Antik Dünyanın Yedi Harikası, Bizanslı Philo, Sidonlu Antipater, Diodorus Siculus, Herodot, Strabon ve Kireneli Kallimakhos gibi antik yazarlarca meşhur bir şekilde listelenmiş yedi büyüleyici yapıydı. Orta Çağ tarihçisi Bede ve diğer ortaçağ yazarları da kendi listelerini derlemişlerdi. Yedi antik harikanın standart listesi şunları ihtiva eder:
- Büyük Gize Piramidi (Keops Piramidi), Mısır
- Babil'in Asma Bahçeleri
- Olympia'daki Zeus Heykeli, Yunanistan
- Efes Artemis Mabedi
- Halikarnas Mozolesi
- Rodos Heykeli
- İskenderiye Feneri
Yedi Harika, ilkin MÖ 225 yılında Bizanslı Philo (MÖ 3. yüzyıl) tarafından Yedi Harika Üzerine adlı eserinde Helenistik gezginler için themata (Yunancada "görülmesi gereken şeyler" anlamına gelir; zamanımızın günlük konuşma dilinde ise "mutlaka görülmesi gerekenler" olarak ifade edilir) olarak tanımlanmıştır. Philo ve Sidonlu Antipater (MÖ 2. yüzyıl), İskenderiye Feneri yerine Babil surlarını listeye dahil ederken, Diodorus Siculus (MÖ 1. yüzyıl) yukarıdaki yedi harikayı Bibliotheca historica ("Tarihi Kütüphane") adlı eserinde listeye dahil etmiştir. Yedi harikanın tamamı 60 yıldan az bir zaman aynı anda ayakta kalmış ve yukarıda listelenen yedi harikadan günümüze yalnızca Büyük Piramit ulaşmıştır.
Antik Dünyanın Yedi Harikası'nın standart, üzerinde mutabakata varılmış, "hakiki" bir listesi yoktur. Philo'nun listesinin daha eski kaynaklara dayandığı ve kendi tecrübelerinden derlenmiş olabileceği veya olmayabileceği anlaşılmaktadır. İskenderiye Kütüphanesi'nde çalışan bir mühendisti ve Yedi Harika Üzerine adlı eserini burada yazdı. Bu eser o kadar popülerdi ki o (veya bir kopyası) Bizans'a getirildi, kopyalandı ve bu kopyalar diğer şehirsel entelektüel merkezlere gönderildi. Liste, Bede devrine (y. 673-735) kadar varlığını sürdürdü. Bu devirde, listedeki bütün harikalar, Büyük Piramit hariç, çoktan yok olmuştu. Kabul gören Yedi Harika'nın kökeni hakkında, akademisyenler John ve Elizabeth Romer şöyle yazıyor:
Diğer birçok popüler imaj ve fikir gibi, Dünyanın Yedi Harikası olarak adlandırılan bu listenin kesin kökeni artık bizim için kayıptır. Yedi Harika'ya klasik yazılarda bolca atıf yapılmasına rağmen, bu antik metinlerin çoğu yazarları hususunda muğlak, tarihleri münakaşalı ve yalnızca Dünyanın Yedi Harikası'nın o zamanlar da bugün olduğu kadar iyi bilindiği ve belki de az anlatıldığı intibasını vurgulamaya hizmet ediyor. Güvenilir bir şekilde tarihlendirilmiş yazılı deliller, Yedi Harika listesinin ilk tam modern versiyonunun aslında dört yüzyıldan daha kısa bir süre önce, 1608'de İtalya'da ortaya çıktığını ve bu tarihten sonra bile, listenin yedi bileşeninin geçen yüzyılda kitlesel matbaanın ve halk eğitiminin ortaya çıkışına kadar kesin olarak belirlenmediğini gösteriyor. (ix-x)
Bede'nin listesi standardı takip etmiyor, ancak Roma'daki Kapitol ve Herakleia Tiyatrosu gibi diğerlerini de ihtiva ediyor. Antik yazarlar dahi bir listede hangi harikaların yer alması gerektiğine dair fikir birliğine varamamışlardı, ancak hiçbiri bugün kabul edilen ve hepsi MÖ 2560-280 yılları arasında Akdeniz çevresindeki yerlerde dikilmiş olan yedi standardın ihtişamını inkar etmiş gibi görünmüyor.
Büyük Gize Piramidi
Gize'deki Büyük Piramit, MÖ 2589-2566 yılları arasında Mısır firavunu Khufu'nun (Yunanca'da 'Keops' olarak bilinir) saltanatı esnasında inşa edilmiş ve takriben 4.000 yıl boyunca dünyanın en yüksek insan yapımı yapısı olmuştur. Halefi Kefren tarafından MÖ 2560 civarında tamamlandığı ve 146 metre (479 ft) yüksekliğinde, 230 metre (754 ft) uzunluğunda bir tabana sahip olduğu düşünülen yapı, iki milyondan fazla taş blok kullanılarak inşa edilmiştir. Piramidin iç kısmındaki kazılar ancak 18. yüzyılın sonları ile 19. yüzyılın başlarında ciddi olarak başlatılmış olduğundan, modern insanları bu kadar meraklandıran iç mekanın incelikleri antik yazarlarca bilinmiyordu. Antik ziyaretçileri büyüleyen şey, mükemmel simetrisi ve heybetli yüksekliğiyle yapının kendisiydi. Diodorus'un bu satırları yazdığı devirde, piramidin en azından kısmen, onu kilometrelerce öteden parlak bir şekilde parlatan beyaz kireçtaşı kaplamasıyla kaplı olması muhtemeldir.
Babil'in Asma Bahçeleri
Babil'in Asma Bahçeleri, eğer anlatıldığı gibi var olmuşlarsa, II. Nebukadnezar tarafından MÖ 605-562 yılları arasında eşine bir armağan olarak inşa ettirilmiştir. Diodorus Siculus tarafından, bir dizi tırmanma terasıyla 23 metreden (75 ft) fazla yüksekliğe ulaşan, kendi kendini sulayan egzotik bitki ve hayvan toplulukları olarak tanımlanmıştır. Diodorus, Nebukadnezar'ın eşi Medyalı Amtis'in memleketinin dağlarını ve çiçeklerini özlediğini ve bu sebeple kralın Babil'de onun için bir dağ inşa edilmesini emrettiğini yazmıştır.
Bahçelerin var olup olmadığına dair münakaşa, Babil tarihinde hiçbir yerde bahsedilmemesi ve Herodot'un (y. 484-425/413) Babil tasvirlerinde bunlardan hiç bahsetmemesinden kaynaklanmaktadır. Herodot'un bahsetmediği birçok başka antik hakikat, figür ve yer vardır ve Babil'i gerçekten ziyaret edip etmediği konusunda bazı şüpheler mevcuttur. Diodorus, Philo ve tarihçi Strabon bahçelerin var olduğunu iddia etseler de, Babil'i bahçeleri ve parklarıyla ünlü Ninova ile karıştırmış olabilirler. Asma Bahçeler gerçekten varsalar eğer, MS 1. yüzyıldan sonraki bir zamanda bir zelzeleyle yıkıldıkları rivayet edilir.
Olympia'daki Zeus Heykeli
Olympia'daki Zeus Heykeli, MÖ 5. yüzyılda antik dünyanın en iyi heykeltıraşı olarak bilinen büyük Yunan heykeltıraş Fidias tarafından yapılmıştır (aynı zamanda mabedin içinde bulunan Athena heykeliyle Atina'daki Parthenon'a da katkıda bulunmuştur). Zeus heykeli, tahtında oturan, fildişi derisi ve dövülmüş altından cübbesiyle tasvir edilmiş olup, 12 metre (40 ft) yüksekliğindeydi ve Olympia'daki Zeus Mabedi'ne gelen ibadet edenlerde hayranlık uyandırmak için dizayn edilmişti. Seyahat yazarı ve tarihçi Pausanias (MS 110-180), sıklıkla "tanrı" olarak anılan heykeli şöyle anlatır:
Altın ve fildişinden yapılmış tanrı bir tahtta oturmaktadır. Başında zeytin filizlerinden yapılmış bir çelenk vardır. Sağ elinde yine altın ve fildişinden yapılmış bir Zafer [figürü] taşıyor. Bu figür bir kurdele tutuyor ve başında bir çelenk var. Tanrının sol elinde ise her türlü değerli metalle süslenmiş bir asa bulunuyor. Asanın üzerinde tüneyen kuş ise kartal. Tanrının sandaletleri ve cübbesi de altından yapılmış. Cübbenin üzerine hayvan ve beyaz zambak figürleri işlenmiş. Taç, altın ve mücevherlerle süslü, abanoz ve fildişiyle süslenmiş.(Yunanistan'ın Tasviri, Kitap 5: I.xi, 1-2/Romer, 1)
Olimposlu Zeus heykeli sıklıkla nefes kesici olarak anılır. Lakin herkes bu muhteşem eser karşısında hayranlık duymamıştır. Coğrafyacı ve tarihçi Strabon (MÖ 64 - MS 24 civarı) şöyle der:
Bu heykellerin en büyüğü, Atinalı Charmides'in oğlu Phidias tarafından fildişinden yapılmış Zeus heykeliydi. Heykel o kadar büyüktü ki - mabet de son derece devasa olmasına rağmen - ustanın heykelin doğru oranlarını kaçırdığı, heykelin oturur pozisyonda ama başı neredeyse tavana değecek şekilde resmedildiği ve böylece dik durursa mabedin çatısını devireceği intibası verdiği anlaşılıyor.(Coğrafya, 8.3.30)
Hristiyanlığın yükselişi ve Olimpiyat Oyunları'nın pagan ritüelleri olarak yasaklanmasının ardından Olympia Mabedi harabeye döndü. Heykel, Konstantinopolis'e götürüldü ve daha sonra 5. veya 6. yüzyıllarda bir yangın veya zelzele neticesinde yıkıldı.
Efes Artemis Mabedi
Küçük Asya'da bir Yunan kolonisi olan Efes Artemis Tapınağı'nın (Mabedi) inşası 120 yıldan fazla sürmüş, yıkılması ise sadece bir gecede gerçekleşmiştir. MÖ 550 yılında tamamlanan mabet, yaklaşık 129 metre (425 ft) uzunluğunda, neredeyse 69 metre (225 ft) genişliğinde olup, yaklaşık 18 metre (60 ft) yüksekliğinde 127 sütunla desteklenmiştir. Lidya Kralı Kroisos'un (Herodot ve diğer kaynaklara göre) hiçbir masraftan kaçınmayan zenginliğiyle finanse edilen Yunan tanrıçası Artemis'e adanan mabet o kadar görklüydü ki, hakkında yazılan her yazı aynı hayranlık tonuyla yazılmış ve her biri, bunun insanlık tarafından inşa edilen en muhteşem yapılardan biri olmasında hemfikirdir.
MÖ 21 Temmuz 356'da Herostratus adında bir adam, kendi deyişiyle, böylesine güzel bir şeyin yıkılması ile sonsuza kadar münasebetlendirilerek kalıcı bir nam kazanmak maksadıyla mabedi ateşe verdi. Efesliler, adının asla kaydedilmemesini ve hatırlanmamasını emretti, ancak Strabon bunu mabedin tarihinde bir alaka noktası olarak kaydetti. Mabedin yandığı aynı gece, Büyük İskender doğdu ve daha sonra yıkılan mabedi yeniden inşa etmeyi teklif etti, ancak Efesliler onun cömertliğini reddetti. İskender'in ölümünden sonra daha az görklü bir ölçüde tekrar inşa edildi, ancak Gotların istilasıyla yıkıldı. Tekrar inşa edilen mabet, sonunda 401 yılında Aziz John Chrysostom liderliğindeki bir Hristiyan kalabalığı tarafından tamamen yıkıldı.
Halikarnas Mozolesi
Halikarnas Mozolesi, Pers Satrapı Mausolos'un mezarıydı ve MÖ 351 civarında inşa edilmişti. Mausolos, başkent olarak Halikarnas'ı (günümüz Türkiye'sinde Bodrum) seçti ve sevgili eşi Artemisia ile birlikte dünyada eşi benzeri olmayan bir güzellikte bir şehir yaratmak için büyük gayret sarf ettiler. Mausolos MÖ 353'te öldü ve Artemisia, böylesine büyük bir krala layık bir son dinlenme yeri yaratmak istedi. Artemisia, Mausolos'tan iki sene sonra öldü ve külleri, Mausolos'un külleriyle beraber mozoleye gömüldü. Yaşlı Plinius (MS 23-79), ustaların Mausolos'un ölümünden sonra da hem koruyucu azizlerine bir saygı duruşu hem de mozolenin kendilerine kalıcı bir nam getireceğini bilerek yapı üzerinde çalışmaya devam ettiklerini bildiriyor.
Mezar 41 metre (135 ft) yüksekliğindeydi ve incelikli heykellerle süslüydü. Bir dizi depremle yıkılmış ve 1494'te tamamen sökülüp Malta Aziz John Şövalyeleri'nce Bodrum'daki kalelerinin inşasında kullanılana kadar yüzlerce yıl harabe halinde kalmıştır (antik taş bloklar bugün hala görülebilmektedir). Mausolos'un mezarı, İngilizce mozole kelimesinin kökenidir.
Rodos Heykeli
Rodos Heykeli, MÖ 292-280 yılları arasında inşa edilmiş, Rodos adasının koruyucu tanrısı Helios'un bir heykeliydi. 33 metreden (110 ft) yüksekti ve Rodos'un hareketli limanına bakıyordu. Aksine mübalağalı tasvirlere rağmen, bacakları bir kaide üzerinde birleştirilmiş halde duruyordu (Amerika Birleşik Devletleri'ndeki New York açıklarındaki limanda bulunan ve Heykel'den ilham alınarak yapılmış Hürriyet Heykeli gibi) ve limanın iki yanına oturmuyordu.
Heykel, MÖ 304 yılında Demetrius'un işgalci ordusunun mağlubiyetinden sonra yaptırılmıştır. Demetrius, kuşatma ekipmanlarının ve silahlarının çoğunu geride bırakmış ve Rodoslular bunları 300 talente (yaklaşık 360 milyon ABD doları) satmış ve bu parayı Kolossus'un yapımında kullanmışlardır. Heykel, MÖ 226'da bir depremde yıkılmadan önce sadece 56 yıl ayakta kalmıştır. Strabon'a göre 800 yıldan fazla bir süre etkileyici bir harabe halinde kalmış ve hâlâ turistik bir cazibe merkezi olmuştu. Yaşlı Plinius, Kolossus'un parmaklarının kendi devrindeki çoğu heykelden daha büyük olduğunu iddia eder. Tarihçi Theophanes'e göre, bronz kalıntılar sonunda 654 yılı civarında "Edessalı bir Yahudi tüccara" satılmış ve o da bunları eritilmek üzere 900 deveyle götürmüştür.
İskenderiye Feneri
Pharos adasında inşa edilen İskenderiye Feneri, yaklaşık 134 metre (440 fit) yüksekliğindeydi ve I. Ptolemaios Soter tarafından yaptırılmıştı. İnşaat, MÖ 280 civarında II. Ptolemaios Philadelphus döneminde tamamlandı. Deniz feneri, dünyanın (piramitlerden sonra) en yüksek üçüncü insan eseri yapısıydı ve ışığı (gündüz güneş ışınlarını, gece ise ateşi yansıtan bir ayna) denizden 35 mil kadar uzaktan görülebiliyordu. Yapı, kare bir tabandan sekizgen bir orta bölüme ve dairevi bir tepeye kadar yükseliyordu ve onu ihtişamıyla görenler, güzelliğini anlatmaya kelimelerin kifayet etmediğini söylediler. Deniz feneri, 956'da, ardından 1303 ve 1323'te meydana gelen bir depremde ağır hasar gördü ve 1480'e gelindiğinde tamamen yok oldu. 15. yüzyıldan kalma Kayıtbay Kalesi, günümüzde deniz fenerinin bulunduğu yerde, kalıntılarından toplanan taşlarla inşa edilmiştir.
![Lighthouse of Alexandria [Artist's Impression]](https://www.worldhistory.org/img/r/p/1500x1500/7615.jpg.webp?v=1722353049)
Netice
Antik Dünyanın Yedi Harikası, devrin en büyüleyici yapılarının kapsamlı ve üzerinde mutabakata varılmuş bir listesi değildi. Aksine, liste, gezginlere yolculuklarında ne görmeleri gerektiğine dair bilgi veren modern bir turistik broşüre benziyordu. Yukarıda listelenen şaheserler, ilkin Diodorus Siculus tarafından yazılan ananevi olarak kabul görmüş antik harikalardır; ancak Bizanslı Philo ve Sidonlu Antipater, İskenderiye Feneri'ni listeye ilave etmemişlerdir ve neyin "harika", neyin ise sadece sathi bir ilgi alanı olduğuna dair birçok yazar fikir ayrılığına düşmüştü. Mesela Herodot, Hawara'daki Mısır Labirenti'nin Gize piramitlerinden bile çok daha büyüleyici olduğunu belirtir:
Ben onu şahsen gördüm ve tarif edilemezdir. Yunanlıların bütün kalelerini ve kamu abidelerini bir araya getirseniz, bu labirente harcanan emek ve paradan daha azının bu yapılara harcandığı açıkça görülecektir - ve bunu Efes ve Samos mabetlerinin dikkate değer yapılar olmasına rağmen söylüyorum. Elbette piramitleri tarif etmek imkânsız ve her biri bir dizi büyük Yunan yapısına eşdeğer, ancak labirent piramitleri bile geride bırakıyor.
(Tarihler, II.148)
Reconstructions of the Seven Wonders of the Ancient World
Hangi mimari harikanın en muhteşem olduğu mevzusunda da herkes hemfikir değildi; tıpkı Sidonlu Antipater'in Artemis Mabedi'ni övdüğü şu pasajda olduğu gibi:
Üzerinde savaş arabalarının yarıştığı zaptedilemez Babil surlarına ve Alpheus kıyısındaki Zeus'a baktım; asma bahçeleri, Helios'un Heykeli'ni, yüce piramitlerin oluşturduğu büyük insan yapımı dağları ve Mausolos'un devasa mezarını gördüm; ama bulutlara kadar yükselen Artemis'in mukaddes evini gördüğümde, diğerleri gölgeye kondu, çünkü güneş dahi Olimpos dışında hiçbir zaman onun bir eşini görmedi.
(Yunan Antolojisi, IX.58)
Belirtildiği gibi, Antipater Deniz Feneri'nin yerine Babil surlarını koymuş ve Kireneli Kallimah (MÖ y. 310-y. 240) gibi isimler de Babil'in İştar Kapısı'nı yedi harikadan biri olarak listelemiştir. Ancak Diodorus Siculus'un listesi, günümüzde Antik Dünyanın Yedi Harikası'nın resmi tanımı olarak kabul edilmektedir. Farklı yazarlar "harikalar" olarak anmak için farklı yerler seçmiş olsalar da, bütün listeler ve yorumlar, bir zamanlar insanların ilahların eserine layık eserler inşa ettiği ve bir defa görüldüklerinde asla unutulmayacakları noktasında hemfikirdir.
