Efes

Tanım

Joshua J. Mark
Yazar: , Tercüme Eden: Sena Berra Çalışkan
tarihinde yayınlandı 02 Eylül 2009
X
translations icon
Diğer dillerde mevcuttur: İngilizce, Fransızca, İspanyolca
The Fountain of Pollio, Ephesus (by Edgar Serrano, CC BY-NC-SA)
Pollio Çeşmesi, Efes
Edgar Serrano (CC BY-NC-SA)

Efsaneye göre Efes (ayrıca Efesos), büyük kadın savaşçılar olan Amazonlar kabilesi tarafından kuruldu. Kentin adının "Arzawa Krallığı" nda "Ana Tanrıçanın şehri" anlamına gelen bir kentin adı olan "Apasas" tan türediği düşünülmektedir.

Bazı bilim insanları, labrys işaretinin (ana tanrıça'nın, Girit'in Knossos kentindeki sarayı süsleyen çift ağızlı baltası) Efes'ten geldiğini savunmaktadırlar. Labrys Girit'te sadece kadın tanrılarla ilişkilendirildiğinden, antik Dünyanın Yedi Harikasından birinin tapınağı olan Efes'teki tanrıça Artemis ile ilişkili olması mümkündür.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Efes, Tunç Çağı'nın sonundan itibaren iskan edilmiş, ancak seller ve çeşitli yöneticilerin istekleri nedeniyle yer değiştirilmiştir. Karyalılar ve Lelegler kentin ilk sakinleri arasında yer alırken, İyon göçleri M.Ö. 1200 yıllarında başlamıştır. Esas olarak bir İyon Yunan şehri olarak bilinen Efes, UNESCO tarafından Dünya Mirası olarak listelenmiştir.

Yunan Efes

Şehir ikinci kez Codrus'un oğlu İyonyalı Androclus tarafından kuruldu. İyon göçlerinden sonra kurulan kentler de Efes kentinin önderliğinde bir konfederasyona katıldılar. Bölge, MÖ 7. yüzyılın başlarında Kimmer istilası sırasında harap oldu. Ancak Lidya krallarının egemenliği altında Efes, Akdeniz dünyasının en zengin şehirlerinden biri haline geldi.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Efes, bir öğrenme merkeziydi ve büyük Sokratik öncesi filozof Herakleitos'un doğum yeri ve eviydi (M.Ö. 500). Kadınlar erkeklerle eşit haklara ve ayrıcalıklara sahip olmaktan memnunlardı. Hala günümüzde, Artemis resmiyle tanınan sanatçı Timarete (M.Ö. 5. yüzyıl) dahil kadın sanatçıların, heykeltıraşların, ressamların ve öğretmenlerin kayıtları bulunmaktadır. Geceleri şehrin sokakları, pek çok şehrin karşılayamayacağı bir lüks olan gaz lambalarıyla parlak bir şekilde aydınlatılır ve vatandaşlar önemli ölçüde yüksek bir yaşam standardının tadını çıkarırlardı.

Lidya Kralı Kroisos'un egemenliği altında (M.Ö. 585-M.Ö. 546), Efes'teki antik Dünyanın Yedi Harikalarından biri olan büyük Artemis Tapınağı'nın yapımına başlandı. Ancak ilk defa M.Ö. 356'da (Büyük İskender'in doğduğu gece) yaptığı eylemle ünlü olmak isteyen bir adam tarafından ateşle tahrip edildi; sonuç olarak Efesliler adını kaydetmeyi reddettiler (fakat sonrasında bilindi).

Reklamları Kaldır

Advertisement

Croesus'un II. Cyrus tarafından yenilgisi, tüm Anadolu'yu Pers egemenliğine sokmuş ancak Efes önemli bir ticaret limanı olarak gelişmeye devam etmiştir. M.Ö. 5. yüzyılda İyon şehir devletleri Pers yönetimine karşı ayaklanınca Efes tarafsız kaldı ve böylece Perslerin elindeki diğer pek çok şehrin uğradığı yıkımdan kurtuldu.

Model of the Temple of Artemis
Artemis Tapınağı Modeli
Faigl.ladislav (GNU FDL)

Helenistik Efes

Efes, bİr öğrenme merkezİydİ ve büyük Sokratİk öncesİ fİlozof Herakleİtos'un doğum yerİ ve evİydİ.

Efes, M.Ö. 334'te Büyük İskender tarafından kurtarılana kadar Pers egemenliği altında kaldı. İskender, Efes'e girdikten ve Artemis Tapınağı'nın imarının henüz tamamlanmadığını gördükten sonra onu yeniden inşa etmeyi teklif etti. Fakat Efesliler, İskender'i bir tanrı olarak gururlandırarak bir tanrının diğerine bir tapınak inşa etmesinin uygun olmadığını iddia ettiler ve ona borçlu olmak istemedikleri için teklifini reddettiler.

İskender'in ölümünden sonra bölgenin hükümdarı olan İskender'in generallerinden Lisimahos, eşi II. Arsinoe'nin ardından Arsineia adını verdiği kentin yenilenmesini ve gelişmesini başlattı. Yeni bir liman inşa etti, Panayır ve Bülbül dağlarının yamaçlarına savunma duvarları inşa etti ve şehri yaklaşık iki mil güneybatıya taşıdı. Ancak Efesliler, evlerini ve şehirlerinin geleneksel bölgelerini terk etmeyi reddettiler, bu yüzden Lisimahos büyük bir fırtına sırasında şehrin kanalizasyon sistemini kapattı, böylece evleri yaşanmaz hale getirdi ve vatandaşları taşınmaya zorladı. MÖ 281'de Efes, eski adıyla yeniden kuruldu ve yine Akdeniz'in en önemli ticaret limanlarından biri olarak bilindi.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Roma Efes

M.Ö. 129'da Roma İmparatorluğu, Bergama Kralı Attalos'un bıraktığı vasiyetnameye göre Efes'i ele geçirdi ve krallığına miras bırakıldı. Bu süre zarfında Roma hükümetinin getirdiği ağır vergiler VI. Mithridates (M. Ö. 120-63) isyanına yol açtı ve M.Ö. 88'de şehrin (ve çevre bölgelerin) Latince konuşan tüm sakinlerinin katledilmesi, Asya Vespers olarak bilinen etkinlik sırasında gerçekleştirildi. VI. Mithridates tarafından planlanan ve uygulanan Asya Vespersi, Küçük Asya bölgesinde tek bir günde 80.000'den fazla Romalı'nın ve İtalyan vatandaşının ölümüyle sonuçlandı ve Efes de diğer şehir ve köylerde olduğu gibi önemli kayıplar yaşadı.

Kent, MS 17'de meydana gelen bir depremde ağır hasar gördü. Ancak üstesinden geldikten sonra Efes, tekrardan çok önemli bir ticaret merkezi haline geldi. Tarihçi Aristio ve diğerleri, Efes'in tüm sakinleri tarafından Asya'daki en önemli ticaret merkezi olarak tanındığını ifade ediyor. Aynı zamanda etkileyici Celsus Kütüphanesi ve Ege'deki ikinci felsefe okulu ile övünen önde gelen bir siyasi ve entelektüel merkez olarak kaldı.

Library of Celsus, Ephesus
Celsus Kütüphanesi, Efes
Mark Cartwright (CC BY-NC-SA)

MS 1. yüzyıldan itibaren Efes, ilk Hıristiyanlar tarafından defalarca ziyaret edildi (özellikle orada tiyatroda vaaz veren ve 'yuhalanan' Aziz Paul) ve İsa'nın annesi Meryem'in, Aziz Yuhanna ile birlikte orada emekli olduğu söylenmektedir (Yuhanna'nın mezarı ve Meryem'in evi bugün hala ziyaret edilebilir). Efeslilerin İncil Kitabı, Paul tarafından Efes'teki Hıristiyan topluluğuna yazılan bir mektuptur. Pagan zamanında inançlarından dolayı Efes'in yukarısındaki bir mağaraya kapatılmaları üzerine 7 aziz Hıristiyanla tanınan yedi uyurlar mağarası ile sonraki zamanlarda meşhur olan şehir, iki yüz yıl boyunca uyumuş ve Hıristiyanlığın iktidara gelmesinden sonra ortaya çıkmış, böylece bedenin dirilişine olan inancın 'hakikati' ispatlanmıştır.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Gerileme

Hıristiyanlığın bölgenin hakim dini haline gelmesinden sonra, Efes kültür ve entelektüel arayışlarda geriledi. Hıristiyanlığın koyu bir destekçisi olan İmparator I. Theodosius (379-395 MS), tüm Tapınakları ve okulları kapattı ve kadınlar, artık erkeklere ders vermelerine ya da sanatta bağımsız çalışmalarına izin verilmemek üzere ikinci sınıf vatandaş statüsüne indirildi. I. Theodosius'un emirleri başka yerlerde de benzer değişikliklere yol açmış olmasına rağmen şehrin Hıristiyanlığın yükselişinden önce sahip olduğu yüksek kültür derecesi nedeniyle Efes'te daha belirgin görünüyordu.

Eski ana tanrıça Artemis'e ibadet yasaklandı ve Artemis Tapınağı bir Hıristiyan çetesi tarafından yok edildi. Kalıntıları ise, kiliseler gibi diğer yerel projelerin yapı malzemeleri için taş ocağı olarak kullanıldı. Bir zamanlar heykellerle süslenmiş, yüksek oranda bakımı yapılmış ve geceleri gaz lambalarıyla aydınlatılmış sokaklar, şimdiki Efes Hıristiyan vatandaşlarının dikkatini 'Dünyanın Işığının İkinci Gelişi' olan yeni tanrı İsa'ya yönelttiği için çürümeye ve karanlığa gömüldü.

Çevirmen Hakkında

Sena Berra Çalışkan
Dumlupınar Üniversitesi'nde mütercim tercümanlık okuyorum. Türkçe ve İngilizcenin yanı sıra Fransızca öğreniyorum. Zamanımı yeni şeyler araştırarak geçirmeyi seviyorum. Bu yüzden buraya dünya tarihi hakkında daha fazla şey görmek ve öğrenmek için geldim.

Yazar Hakkında

Joshua J. Mark
Serbest yazar ve yarı zamanlı olarak New York Marist College'da Felsefe bölümü öğretim üyesi olarak çalışan Joshua J. Mark, Yunanistan, Almanya ve Mısır'da yaşadı. Tarih, edebiyat, yazı ve felsefe sahalarında lisans seviyesinde ders vermektedir.

Bu Çalışmayı Alıntıla

APA Style

Mark, J. J. (2009, Eylül 02). Efes [Ephesus]. (S. B. Çalışkan, Çevirmen). World History Encyclopedia. alınmıştır https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-575/efes/

Chicago Style

Mark, Joshua J.. "Efes." Çeviren Sena Berra Çalışkan. World History Encyclopedia. Son düzenleme Eylül 02, 2009. https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-575/efes/.

MLA Stili

Mark, Joshua J.. "Efes." Çeviren Sena Berra Çalışkan. World History Encyclopedia. World History Encyclopedia, 02 Eyl 2009. Web. 16 Ağu 2022.