Leto

Tanım

Mark Cartwright
Yazar: , Tercüme Eden: Ezgi Yıldız Acı
tarihinde yayınlandı 15 Kasım 2019
X
translations icon
Diğer dillerde mevcuttur: İngilizce, İspanyolca, Fransızca
Leto Fighting Giants (by Mark Cartwright, CC BY-NC-SA)
Leto Devlerle Savaşıyor
Mark Cartwright (CC BY-NC-SA)

Leto bir Titandır ve Yunan mitolojisinde Apollon ve Artemis tanrılarının annesidir. Leto’nun ikiz çocukları Zeus ile aşk dolu bir karşılaşmanın sonucuydu ve karısı Hera’nın gazabından kurtulmak için Titanes, uzak ve çorak Delos adasında doğum yapmak zorunda kaldı. Mitte pek fazla yer almayan tanrıça, yine de, bugün Türkiye’nin güneyindeki Ksanthos’taki Leton başta olmak üzere, kendisine adanmış birkaç kutsal alana sahipti. Ayrıca Yunan sanatında, özellikle de onu ünlü çocuklarının yanında gösteren tablolarda yer alıyor. Romalılar için tanrıça Latona olarak biliniyordu.

Apollon ve Artemis'in Doğumu

Leto, Titan Coeus (Bilgi) ve Phoebe’nin (Ay) kızıdır. Zeus’tan olan ikiz tanrılar Apollon ve Artemis’in annesidir. Olimpos tanrılarının kralı, çiftleşmeden önce Leto ile kendisini bıldırcınlara dönüştürmüştü. Leto, yavrularını Delos adasında doğurdu, bu nedenle orası Apollon için önemli bir sığınaktır. Titaness, Zeus’un karısı Hera’nın gazabından kaçmak için Ege’nin öbür tarafında çok uzaklara seyahat etmek zorunda kalmıştı çünkü çoğu şehir devleti, Hera’nın eğer yaparlarsa korkunç sonuçlarla ilgili uyarısını takiben yardım etmekten çok korktular. Bazı örneklerde Leto, Hera tarafından gönderilen bir piton tarafından sürekli olarak kovalanır. Sonunda, Leto görünüşe bakılırsa tek seçenek üzerinde karar verdi: küçük ve çorak Delos adası. Efsanenin bazı örneklerinde ise Zeus, kardeşi Poseidon’dan adayı üç uçlu mızrağının itişiyle yaratmasını istedi, bu nedenle eski Yunanca’da ‘görünüş’ veya ‘görünür’ anlamına gelen Delos adı buradan gelir. Hikaye genellikle Delos’un yüzen bir ada olarak tanımını içerir ve Apollon’un doğumu onu bir şekilde sabit ve istikrarlı hale getirir. Leto, zorlu doğum sırasında kanatlı haberci İris tarafından Olimpos Dağı’ndan çağırıldıktan sonra doğum tanrıçası Eileithyia tarafından desteklenir. Dokuz günlük doğum o kadar zorlu oldu ki Leto destek için bir palmiye ve zeytin ağacına tutunmak zorunda kaldı.

Reklamları Kaldır

Advertisement

DELOS’UN İÇERİSİNDE KÜÇÜK AHŞAP BİR TANRI HEYKELİNİN BULUNDUĞU BİR TAPINAĞIYLA LETO’YA ÖZEL OLARAK ADANMIŞ BİR İBADETHANEYE SAHİPTİR.

Aristoteles, Leto’nun, Apollon’a tapanların efsanevi bir kuzey ırkı olan Hiperborelilerden Delos’a gelen bir dişi kurt olduğuna dair ilginç ve kronolojiyi büken ayrıntıyı ekler. Apollon ve kurtlar arasında kesinlikle geleneksel bir bağ vardı. Buna ek olarak, antik Yunanlılar Delos’u Hiperborelilerin son dinlenme yeri olarak görüyorlardı. Bu tür efsaneler ve çağrışımlar, Delos’u Delphi’deki Apollon’a diğer büyük kutsal tapınaktan üstün kılmak için iyi tasarlanmış olabilir.

Yunan mitolojisinin ünlü uzmanı Robert Graves, Hera ve Leto arasındaki kavganın, bugün İsrail/Filistin olan yerleşimciler ile Anadolu’daki yerli halklar arasında eski bir rekabeti temsil edebileceğini ve her iki tarafın da farklı bir yeryüzü tanrıçasına taptığını ekliyor. İlginç bir şekilde, hem Doğu Akdeniz’de hem de Mısır’da popüler olan Lat adında, özellikle hurma ve zeytin ağacıyla ilişkilendirilen bir bereket tanrıçası vardı. Yunan mitolojisinde Leto’nun bir güney rüzgarıyla Delos’a getirilmesi de belki önemlidir. Oğlunu onurlandırmanın yanı sıra, Delos ayrıca Leto’ya özel olarak adanmış ve içerisinde küçük ahşap bir tanrı heykelinin bulunduğu bir tapınağa sahipti.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Delos Panorama
Delos Panoraması
Mark Cartwright (CC BY-NC-SA)

Kutsal Yerler

Yukarıdaki efsanenin alternatif versiyonlarında Artemis, Batı Türkiye’de Efes yakınlarındaki Ortygia’da (‘Bıldırcın Adası’) doğar ve bu nedenle ona özellikle orada tapılırdı. Bu versiyonda Leto, Apollon’u doğurmak için ivedilikle Delos’a geçti. Leto’ya adanmış bir tapınağa veya Letoon’a sahip olan diğer inanç yerleri arasında Boeotia’daki Tegyra, Attika’daki Zoster ve yine Türkiye’nin güneyinde bulunan Likya’daki Xanthos yer alıyor ve bunların hepsi Leto’nun ilahi çocuklarını orada doğurduğunu iddia ediyor.

XANTHOS’UN LETO’YA ADANMIŞ MABEDİ MÖ 2.YÜZYILDA BÜTÜN LİKYA’NIN FEDERAL MABEDİ YAPILMIŞTIR.

Titanes’in de Türkiye’nin güneydoğu kıyısındaki Didim’de ünlü bir Apollon kahini ve Sakız adasında birer mabedi vardı. Leto için kutsal olan yerler genellikle Anadolu’da bir erkek rahibin ve başka yerlerde bir rahibenin sorumluluğundaydı. Birçok yerde Leto, daha eski ve yerli bir ‘Ana’ tanrıça haline gelmişti ve bu nedenle sık sık ‘Ana Leto’ olarak anılırdı. Titanes genellikle genç kızların yetişkinliğe, bilhassa da Girit’teki Phaistos’taki kabul törenleriyle bağlantılıydı. Ayrıca, irsi üyeliği olan gruplar (fratriler) yeni üyelerinin listelerini Atina’daki Letoon’da yayınladılar. Leto’ya tapınma, Roma döneminde, özellikle de onuruna şenliklerin ve yarışmaların yapıldığı Anadolu’da devam etti.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Xanthos'un Letoon'u

Xanthos (diğer adıyla Xanthus), Titanes’in, Letoon’un onuruna önemli bir kutsal mekana sahip olduğu için özellikle ilgi çekicidir. Xanthos, Likya’nın en büyük şehriydi ve Leto’nun kutsal alanı sadece birkaç metre güneydeydi. Orada kazılan en eski kalıntılar MÖ 7.yüzyıla aittir, ancak bölgede bir pınarın varlığıyla sembolize edilen yerel bir ana tanrıçaya adanmış daha eski bir inanç olması muhtemeldir. Leto, Delos’tan Olympus Dağı’na dönerken ikizleriyle birlikte orada durduğuna inanıldığı için bu mekanla ilişkilendirildi. Titanes’in pınarda Apollon ve Artemis’i yıkadığı düşünülüyordu, ancak hoş karşılanmadığı ve bu yüzden yerel sakinleri kurbağaya dönüştürdüğü düşünülüyordu. Tanrıça ve ölümlüler arasındaki bu tuhaf ilişkiye rağmen, Leto’ya tapınma özellikle MÖ 4.yüzyılda Xanthos’un hükümdarı Arbinas (mezarı şu anda Londra’daki British Museum’da olan ve Nereid Anıtı olarak anılan) tarafından desteklenmiştir.

Letoon, Xanthos
Letoon, Xanthos
Bjørn Christian Tørrissen (CC BY-SA)

MÖ 3.yüzyılda, mekan, üç tapınağın ve tüm kutsal bölgeyi çevreleyen bir duvarın eklenmesinden yararlandı. Leto’nun tapınağının cephelerinde altı İyon sütunu ve uzun kenarlarında on bir sütun vardı. Bu ana tapınağın her iki yanında Apollon ve Artemis’e adanmış daha küçük olanlar vardı. MÖ 2.yüzyılda, dini törenlerin yapılması için bir tiyatro eklendi. Aynı yüzyılda, artık köklü bir tarihe sahip olan kutsal alan, tüm Likya’nın federal mabedi haline getirildi ve mekanı Yunan dünyasının dört bir yanından gelen seyyahlar tarafından ziyaret edildiğini tanımlayan eski metinler ve hayatta kalan birçok yazıt tarafından onaylandı. Gerçekten de kutsal alandaki önemli buluntular arasında MÖ 4.yüzyıldan kalma Yunanca, Likyaca, Aramice (Kral Kaunius’a yönelik bir inançla ilgili) üç dilde yazılmış yararlı bir yazıt bulunmaktadır. MÖ 208 yılına tarihlenen ve Cytinium’dan nakit yardım isteyen 108 satırlık bir Yunanca yazıt da vardır ki bu da başarılı olamamıştır. Letoon, imparatorluk Roma döneminde popüler olmaya devam etti ve hatta Roma imparatoru Hadrian (MS 117-138) tarafından ziyaret edildi. Bununla birlikte, MS 5.yüzyılda, bir zamanlar pagan tapınaklarında kullanılan birçok blok kullanılarak bölgede bir Hıristiyan kilisesi inşa edilmişti. Eski tanrılara son bir darbe olarak, Leto’nun tapınağının içi vaftizhaneye dönüştürüldü.

Edebiyat ve Sanatta Leto

Tanrıça, Theogony’sinde Hesiod (yaklaşık MÖ 700) tarafından ‘’koyu cübbeli Leto, her zaman yatıştırıcı, insanlara ve ölümsüz tanrılara karşı nazik, başından beri yatıştırıcı, Olympus’un en naziği’’ olarak tanımlanır (405-7). MÖ 8.yüzyılda aktif olan Homer, Titanes’i İlyada’da ve Odyssey’de ‘’güzel saçlı Leto’’ olarak tanımlar, Kitap 11’de (satırlar 577-81), Leto’ya saldırdığı için cezalandırılan Gaia’nın (Dünya) oğlu Dev Tityus’un hikayesinden bahseder. Titanes, Tityus tarafından kaçırıldığında çocuklarından yardım istemişti ve onlar hızla ortaya çıkıp onu öldürdüler. Yine de bu Dev için bir son değildi, çünkü daha sonra gezgin Odysseus tarafından daha sonra görüldüğü Hades’in derinliklerinde Tartarus’ta yere dikilmek üzere Zeus’un lezzetli cezalarından biri verildi. Orada, Yeraltı Dünyası’nın en derin ve en karanlık köşelerinde uzanmış ve savunmasız olan Dev’in karaciğeri sürekli olarak iki akbaba (veya bazı versiyonlarda bir kartal) tarafından gagalanır.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Zeus, Leto, Apollo & Artemis
Zeus, Leto, Apollon ve Artemis
Ophelia2 (Public Domain)

Yunan edebiyat ve sanatında popüler olan bir başka efsanede, çocukları bir kez daha annelerinin onurunu savunuyor. Avcı tanrıça yayını, Niobe’nin altı (ya da bazı hesaplarda yedi) kızını acımasızca öldürmek için kullanır, Apollon ise oğullarını vurur, çünkü çocuk doğurma kapasitesinin Leto’nunkinden daha büyük olduğuyla övünmüştür. Hikaye, antik dünyanın Yedi Harikasından biri olan Olympia’daki Zeus Heykeli’nin tahtında ünlü bir şekilde temsil edildi.

Leto en çok Yunan sanatında -özellikle heykellerde ve Yunan çanak çömleği üzerine boyanmış dekorlarda- onun çocukları Apollon ve Artemis’in bir üçlünün parçası olarak temsil edilir. Bu tür temsiller, özellikle Girit’teki Dreros’ta, MÖ 7.yüzyılda ortaya çıkar. Üçlü ünlü bir şekilde Selinus’tan MÖ 6.yüzyıla tarihlenen bir metopta görülür. Aksi takdirde, Titanes’i sanatta yazıtlar olmadan tanımlamak zordur, çünkü Athena’nın miğferi ve Demeter’in tahıl kulağı gibi Olympian tanrıçalarında görülen belirli niteliklerin hiçbirine sahip değildir. Leto, zaman zaman oğlu Apollon ile Yunan vazolarında bir savaş arabasına binerken ya da o kitharasını çalarken onun yanında durur. Leto, bazen Apollon’un doğumunu gösteren sahnelerde görülür, burada destek için sık sık bir palmiye ağacına tutunur. İyi bir örnek, şu anda Atina’daki Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde bulunan MÖ 4.yüzyıldan kalma bir pyxis veya kapaklı kutudur. Leto burada çarpıcı bir şekilde beyaza boyanmış ve altın bir palmiye ağacını tutuyor. Onu, Paestum’dan MÖ 6.yüzyıldan kalma bir metop üzerinde Tityus mitinin tasvirlerinde ve MÖ 6. ve 5.yüzyıla ait hayatta kalan birkaç siyah figürlü ve kırmızı figürlü bir vazoda da görebiliriz.

Çevirmen Hakkında

Ezgi Yıldız Acı
Ben Ezgi. Mütercim ve Tercümanlık bölümünde okuyorum. Mitoloji ve tarihe oldukça ilgiliyim. Dil ve tarih arasında bir köprü kurmak beni oldukça heyecanlandırıyor.

Yazar Hakkında

Mark Cartwright
Mark Fransa'da yaşayan bir tarih yazarıdır. Özel ilgi alanları çömlekçilik, mimarlık, dünya mitolojisi ve bütün medeniyetlerin paylaştığı ortak fikirleri keşfetmektir. Siyaset Felsefesi üzerine yüksek lisans yapmıştır ve WHE'de Yayın Direktörüdür.

Bu Çalışmayı Alıntıla

APA Style

Cartwright, M. (2019, Kasım 15). Leto [Leto]. (E. Y. Acı, Çevirmen). World History Encyclopedia. alınmıştır https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-14358/leto/

Chicago Style

Cartwright, Mark. "Leto." Çeviren Ezgi Yıldız Acı. World History Encyclopedia. Son düzenleme Kasım 15, 2019. https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-14358/leto/.

MLA Stili

Cartwright, Mark. "Leto." Çeviren Ezgi Yıldız Acı. World History Encyclopedia. World History Encyclopedia, 15 Kas 2019. Web. 08 Ara 2022.