Evliya Çelebi

Evliya Çelebi (1611-1682/85), en meşhur Osmanlı Türk seyyahı ve kaşifidir. 40 yılı aşkın bir zamanı ele alan yolculuklarının abidevi bir anlatısı olan on ciltlik eseri Seyahatnâme ile tanınır. Bu eserde, 17. yüzyıl Osmanlı dünyasına geniş bir bakış açısı sunar. Kendisini seyyâh-ı ‘âlem (dünya gezgini) olarak adlandıran Evliya, aynı zamanda müzisyen, asker, derviş ve saray mensuplarıyla sohbet eden biriydi. Düz bir tarih kitabı yazmak yerine, okuyucularını hem eğitmek hem de eğlendirmek için Seyahatnâme'yi hikâyeler ve fikirlerle süsledi.

Seyahatnâme, sosyopolitik, ekonomik, coğrafi, kültürel ve mimari tarihe yaptığı katkılarla övgüyü hak etmektedir. Osmanlı ve Batı Asya tarihinin bilinen en uzun seyahatnamesini yazan Evliya, yolculuklarını canlı ve tafsilatlı bir üslupla anlatır. Eğlenceli anlatış tarzı sebebiyle bazı araştırmacılar, onun iddialarının sıklıkla mübalağalı ve güvenilmez olduğunu öne sürmüşlerdir. Mamafih, son çalışmalar Evliya Çelebi'nin kayıtlarının Osmanlı dünyasını anlamak için hayati bir kaynak olmaya devam ettiğini göstermektedir.

Sosyopolitik ve Kültürel İklim

Evliya Çelebi, Osmanlı İmparatorluğu'nda dönüşüm ve kargaşanın hâkim olduğu 17. Yüzyılda yaşamıştır. Sınır bölgelerinde Safeviler'e ve Habsburglar'a karşı uzun süren savaşlar ekolojik ve mali kaynakları tüketiyordu. Kötüleşen sosyoekonomik şartlardan kaynaklanan iç ayaklanmalar, bu çatışmaları çözme çabalarına mani olmaktaydı. Kır bölgelerinde Celali isyanları ve İstanbul ile diğer şehirlerdeki Yeniçeri ayaklanmaları başlıca meseleler arasındaydı. Haydutların kontrolündeki yollar, ticaret ve ulaşımı riske atarak Evliya'nın hayatını ve yolculuklarını birçok kereler tehlikeye sokmuştu.

Osmanlı idarecileri ve bürokratları, bu kısır döngüyü durdurmak için sosyoekonomik reformlar tatbik etmeye çalıştılar. IV. Murad (ölümü 1640) ve Köprülü ailesi (Osmanlı siyasetinde önde gelen bir aile, 1656-76) devleti kuvvetlendirmek için reformlar yaparken bazı teşebbüsler felaketle neticelendi; mesela II. Osman'ın 1622'de Yeniçeriler tarafından kanlı bir şekilde tahttan indirilmesi gibi. Bütün bu problemlere rağmen, Osmanlı İmparatorluğu toprak kayıpları yaşamadı; aksine, Mezopotamya, Girit ve Podolya'daki hudutlarını koruyup genişletebildi. Sanat ve kültür hayatı canlılığını korudu; saray hayatında başarılı şairler, düşünürler ve müzisyenler ortaya çıkmaya devam etti.

Evliya da bu havzada büyüdü ve bürokratlar ile entelektüellerden oluşan bir himaye ağı içinde uygun bir saray tahsili aldı. Ancak resmî eserlerden farklı olarak, Evliya'nın zengin müşahede ve kelime oyunlarına dayanan renkli bir anlatış tarzı vardı. Dahası, bütün bu gelişmelerin şehir merkezlerinde, küçük kasabalarda ve kır kısımlarında yarattığı tesirleri bizzat müşahede etti. Evliya, hadiseler hakkında çeşitli seviyelerde devamlı notlar aldı. Kayıt tutmadaki bu ısrarı, Evliya'nın görüş açısını zenginleştirdi ve onu çağdaşlarından daha da farklı kıldı.

Erken Hayatı ve Tahsili

Evliya, 25 Mart 1611'de İstanbul'un Unkapanı semtinde doğdu. Ailesinin Osmanlı sarayıyla yakın bağları vardı. Babası Derviş Mehmed Zıllı, Topkapı Sarayı'nın başkuyumcusuydu; bu da oğlunun düzgün bir eğitim almasını sağladı. Enderun Mektebi'nde (Topkapı Sarayı içindeki imparatorluk elit yatılı okulu) devam eden Evliya, hat sanatı, dil ve müzik tahsili edindi. Musiki kabiliyeti ve nüktedan şahsiyeti IV. Murad'ın dikkatini celbetti ve ikili Sultan'ın vefatına kadar süren bir dostluk kurdu.

Saray çevrelerine yakın olmasına rağmen, Evliya derviş tekkeleriyle bağlarını koparmadı. Bu sebeple hem saray hayatı hem de diğer sosyal ağlar, eğitimini şekillendirdi ve geliştirdi. Arapça, Farsça, Yunanca ve biraz da Latince öğrendi. Bu erken tecrübeler, daha sonraki yolculuklarında çok faydalı oldu. Dilencilerden, tüccarlardan, valilerden ve vezirlerden oluşan her tür insanla irtibata geçerek bakış açısını genişletmeye devam etti.

İstanbul'a çok bağlı olmasına rağmen, Evliya'nın asıl hayali dünyayı gezmekti. 1631'de duygularını şöyle anlatır:

Güzel Belde yani Korunmuş Konstantiniyye'nin etrafındaki köy ve kasabaları ve nice bin bahçe, güllük gülistanlık İrem bağlarını seyr ü temaşa ederken hatıra büyük yolculuk arzuları geldi. "Aya peder ve mader, üstad (ve) birader kahırlarından nice kurtulup cihan-geşt (dünya gezgini) olurum" deyu her an Yaradan'dan, "dünyada beden sıhhati, tam seyahat ve son nefeste iman" ricasında idim.”

(Dankoff 2011, 3-4)

Evliya, seyahatlerinin Hazreti Muhammed'i gördüğü bir rüya ile başladığını iddia eder. Evliya bu rüyasında ahiret için şefâat dilemek niyetindeyken yanlışlıkla seyâhat istemiştir. Buna rağmen, Peygamber ona yolculuk izni vermiş ve Evliya bu düşü ailesini ikna etmek için kullanarak hemen yolculuğuna çıkmıştır.

Üç Kıtada Yolculuklar

Evliya uzun vadeli resmi devlet vazifelerini üstüne almak istemedi; yolculuklarını karşılamak için mahalli idareciler tarafından sunulan geçici işleri kabul etti. Bir diğer gelir kaynağı da aile mirasıydı. Ayrıca zaman zaman Melek Ahmed Paşa ve Köprülü Fazıl Ahmed Paşa gibi mühim sadrazamların himayesine girmişti. İran ve Avusturya'ya karşı seferlere ve sulh müzakerelerine katıldı; zaman zaman otoritelerle çatıştı ve Celali isyancılarını destekledi. Bu duruş, onun merkezi otoriteye olan desteğinin şartlara göre değiştiğini göstermektedir.

Evliya, Mağrip ve Kıbrıs hariç geniş Osmanlı topraklarını on ciltlik Seyahatnâme'sinde titizlikle kaydetti. Ayrıca Avrupa, Asya ve Afrika'daki yabancı memleketleri ziyaret etti. Bununla birlikte, altıncı ciltteki Hollanda, Brandenburg ve İsveç seyahatlerinin doğruluğu hâlâ münakaşa edilmektedir. Benzer şekilde, onuncu ciltteki Afrika seferlerinden bazılarında da fantastik ve kurgulu unsurlar bulunmaktadır. Bilim insanı Robert Dankoff bu mevzuda şunları söylemektedir:

"Evliya, hayalperest, abartıcı ve yalancı olarak ün salmıştır. Son yıllarda yapılan araştırmalar Evliya'nın güvenilirliğine olan inancı yeniden tesis etme temayülündedir... Seyahatname, gerçekçi bir bakış açısıyla 'mucizelere ve harikalara' duyulan sevgi arasında gidip gelen bu Osmanlı zihniyetinin edebî seviyedeki büyük bir örneğidir."

(Dankoff 2004, 214).

Evliya Çelebi'nin ziyaret ettiği en önemli bölgeler ve şehirler, cilt sırasına göre şöyledir:

1. İstanbul (tarihi, semtleri ve çevresiyle birlikte)
2. Bursa, Anadolu, Trabzon, Erzurum, Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan, Kırım, Girit
3. Konya, Kayseri, Antakya, Şam, Urfa, Maraş, Sivas, Levant, Sofya, Edirne
4. Bağdat, Basra, Bitlis, Diyarbakır, Malatya, Mardin, Safevi İranı, Van
5. Macaristan, Belgrad, Gelibolu, Anadolu, Moldova, Bosna, Slovenya, Üsküp
6. Transilvanya, Karadağ, Bulgaristan, Macaristan, Arnavutluk, Ragusa, Hırvatistan
7. Macaristan, Viyana, Habsburg Avusturyası, Eflak, Moldova, Bükreş, Ukrayna, Çerkesya, Kafkasya, Dağıstan, Rusya
8. Kırım, Girit, Makedonya, Atina, Ege Adaları, Arnavutluk
9. Anadolu, İzmir, Efes, Antalya, Rodos, Halep, Şam, Doğu Akdeniz, Hicaz
10. Mısır, Kahire, İskenderiye, Sudan, Habeşistan, Somali, Cibuti, Kenya, Tanzanya

Bilhassa hac seyahatinin son iki cildinde, İslam seyahat yazıları geleneğinin tesirleri bariz bir şekilde görülmektedir. Mamafih, Evliya, İbn Battuta (vefatı 1368/69) ve Katip Çelebi (ölümü 1657) gibi diğer Müslüman seyahat yazarlarından veya çağdaş coğrafyacılardan önemli ölçüde farklıdır. O yalnızca isnâd geleneğine (İslam entelektüel tarihinde rivayet zinciri) veya mevcut coğrafi kaynaklara istinat etmez. Yine o şahitliklerinden, karşılaşmalarından, görüşmelerinden, halk hikâyelerinden ve diğer şifahi anlatılardan büyük ölçüde faydalanmıştır.

Evliya'nın Nil'in Kahire'nin günlük hayatı üzerindeki tesirine dair yorumları bu üslubun bir numunesidir:

Yaradan Mısır'a Nil ile bereket verdiğinden ganimet olup padişah malı toplanır. Eğer mübarek Nil 18 arşın taşarsa padişah malı toplanır. 20 arşın taşarsa paşa, eminler, mültezimler, keşşaf ve reaya zengin olup mallarını ödeyip kurtulurlar. Eğer 18 arşın taşmazsa, Allah saklasın, vilayet sulanmayıp kıtlık olur, bütün eminler ve mültezimler iflas edip padişah malı çıkmayıp hazineyi tamamlayamazlarsa, paşa kendi yanından tamamlayıp cümle kula kendi cebinden mevacib (maaş) verir...

Ümmü Dünya (Dünya'nın Anası) denmesinin sebebi oldur ki bütün dünyada kaht (kıtlık) olsa, Mısır ol dünyayı besler. Allah öyle ganimet vermiştir. Amma, Allah saklasın, Mısır'da bir gün kıtlık olsa, bin şehir değil, cümle dünya mahsulü Mısır'a gelse, bir gün Mısır'ı doyuramaz. Zira Mısır âdem deryasıdır.

(Dankoff 2011, 357)

Çelebi bütün bu muvaffakiyetlerini Osmanlı haritacılığına yaptığı katkılarla taçlandırdı. Son yıllarında, muhtemelen Dürr-i bî-misîl în Ahbâr-ı Nîl ("Nil'in Bilgileri Üzerine Benzersiz İnci") adlı eserinde Nil Havzası'nın etraflı bir haritasını hazırladı.

Seyahatnâme'nin Ehemmiyeti

Evliya kendini 'insanların dostu' (nedîm-i beni-âdem) olarak görüyor ve farklı toplumların günlük hayatlarını meraklı bir gözle inceliyordu. Farklı diller, mutfaklar, gelenekler ve abartılan efsaneler hakkındaki notlar Seyahatnâme'yi zengin bir kültür ve folklor hazinesi haline getirir. Safavi İran'ının Erdebil şehrindeki kedi satıcılarını, pazar şarkılarını ve kedi ırklarını anlatan kısım, bu zenginliğin güzel bir timsalidir.

Hikmet-i Hüda, Erdebil’de kediler yaşayamadığından Erdebil sıçanı diğer yerlerin faresinden çoktur... Onun için bu Erdebil şehrinde hirre yani gürbe yani kutta yani kedi mezatta satılır. Başka kedi tellalı da vardır. Kafes içine koyup da satarlar, gayet boldur... Ve tellalları kedi sattıkları vakit şu beyitleri yüksek sesle beyâti makamında nida edip terennüm ederler:

Ey talibler merabe

Senuretün sayyade

Müeddebe ve herrabe

Munise ve tarabe

Suraka değil gamhare

Fareye vermez çare

(Ey (kedi) arayanlar! Bu (fare) avcıların(ın) baş tacıdır. (Farelere karşı) hızlı ama cana yakındır. Munis ve mesuttur. Fareye aman vermez; hırsız değildir ama gamınızı paylaşır.)

(Dankoff 2011, 66).

Seyahatnâme, Osmanlı şehir ve kır hayatını anlamada da büyük önem taşır. Evliya sıklıkla farklı şehir abidelerinin yüksekliğini ve genişliğini bizzat ölçerdi. Aksi takdirde, yorumlarını mevcut kayıtlar ve mahalli rivayetlerle harmanlardı.

Evliya'nın Atina Akropolis'i hakkındaki izahı, matematiksel ölçümler ve şahsi hükümlerin bir halitasıdır:

Kal‘ası (Akropolis) bir geniş sahra ortasında, havalesiz bir yalçın kızıl kaya üzere daire şeklinde şarktan garba uzanan Âd işi kadim bir binadır kim bu kal‘anın emsâli yeryüzünde böylesi sağlam bir sur ve metin bir set bina olunmamıştır, zira zeminden kayasının boyu tekmil yüz arşındır... Ve kal'anın vücudundaki her taşı fil cüssesi ve hamam kubbesi kadar parlak ve cilalı yontma taş, cümle beyaz ham mermerdir... Ve yerli kayasından yukarıya taş binasının boyu tekmil 50 arşından yüksek olup kal'anın çepçevre büyüklüğü duvar bedeni üzere tekmil 3000 adım ölçülen bir güzel kal'adır... Ve bu kal'a içinde, cümlesi 300 adet binalı kargir, metin, baştan başa kiremit örtülü kale misali evlerdir.

(Dankoff 2011, 271-272)

Netice

Evliya'nın 400. Doğum yılını kutlayan UNESCO, “Seyahatname”nin İslam, belki de dünya edebiyatındaki en uzun ve en dolu gezi eseri olduğunu belirtir (Memory of the World, Evliya Çelebi’s Book of Travels). Arşiv belgelerinin kifayetsiz kaldığı anlarda tarihçiler hâlâ Evliya Çelebi’ye başvurmaktadır. Kayıtları ve hatıraları, sosyal ve natürel bilimlerde farklı disiplinlerden araştırmacılar için de zengin bir kaynaktır.

Ne yazık ki, Evliya’nın ölüm zamanı ve sebebi ile mezarının yeri bugüne kadar tespit edilememiştir. Seyahatnamesi de bilinmeyen bir sebeple, vefatından kısa bir zaman sonra unutulmuştur. Seyahatname ancak 19. Asırda Avusturyalı tarihçi Joseph von Hammer-Purgstall’ın gayretleriyle yeniden ortaya çıkmıştır. Hammer-Purgstall ilk iki cildi Almancaya çevirmiş ve Evliya hakkında ilk akademik çalışmaları başlatmıştır. Bugün Evliya akademik çevrelerin ötesinde de önemli bir şöhrete sahiptir. 2011'de spesifik bir Google Doodle ile anılması ve 2013'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmesi bunlar arasından yalnızca birkaç örnektir.