Antik Kelt Dininde Kutsal Yerler ve Ritüeller

Makale

Mark Cartwright
tarafından yazıldı, Ayşe Yanı tarafından çevrildi
15 Mart 2021 tarihinde yayınlandı
Diğer dillerde mevcut: İngilizce, Fransızca, İspanyolca
X

MÖ 700'den MS 400'e kadar Demir Çağı Avrupa'sında yaşamış olan eski Keltlerin dininde pınarlar, nehir kaynakları ve korular gibi bazı doğal alanlar kutsal kabul edilirdi. Bu yerlerin yanı sıra bazı kentsel alanlarda da genellikle özel olarak inşa edilmiş tapınaklar, mabetler ve kutsal alanlar bulunurdu. Burada druidler ritüeller ve dualar gerçekleştirirken, Kelt tanrılarına onların lütfunu kazanmak ve topluluğun başarısının devamını sağlamak için değerli malların yanı sıra hayvan ve insan kurbanları sunulurdu. Kelt dini uygulamaları ve kutsal mekânları başlangıçta Roma İmparatorluğu'nun genişlemesine rağmen ayakta kalmış, ancak MS 1. yüzyıldan itibaren doğrudan baskı ve yasaklar altına girmiştir. Geç Antik Çağ'da Hıristiyanlığın yayılmasının ardından, Kelt dini Avrupa anakarasından neredeyse tamamen kaybolmuştur.

Celtic Heads Sculpture, Entremont
Kelt Kafaları Heykeli, Entremont
Michel Wal (CC BY-SA)

Keltlerin Dini

Antik Keltler, Kelt dilini konuşan ve MÖ 1. binyıldan MS 1. binyılın birkaç yüzyılına kadar batı ve orta Avrupa'da yaşayan halklardı. Keltler kendilerini muhtemelen Avrupa çapında bir kültüre ait hissetmiyorlardı, ancak onları birleştiren birkaç alandan biri, bölgeden bölgeye ayrıntılarda farklılık gösterse de dini inançlardı. Keltler kendilerine ait çok az yazılı kaynak bırakmışlardır ve bu nedenle kültürleri hakkındaki çalışmalar arkeoloji, eserler ve çağdaş Greko-Romen yazarların tasvirleriyle sınırlıdır. Dini uygulamalarda hem zaman hem de mekân açısından farklılıklar olduğu kesindir ancak Demir Çağı Avrupa'sında kayda değer ortak noktalar da bulunmaktadır.

Özellikle haliçler ve nehir birleşimleri gibi su hareketlerinin birleştiği noktalar kutsaldı.

Kelt topluluklarındaki dini liderler druidlerdi. Büyük bilgelikleri ve geleneklere dair bilgileriyle tanınan druidler dini ritüelleri yönetir, doğa olaylarını yorumlar, gelecekten haber verir ve şifalı iksirler yaparlardı. Druidler topluluğun tarihinin depolayıcılarıydı ve aynı zamanda toplumun kurallarına uyulmasını sağlamak için insanlar üzerinde tabular (ya da daha doğru bir ifadeyle büyüler) yapmaları gerekmiş olabilir. Druidler bu nedenle bireyleri dini ritüellerden dışlama gücüne sahipti, bu da aslında o kişiyi kirli ve topluluk içinde bir yabancı haline getiriyordu.

Doğal Kutsal Alanlar

Keltler bazı doğal alanların ruhani öneme sahip olduğuna inanırlardı; bu alanlar arasında tepeler ve dağların zirveleri, etkileyici ağaçlar ve pınarlar, nehirler, göller ve bataklıklar gibi su kütleleri yer alırdı. Özellikle haliçler ve nehir birleşimleri gibi su hareketlerinin birleştiği noktalar kutsaldı. Su, Öteki Dünya'ya açılan bir kanal olduğu için bu tür yerler fiziksel ve doğaüstü dünyalar arasındaki buluşma yerleri olarak kabul edilirdi. Büyük nehirlerin kaynakları Keltler için özellikle ilgi çekiciydi ve Marne ve Seine Nehirlerinin kaynaklarında kutsal alanlar olduğu kanıtlanmıştır. Dijon'un kuzeybatısında yer alan ve Sequana (Seine Nehri'nin Keltçe adı) olarak bilinen ikinci kutsal alanda 200'e yakın ahşap heykel keşfedilmiştir. Son birkaç on yılda Thames Nehri'nden çıkarılan çok sayıda değerli eser, buranın da Britanya Keltleri tarafından bırakılan adaklar için önemli bir yer olduğunu göstermektedir.

British Druid by William Stukeley
William Stukeley'den İngiliz Druid
William Stukeley (Public Domain)

Tek tek ağaçlar yerel topluluklar tarafından kutsal sayılırdı ve kabile toplantıları genellikle bu ağaçların gölgesinde yapılırdı. Bir nemeton ya da kutsal ağaç korusu da belirli ritüellerin gerçekleştirildiği bir yerdi. Bir zamanlar bu tür kutsal alanlar olması gereken yerlerde Gallo-Roma dönemine tarihlenen adak levhaları bulunmuştur. Bu levhaların üzerindeki yazılar, Fagus (kayın), Robur (meşe) gibi belirli ağaç türlerinin tanrılarına ve henüz tanımlanamayan diğerlerine adandıklarını ortaya koymaktadır. Keltlerden bahsederken neredeyse sadece meşe ağacına odaklanan antik yazarlara inanacak olursak, meşe ağacının özellikle önemli olduğu görülmektedir. İrlanda'da dişbudak ve porsuk ağacı din ve mitolojide özellikle önemliydi. Daha sonraki antik çağlarda, Akdeniz kültürlerinin etkisiyle, nemeton, çevresinde ağaçlar bulunan bir tapınak ya da mabedin yer aldığı herhangi bir kutsal alan anlamına gelmiştir. Şu ya da bu nedenle kutsal kabul edilen doğal alanlarda düzenlenen etkinlikler, adak sunuları dışında çok az arkeolojik kalıntı bırakmıştır.

Tapınaklar ve Mabetler

Eski Keltlerin en azından tarihlerinin erken dönemlerinde dini törenlerinde mevcut etkileyici megalitik yapıları kullandıklarını varsaymak mantıklı görünmektedir. Güney Britanya'daki Stonehenge ve kuzeybatı Fransa'daki Carnac gibi yerler, Keltlerden yüzyıllar öncesine ait olmalarına rağmen ritüellere belli bir gizem ve ciddiyet katan kullanışlı taş yapılar ve hizalanmalar sağlamıştır. Gerçekten de, druidler bu Neolitik alanlarla o kadar bağlantılıydı ki, ortaçağda onların mimarları olarak görülüyorlardı.

Kentsel alanların içinde ya da yakınında kutsal alanlar oluşturulmuştur. Güney Almanya'da çok sayıda keşfedildiği için bazen Viereckschanzen olarak bilinen bir tür (Fransa'dan Bohemya'ya kadar Kelt sitelerinde bulunmalarına rağmen), toprak işleriyle çevrili kare veya dikdörtgen şeklinde temizlenmiş bir alandı. İnsan eliyle yapılan bu çevreler bir sur, dış hendek ve tek bir kapıdan (çoğunlukla doğu tarafında) oluşuyordu. Çıplak kutsal alanın içine genellikle, muhtemelen bir dizi çatılı yapıyı desteklemek ve/veya üzerine semboller ve imgeler oymak için ahşap direkler çakılırdı. Bu ritüel bölgelerin bazılarında (ama genellikle Almanya'dakilerde değil, ki bu bölgelerde ilginç bir şekilde hiçbir eser bulunmamaktadır) adakların konulduğu derin kuyular kazılmıştır. Bu kuyulardaki çanak çömlek parçaları çoğunlukla M.Ö. 2. ve 1. yüzyıllara tarihlenmektedir.

Martberg Archaeological Park
Martberg Arkeolojik Parkı
Carole Raddato (CC BY-NC-SA)

Keltler, hem doğal hem de amaca yönelik olarak inşa edilmiş kutsal alanlarda duran insan figürlerinin gerçek boyutlu ahşap heykellerini yaratmışlardır. Oyma ahşap heykeller genellikle özelliksizdir (ama her zaman değil, bazıları çok gerçekçidir) ve kukuletalı bir pelerin giyerler. Figürler, yine bulunmuş olan ve bir insan tarafından giyilemeyecek kadar büyük ve ağır olan devasa boyun torklarıyla süslenmiş olabilir. Kutsal alanlara dikilen bir başka heykel türü de, bazen dört kenarlı, bazen yarım küre şeklinde olan ve hepsi de başlarla ya da karmaşık bitkisel desenlerle süslenmiş oyma taş sütunlardır.

AYİNLER TOPLUM İÇİN ÖNEM ARZ EDEN ZAMANLARDA GERÇEKLEŞTİRİLMEKLE BİRLİKTE, ASTRONOMİYE DAYALI KISMİ BİR TAKVİMİ DE TAKİP ETMEKTEYDİ.

Taş tapınaklar ilk olarak M.Ö. 4. yüzyıldan itibaren Keltler arasında ortaya çıkmıştır. Tipik olarak kabartmalar ve resimlerle süslenmiş anıtsal kapılara sahip olan tapınakların çatıları sazdan ya da iç içe geçmiş dallardan yapılmış ve daha sonra kil ve kireçle kaplanmıştır. Keltler için baş, ruhun evi olarak kabul edilirdi ve bu nedenle maskelerin tapınakların ortak bir dekorasyonu olması şaşırtıcı değildir. Galya'da tapınaklarda bazen gerçek insan kafaları ya da kafataslarının yerleştirildiği nişlere sahip taş sütunlar bulunurdu. Kuzey İtalya'daki Sallurii'nin müstahkem mevkiinde ya da oppidumunda bulunan bir Kelt tapınağı Romalı yazar Strabo (MÖ 64 - MS 24) tarafından tarif edilmiştir. Burada, Kelt savaşçılarının heykelleriyle kaplı uzun bir patika, alçak bir tepedeki kutsal alana kadar uzanıyordu; burada bir oda daha fazla başla doluydu ve adını Başlar Salonu olarak kazanmıştı. Bu tapınak M.Ö. 124 yılında Romalılar tarafından yıkılmıştır.

Yunanlılar, Etrüskler ve Romalılarla temasın ardından Keltler, ritüellerin ve ibadetin odağı olan tanrıların temsillerini barındıran daha sofistike tapınaklar inşa ettiler. Bunlar, içinde tek bir cella'ya açılan sütunlu bir portiko veya veranda ile klasik mimarinin normlarını takip etmiştir. Tüm tapınak alçak bir duvarla çevrili olabilir ve bazen ikili hatta üçlü olarak inşa edilirlerdi. Aynı zamanda, oppida'da küçük taş tapınakların ya da mabetlerin varlığına dair kanıtlar da mevcuttur.

Cernunnos Rheims Relief
Cernunnos Rheims Rölyefi
G. Garitan (CC BY-SA)

Chamalières, Gallo-Roma'ya dönüşen doğal bir kutsal Kelt sitesinin iyi bir örneğidir. Orta Fransa'da bulunan bu yer, iki doğal kaynağın kaynağıdır ve bu nedenle kutsal bir alan için tipik bir seçimdir. Alanda binlerce ahşap insan figürü kazılmıştır ve daha sonraki zamanlarda da kullanılmaya devam ettiği, MS 1. yüzyıla tarihlenen kurşun bir tablet üzerine yazılmış bir büyünün keşfedilmesiyle kanıtlanmıştır.

Druidlerin yıllık etkinliklerde toplandıkları kendi kutsal yerleri vardı. Julius Caesar (M.Ö. 100-44) Galya Savaşları adlı eserinde orta Fransa'daki Carnutes kabilesi bölgesinde (modern Orléans civarında) böyle bir yerden bahsetmektedir ve biz de Mona'nın (Anglesey, Galler) M.S. 1. yüzyılın ortalarından önce druidler için kutsal bir ada olarak kabul edildiğini biliyoruz. MS 1940'larda Anglesey'deki Llyn Cerrrig Bach gölü, bölgede bir askeri havaalanı inşa edilirken araştırılmıştır. Göl ve yakınındaki bataklık, muhtemelen M.Ö. 2. yüzyıldan M.S. 1. yüzyıla kadar geçen yüzyıllar boyunca adak olarak atılmış birçok Kelt eserini ortaya çıkarmıştır. Kılıçlar, kalkan başlıkları, mızrak uçları, kazanlar, binicilik teçhizatı ve savaş arabaları için dekoratif metal parçalar, yakaları da içeren köle zincirleri ve çok sayıda hayvan kemiği vardı.

Ritüeller, Adaklar ve Kurbanlar

Ritüeller topluluk için stresli zamanlarda düzenlenirdi ancak muhtemelen astronomiye ve özellikle de Ay'ın evrelerine dayanan belirli bir programı takip ederlerdi. Tanrılara dualar ve büyülü sözler sunulurdu. Adaklar tanrılara yakarmak, gelecekteki bir olayın olumlu sonuçlanmasını sağlamak ya da savaş, kuraklık, sel ve kıtlık gibi topluluk felaketlerini önlemek için yapılırdı. Bu tür sunular gıda maddeleri, bir parça mücevher gibi değerli eşyalar, süslü silahlar ve zırhlar (özellikle düşmandan alınanlar) veya ince işlenmiş çömlek kaplar ve hastalıktan iyileşme durumunda, hastalanan kişinin veya vücudun etkilenen kısmının küçük modelleri şeklinde olabilirdi.

Bull Panel, Gundestrup Cauldron
Boğa Paneli, Gundestrup Kazanı
Claude Valette (CC BY-SA)

Çoğu zaman, değerli nesneler tanrılara sunulmadan önce bükülür ya da kırılırdı. Sığ çukurlara gömülmüş pek çok istif, genellikle kazara keşfedilmiştir. Tipik olarak, kırık veya tam torklar, kolyeler ve altın, bronz veya demirden yapılmış sikkeler gibi birkaç eşya bir araya getirilmiştir. Bu tür birikintilere genellikle yıllar içinde eklemeler yapılmıştır ve birbirine yakın yerlerde bulunan bu tür istiflerin sayısı, genel konumun bir şekilde kutsal olarak kabul edildiğini göstermektedir. Örneğin, İngiltere'deki Hallaton bölgesinde arkeologlar 16 farklı yere gömülmüş 5.000'den fazla sikke keşfetmiştir. Yakınlarda ritüel hayvan kurbanlarının kalıntıları vardı, bu da bu sikkelerin gömülmesinin sadece güvenli depolar olmanın aksine dini bir öneme sahip olduğuna işaret ediyor.

Hem hayvanlar hem de çok daha nadir olarak insanlar kurban edilmiştir. Hayvanlar, özellikle de öküzler, boğalar, köpekler ve atlar (ya da bir atın bacağı) tipik olarak yakılmış ya da bozulmadan gömülmüştür. Ayrıca, kalıntılar tanrılara bırakılmadan önce hayvanın bir kısmının yendiği ziyafetler verildiğine dair kanıtlar da vardır. Julius Caesar'a göre, Galya'daki Keltler Totenfolge, yani ölen önemli kişilerin hizmetkârlarını, kölelerini ve belki de aile üyelerini idam etme - her ne kadar bu gönüllü bir intihar vakası olsa da - ve sonra onları ölenle birlikte gömme uygulamasını gerçekleştirmişlerdir. Caesar bu uygulamanın M.Ö. 1. yüzyılda sona erdiğini belirtmektedir.

İnsan kurban etmeye dair önemli miktarda arkeolojik kanıt bulunmasına rağmen, bunlar her zaman tam olarak kesin değildir. İnsan kurbanların çoğunlukla bir savaştan sonra ele geçirilen düşman savaşçılar olduğu görülmektedir. Olası bir kurban (tüm bilim adamları aynı fikirde değildir), İngiltere'de Cheshire yakınlarındaki bir bataklık olan Lindow Moss'ta keşfedilen bir ceset olan Lindow Adamı'dır. Lindow Man en geç MS 1. ve 2. yüzyılın başlarında yaşamıştır ve sağlığı yerindeydi. Ritüel cinayetler için standart bir yöntem olduğu anlaşılan bir şekilde ölmüştür: kafasına vurulmuş, boğulmuş ve boğazı kesilmiştir. Ceset daha sonra bir süre suda bekletilmiş ve ardından gömülmüştür. Alternatif bir ritüel de, özellikle tanrı Teutates ile ilişkilendirilen bir yöntem olan kurbanı boğmaktı. Tanrı Esus'a sunulan kurbanlar bir ağaca asılır ve uzuvları gövdeden koparılırken, Taranis için olanlar içi boş bir ağaca yerleştirilir ve canlı canlı yakılırdı. İnsanları kurban etmenin diğer yöntemleri arasında kazığa oturtmak, okla vurmak ya da (en azından Strabon'a göre) hepsinden daha ayrıntılı olarak saman ve tahtadan dev bir insan figürü inşa etmek, içine çeşitli sığır, vahşi hayvan ve insan yerleştirmek ve ardından her şeyi ateşe vermek vardı. Yöntem ne olursa olsun, insan kurbanlarının yalnızca savaş ya da kıtlık gibi toplum için büyük stres yaratan zamanlarda yapılması muhtemeldir.

Figures & Head Columns from Celtic Roquepertuse
Kelt Roquepertuse'dan Figürler ve Baş Sütunlar
Rvalette (CC BY-SA)

Münhasıran olmasa da kutsal bir mekânda yapılabilen bir başka tören de gelecekteki olayları kehanet etmek içindi. Kehanet, belirli bir kuş uçuşu ya da nadir görülen bir doğa olayı gibi belirli işaretlerin yorumlanmasına dayanıyordu. Geleceği görme yeteneği, örneğin meşe palamudu gibi belirli gıda maddelerini yiyerek geliştirilirdi. Gelecekteki olayları 'okumanın' bir başka yöntemi de hayvanların bağırsaklarını ya da bir kurbanın nasıl öldüğünü yakından incelemekti. Kehanet, druidlerden farklı bir grup olan kahinler tarafından gerçekleştirilmiş olabilir.

Gerileme

Keltlerin öngöremediği bir şey de dinlerinin nihai olarak ortadan kaldırılmasıydı. M.Ö. 1. yüzyıldan ve Galya'nın fethinden itibaren sürekli genişleyen Roma İmparatorluğu ilk başlarda Kelt dinine karşı daha az saldırgan bir tutum takınmış, Kelt tapınaklarının hazinelerini yağmalamakla yetinmiştir. Hatta Sequana'daki tapınakların Roma tarafından genişletilmesi gibi benimsemeler bile oldu. Ancak MS 1. yüzyıla gelindiğinde, Keltler Greko-Romen tanrılarının bazılarını kendi panteonlarına dahil etmeye başlamış olsalar bile, dinin liderlerini aramak ve yok etmek için önlemler alındı. Druidizm yasaklandı ve Anglesey'deki gibi önemli tapınaklar Roma ordusu tarafından yok edildi. Kelt dini İskoçya ve İrlanda gibi daha uzak ya da fethedilmemiş bölgelerde devam etti ancak Hıristiyanlığın yayılması pagan uygulamaların sonunda en azından halkın gözünden kaybolacak kadar şeytanileşmesini sağladı.

Çevirmen Hakkında

Ayşe Yanı
Marmara Üniversitesi Mütercim Tercümanlık öğrencisiyim. Türkçe, İngilizce ve Almanca biliyorum. Yabancı dillere, tarihe ve felsefeye ilgi duyuyorum.

Yazar Hakkında

Mark Cartwright
Mark, tam zamanlı yazar, araştırmacı, tarihçi ve editördür. Özel ilgi alanları arasında sanat, mimari ve tüm medeniyetlerin paylaştığı fikirleri keşfetmek yer almaktadır. Siyaset Felsefesi alanında yüksek lisans derecesine sahiptir ve WHE Yayın Direktörüdür.

Bu Çalışmayı Alıntıla

APA Style

Cartwright, M. (2021, Mart 15). Antik Kelt Dininde Kutsal Yerler ve Ritüeller [Sacred Sites & Rituals in the Ancient Celtic Religion]. (A. Yanı, Çevirmen). World History Encyclopedia. alınmıştır https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-1710/antik-kelt-dininde-kutsal-yerler-ve-ritueller/

Chicago Formatı

Cartwright, Mark. "Antik Kelt Dininde Kutsal Yerler ve Ritüeller." tarafından çevrildi Ayşe Yanı. World History Encyclopedia. Son güncelleme Mart 15, 2021. https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-1710/antik-kelt-dininde-kutsal-yerler-ve-ritueller/.

MLA Formatı

Cartwright, Mark. "Antik Kelt Dininde Kutsal Yerler ve Ritüeller." tarafından çevrildi Ayşe Yanı. World History Encyclopedia. World History Encyclopedia, 15 Mar 2021. İnternet. 25 May 2024.