Kuzey ya da Baltık Haçlı Seferleri, papalar ve Batılı hükümdarlar tarafından, paganları Hristiyanlığa geçirmek için organize edilen askeri seferlerdi. Eski Hristiyan topraklarının Müslüman yönetiminden özgürleştirilmesi hedeflenen Kutsal Topraklarda olduğunun aksine Prusya, Livonya (bugünkü Estonya) ve Litvanya'daki haçlı seferleri yerel pagan nüfusu Hristiyanlaştırmayı hedefliyordu.
Töton Şövalyeleri tarikatı Kuzey Haçlı Seferleri'ni 13. Yüzyılın ortasından itibaren domine etti ve Prusya'da kendi askerileştirilmiş devletini ortaya çıkarmış oldu. Tarikatın bölgeyi nihayetinde Hristiyanlığa geçirmiş olmasına rağmen, dini motivasyon özünde toprak ve zenginlikleri ele geçirmek için bir bahaneydi. 15. yüzyılda bölge Polonyalılar, Ruslar ve Osmanlı Türklerinden gelen yeni tehditlerle karşı karşıya kaldı ve bu yüzden görevini yerine getirmiş olan Baltık Haçlı Seferlerinin yerini seküler savaş aldı.
Haçlı Seferi İdealini Yaygınlaştırmak
11. yüzyıldan itibaren Müslüman kontrolünden Kudüs'ü ve diğer Ortadoğu şehirlerini ele geçirmeye dayalı geleneksel seferlerin yanı sıra, Haçlı Seferleri için bir diğer arena Baltık ve Alman topraklarıyla sınırdaş olan ve pagan kalmaya devam eden bölgelerdi. Levant'taki seferlerde olduğu gibi -katılanların günahları bağışlanıyordu-, yöneticiler toprak genişletme arzusu ve toprak, kürk, kehribar ile köle biçimindeki maddi zenginlik arayışıyla birleştirme fırsatını değerlendirdiler. Ek olarak, Kuzey Haçlı Seferleri, ilk olarak Saksonlar tarafından düzenlendi ve pagan Wendler (batı Slavları) hedef alındı ve Haçlı hareketine yeni bir boyut kazandırdı: Kâfirlerin elindeki toprakları kurtarmanın aksine, Hristiyan olmayanların aktif bir şekilde din değiştirmesinin sağlanması.
Alman İmparatorluğu, Doğu Avrupa'nın pagan devletlerine karşı yürütülen pek çok savaşın odak noktası olan kuzeydoğu sınırındaki devletlere Hristiyan misyonerler gönderme konusunda köklü bir geleneğe sahipti. Bu davayı daha da körükleyecek şekilde, 1108 yılında Magdeburg Başpiskoposu gibi şahsiyetler tarafından bu topraklarda Hristiyanlara yönelik vahşetler ve misyonerlerin öldürülmesi rapor edilmişti. Papa III. Eugenius (h. 1145-1153) tarafından Aralık 1145'te Yukarı Mezopotamya'daki Urfa'yı tekrardan ele geçirmek için İkinci Haçlı Seferi çağrısı yaptığı vakit, bunun yerine, pek çok Alman soylusu, Levant'takilerle savaşmaya gitmektense önce kendi yanı başlarındaki kâfirlerin hakkından gelmeyi tercih etti. Mart 1147'de Frankfurt'ta toplanan bir meclis Baltık'ın öncelik olacağına karar verdi ve karar, nüfuzlu başrahip Clairvaux'lu Bernard tarafından onaylandı. Nisan ayında Papa III. Eugenius resmi olarak böyle bir haçlı seferinin tıpkı Orta Doğu'daki gibi, savaşanların günahlarından ayıracağını duyurdu. Papa daha sonra, hoşgörüsüzlük içeren şu meşhur ve olumsuz ifadesiyle bir adım daha ileri gitti:
Tanrı'nın yardımıyla ya dinlerini değiştirip ihtida etmeleri ya da tamamen yok edilmeleri sağlanana dek; ister para ister haraç karşılığında olsun, ne sebeple olursa olsun bu kabilelerle bir ateşkes yapılmasını kesinlikle yasaklıyoruz. (Philips, 89)
Haçlı Seferi hareketi artık bir silahlı misyoner seferiydi ve Eugenius, günahların bağışlanması imkânını bütünüyle putperestlerin başarıyla Hristiyanlığa döndürülmesine bağlamıştı. Papa'nın açıklamasının sertliği, bölgeyi -bilhassa Wendleri- Hristiyanlaştırmanın getirdiği geleneksel zorluğu yansıtıyor olabilirdi. Daha evvel beyan edilen bir inançtan dönülmesi (ki bu, kâfir olmaktan daha ağır bir suç olarak görülürdü), pagan uygulamalarının her şeye rağmen sürdürülmesi ya da hatta Hristiyanlık uygulamalarıyla harmanlanması ve geçici maddi kazançlar uğruna seferlerden vazgeçilmesi gibi pek çok örnek yaşanmıştı. Bu yeni haçlı seferi, Baltık bölgesindeki son sefer olacak şekilde tasarlanmıştı.
Wendler Haçlı Seferi
Haçlı ordusu henüz yola çıkmadan önce, başlarına bir felaket geleceğini sezen Wendlerin Hristiyanların elinde bulunan Lübeck Limanı'na yönelik bir önleyici saldırı başlatmaları, sürece dair ek bir itici güç oluşturdu. 1147 senesinin haziran ve eylül ayları arasında, Sakson-Dan ordusu, her ikisi de bugünkü Kuzeydoğu Almanya'da bulunan Dobin ve Malchow pagan yerleşimlerine saldırdı. Dobin, nüfusun vaftiz olmayı kabul etmesiyle ucuz yırttı ve savaşı sonlandırmış oldu. Malchow ise çok daha kötü bir akıbete uğradı; pagan putlarının bulunduğu tapınağı yakıldı ve çevresindeki topraklar tahrip edildi. Peene Nehri üzerindeki Demmin'de başarısızlıkla sonuçlanan bir kuşatmanın ardından bir sonraki hedef, Pomeranya'da Oder Nehri kıyısındaki Stettin'di, ancak buradaki halk, şehir surlarından haçlar göstererek Haçlıları saldırıdan vazgeçmeye ikna etmeyi başardı. Seferin geneli, iddialı hedefine ve Papa'nın desteğine rağmen bölgeye gönderilen alışılagelmiş yıllık yağma birliklerinden daha iyi bir sonuç vermedi. Danimarkalılar ile Saksonlar arasındaki ayrılıkçı güvensizlik ortamı da Haçlı Seferi'ne bir yarar sağlamadı. Elde edilen cılız sonuç, yalnızca bir kabile reisinin Hristiyanlığı kabul etmesi ve ganimetin ele geçirilmesinden ibaretti, zira Wendlerin lideri Prens Niklot iktidarını korumuş ve verilen sözlere rağmen tebaası pagan inançlarını sürdürmeye devam etmişti. Bu, kesinlikle Eugenius'un öngördüğü bir tablo değildi.
Töton Şövalyeleri: Prusya & Baltık
Baltık bölgesi bilhassa 13. yüzyılda Töton Şövalyeleri askeri tarikatının gelişiyle birlikte, sonraki yüzyıllarda da Haçlı Seferleri'nin bir sahnesi olmaya devam etmiştir. 1193 ile 1230 yılları arasında Livonya'daki Hristiyan misyonlarını savunmak amacıyla Sakson Haçlı orduları gönderildi, ancak bu girişimler yine dini bir misyondan ziyade bir toprak ele geçirme hareketi niteliğindeydi ve elde edilen askeri başarılara rağmen yerli halkın kalıcı olarak Hristiyanlaştırılması veya boyunduruk altına alınması sağlanamadı. Töton Şövalyeleri bu faaliyetleri sürdürerek Kılıç Kardeşleri (1237'de) gibi yerel askeri tarikatları bünyelerine kattılar ve 1245'ten 15. yüzyıla kadar Prusya'da neredeyse kesintisiz bir harekat yürüterek, komşu Litvanyalılara ve daha kuzeydeki Livonyalılara sürekli saldırılar düzenlediler.
Töton Şövalyeleri, profesyonel şövalyeler ve piyadelerden oluşan çetin ceviz bir güçtü. Yıkıcı ve toplu yaylım ateşi açabilen disiplinli bir tatar yayı birliği tarafından desteklenen ağır süvariler, karşılarına çıkan her şeyi silip süpürüyordu. Şövalyeler ayrıca, karşı karşıya geldikleri halklara kıyasla kuşatma savaşında çok daha yetenekliydiler ve aynı zamanda geleneksel düşmanlara karşı karşılıklı çıkar sağlayan ittifaklar kurabilen usta diplomatlardı. Sık sık gerilla saldırıları ve 1260'taki büyük bir ayaklanma da dahil olmak üzere, yerel çapta düzenli isyanlar yaşanıyordu. Ancak tarikat, Habsburglu Rudolf, Brandenburglu III. Otto ve Bohemya Kralı II. Ottokar gibi önemli isimler de dahil olmak üzere, diğer Batı ve Orta Avrupa devletlerinden gelen Haçlı akınıyla destekleniyordu. Papa'nın desteği bir kez daha hayati önem taşıyordu ve Hristiyanlığı savunmaya dayalı Haçlı ideali, inancı kabul etmeyenlerin topraklarını ele geçirme ve onları dine döndürme amacına dönüştürülerek işlevsel bir şekilde kullanıldı. Töton Tarikatı'nın aslında bizzat kendilerine ait bir devlete (Ordensstaat) dönüştürdükleri Prusya'daki başarısı, bölgenin hem savaşı hem de dini kurumsallaştıran tamamen Alman karakterli bir toprağa kademeli dönüşümüyle kendini belli ediyordu; nitekim bölge, özellikle dışarıdan bakanlar için, sonraki yüzyıllarda Alman kültürünü diğer tüm bölgelerden daha fazla temsil eder hale geldi.
Askeri seferler (Almanca Reisen) büyük ölçüde bataklıkların ve göllerin donduğu kış aylarıyla sınırlı kalsa da, Töton Tarikatı yeni topraklar kazanma konusunda büyük başarı göstermişti. Bilhassa 1308'de Danzig ve Doğu Pomeranya'yı, 1346'da ise Danimarka Kralı IV. Valdemar'dan (h. 1340-1375) satın aldığı Kuzey Estonya'yı topraklarına katmıştı. Çoğunluğu limanlardan ve nehir kıyılarından oluşan bu yeni bölgelere Alman göçmenler yerleştirildi, kiliseler ve manastırlar (özellikle Sistersiyenler tarafından) inşa edildi ve sistematik bir kolonizasyon sürecinin parçası olarak kaleler yapılarak kazanılan topraklar savunuldu. Litvanya'ya karşı başarılı seferler düzenlendi. Mücadele, Büyük Prens Jagiello'nun (diğer adıyla Jogaila) 1386'da pagan halkını Hristiyanlığa geçirme sözü vermesiyle sona erdi ve bu süreç 1389'da resmen tamamlandı.
14. yüzyılın sonlarına gelindiğinde, siyasi birlikten yoksun olan ve teknoloji bakımından Batı'nın gerisinde kalan Baltık bölgesinin büyük bir kısmı zorla Hristiyanlaştırılmıştı. Savaşlar devam edip Livonya'ya doğru genişledikçe Töton Şövalyeleri'nin asıl ilgisinin din değiştirmeden ziyade siyaset, toprak ve ganimet olduğu açıkça görülüyordu. Nitekim Töton Şövalyeleri Hristiyanları katletmek, kiliselere zarar vermek, din değiştirmeyi engellemek ve putperestlerle ticaret yapmakla sık sık suçlanıyordu. Orta Avrupa'daki pek çok putperestin Hristiyanlaşmaya direnmesinin tek sebebinin Töton Şövalyeleri'nin acımasız rejimi altında yaşamak istememeleri olduğu söyleniyordu. Bölgedeki emelleri konusunda Töton Tarikatı yalnız değildi. Nitekim Danimarka ve İsveç kralları da 13. ve 14. yüzyıllarda Kuzey Estonya ve Finlandiya'yı işgal etmek için aynı ideolojik kılıfı kullanmışlardı.
Töton Tarikatının Çöküşü
15. yüzyılda Litvanyalılar ve Polonyalılar; Ruslar, Moğollar ve diğer bazı küçük müttefik devletlerle güçlerini birleştirdiklerinde, Töton Tarikatı varlığını yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. 15 Temmuz 1410'daki Birinci Tannenberg Muharebesi'nde Töton Şövalyeleri'nden oluşan bir ordu tamamen yok edildi; 1457'de ise artık gücü büyük ölçüde azalmış ve büyük ölçüde dünyevileşmiş olan tarikatın merkezi Königsberg'e taşınmak zorunda kaldı. Töton Tarikatı, Livonya kolu aracılığıyla 16. yüzyılda varlığını sürdürmeye devam etti ve bu dönemde esas olarak pek de başarılı olamadan Ortodoks Ruslar ve Osmanlı Türkleriyle mücadeleye odaklandı. Tarikat 1525'te (Prusya kolu) ve 1562'de (Livonya kolu) tamamen dünyevileştirildiğinde, Baltık bölgesindeki Haçlı seferleri de sona ermiş oldu.
