Roma dünyasında ve aslında çoğu antik toplumda kadınların kesin rolü ve statüsü, hem antik erkek yazarların hem de 19-20. yüzyıl erkek akademisyenlerinin önyargıları nedeniyle sıklıkla belirsiz kalmıştır; bu durum, kadınların statüsünü, haklarını, görevlerini, sanattaki temsilini ve günlük yaşamlarını daha objektif bir şekilde değerlendirmeyi amaçlayan modern araştırmalar sayesinde nispeten yakın zamanda düzeltilmiştir; ve tüm bunlar, neredeyse tamamen erkek egemen bir Roma dünyasını ele alan erkek kaynaklı materyallerden yola çıkılarak yapılmıştır.
Mitolojide Kadınlar
Yunanlar gibi kadının erkekten sonra gelen bir varlık olduğuna ve daha da spesifik olarak, Pandora formunda, mutsuzluk ile kötülüklerin getirmecisi olduğuna dair bir yaratılış miti oluşturan diğer bazı antik kültürlerin aksine, Romalılar insanlığın (özel olarak erkeğin değil) tanrılar tarafından toprak ve sudan yaratıldığı daha tarafsız bir yaklaşıma sahiptiler. Örneğin Ovidius'un Metamorphoses (Dönüşümler) adlı eseri, ilk insanın bir erkek mi yoksa bir kadın mı olduğunu belirtmez. Dolayısıyla, en azından fiziksel anlamda, erkekler ve kadınlar Yunan dünyasında olduğu gibi farklı bir türe aitmiş gibi görülmüyordu; bu görüş Roma tıp incelemelerinde de sıkça yinelenen bir yaklaşımdır.
Roma mitolojisinde kadınlara yönelik tutumlar hakkında pek çok şeyi açığa çıkaran en ünlü erken dönem olaylarından biri, "Sabine Kadınlarının Kaçırılması"dır. Hikayede, Roma'nın ilk yerleşimcileri komşu kabilelerden kadınları kaçırarak onları kendilerine eş edinirler. Bu eylemin nedenlerinden biri, kan bağları yoluyla yerel ittifaklar kurma arzusu olabilir. Doğal olarak bu kabileler kadınlarını geri almak istemiş ve bu yüzden savaş ilan etmişlerdir. Ancak, Romulus'un karısı Hersilia önderliğindeki kaçırılan kadınlar, kan dökülmesini önlemek için tam bu aşamada araya girmeye çalışmışlardır. Bu hikaye, kadınların Roma toplumunda aileleri —yani hem doğdukları hem de evlendikleri aileleri— birbirine bağlamada oynadıkları önemli rolü yansıtmaktadır.
Kadınlar Ve Aile
Pek çok durumda Roma kadınları, toplumda kendilerine biçilen rollerle sıkı sıkıya özdeşleştirilirdi; bu rollerin başında eve bakma ve bir aile yetiştirme yükümlülüğü (pietas familiae), özellikle de meşru çocuklar dünyaya getirmek geliyordu. Bunun bir sonucu olarak kadınlar, gelecekteki kocayı utandırabilecek bir cinsel geçmişe sahip olmadıklarından emin olunması adına erken yaşta, bazen ergenlikten bile önce ama genellikle 20 yaş civarında evlendirilirlerdi. Roma ailesi erkek egemen bir yapıdaydı ve genellikle ailenin en yaşlı erkek üyesi (paterfamilias) tarafından yönetilirdi. Kadınlar ikincil konumdaydı ve bu durum Roma'daki isim verme pratiğine de yansımıştı. Erkek vatandaşların üç ismi olurdu: praenomen, nomen ve cognomen. Buna karşın aynı ailedeki tüm kadınlar, aile adının dişil versiyonu kullanılarak çağrılırdı. Evli bir kadın kızlık soyadını koruyabilir veya kocasının adıyla anılabilirdi (örneğin Cicero'nun Terentia'sı). Aile içinde kadınlar ev işleriyle ve evdeki kölelerle ilgilenir, el sanatları üzerinde çalışırlardı; üst sınıfa mensup kadınlar ise edebiyat ve felsefe gibi akademik konular üzerinde de çalışabilirlerdi.
Kadınların erkek akrabalarına olan bu sıkı bağımlılığı, hukuk ve finans gibi alanlara da yansımıştı; kadınlar kendi çıkarları doğrultusunda hareket etmesi için belirlenmiş bir erkek aile üyesine sahip olmakla yasal olarak yükümlüydüler (Tutela mulierum perpetua). Bu düzenlemenin tek istisnası üç çocuğu olan kadınlar (MÖ yaklaşık 17'den itibaren), dört çocuğu olan azat edilmiş kadınlar ve Vestal Bakireleriyidi. Bu kural, Roma hukukuna göre kız ve erkek çocukların eşit miras haklarına sahip olmasına rağmen mülkün, özellikle de miras kalan mülkün erkeğin kontrolündeki ailede kalmasını sağlamak için tasarlanmıştı. Ancak fiili uygulamada, diğer pek çok konuda olduğu gibi aileler bu alanda da hukukun lafzına her zaman harfi harfine uymamış olabilirler; nitekim özellikle ailenin reisi olan erkeğin askeri seferlerde öldüğü durumlarda, kadınların kendi mali işlerini yürüttüklerine, iş yeri işlettiklerine ve mülk yönettiklerine dair kanıtlar mevcuttur.
Kadınların mülk edinmesine ve mülk sahibi olmasına izin veren ancak bu mülkü kontrol etmesini engelleyen bu kuralın bir diğer, hatta daha da şovenist açıklaması ise kadınların bu tür işleri kendi başlarına yönetmekten aciz olduklarının düşünülmesiydi. Kadınların zayıf bir muhakeme yeteneğine (infirmitas consilii) sahip olduğu yönündeki bu görüş, örneğin Cicero tarafından da savunulmuştu. Yine de Roma hukuku, en azından bir eşin mülkünün (çeyiz hariç) kocasının mülkünden ayrı tutulmasını ve boşanmanın ardından geri alınabilmesini şart koşuyordu. Roma hukukuna göre boşanma yoluyla ayrılmak her iki taraf için de kolayca gerçekleştirilebiliyordu, ancak çiftin çocukları yasal olarak babaya veya baba artık yaşamıyorsa en yakın erkek akrabaya ait oluyordu. İmparatorluğun geç dönemlerinde ve özellikle de Büyük Konstantin tarafından getirilen yasaların ardından, boşanma özellikle de kadın tarafı için çok daha zor bir hale geldi.
Daha Geniş Çevrelerde Kadınlar
Roma kadınlarının kamusal yaşamdaki rolü oldukça sınırlıydı. Siyasi meclislere katılamaz, buralarda konuşma yapamaz veya oy kullanamazlardı; ayrıca siyasi sorumluluk gerektiren hiçbir görevde bulunamazlardı. Güçlü partnerleri olan bazı kadınların kocaları aracılığıyla kamusal işleri etkileyebildiği doğru olsa da bunlar yalnızca istisnaydı. Roma edebiyatında siyasi güce sahip olan kadınların çoğunlukla kin ve kıskançlık gibi olumsuz duygularla hareket eden kişiler olarak yansıtılması ve dahası, eylemlerinin genellikle erkek akrabalarını kötü bir ışık altında göstermek için kullanılması da dikkat çekicidir. Alt sınıftan Roma kadınlarının ise geçimlerini sağlamak için çalışmak zorunda olduklarından dolayı kamusal bir yaşamları vardı. Bu kadınlar tarafından icra edilen tipik meslekler tarım, pazarlar, el sanatları, ebelik ve sütannelikti.
Roma dini erkek egemen bir yapıya sahipti ancak (İmparatorluk döneminde) İsis rahibeleri ve Vestaller gibi kadınların daha kamusal bir rol üstlendiği dikkate değer istisnalar bulunuyordu. Vestal Bakireleri olarak bilinen bu kadınlar, Vesta kültünde 30 yıl boyunca hizmet ederler ve normalde erkek rahiplere ayrılmış bir rol olan kurban ritüellerini gerçekleştirmek de dahil olmak üzere pek çok dini törene katılırlardı. Ayrıca Bona Dea gibi sadece kadınlara özel çeşitli festivaller ve örneğin Ceres kültü gibi bazı şehir kültleri de mevcuttu. Kadınların Yahudilik ve Hristiyanlıkta da oynayacakları bir rol vardı ancak bu rolün neleri kapsayabileceğini tartışanlar yine erkekler olacaktı.
Diğer Kadınlar
Roma kadınları, saygın kabul edilenler ve edilmeyenler olarak (her zaman kesin ve net sınırlarla olmasa da) ikiye ayrılabilirdi. Pek çok Romalı erkek, kendi kadın akrabalarının ahlakın onurlu ve iffetli koruyucuları olması gerektiği yönünde ikiyüzlü bir tutum sergilerken, aynı zamanda sevgililerin ve fahişelerin hizmetlerinden yararlanmaya fazlasıyla dünden razıydı.
Kimin kim olduğunu herkese hatırlatmak için kıyafetler kullanışlı bir araç haline gelmişti. Saygın kadınlar uzun bir elbise yani stola, bir pelerin (palla) giyer ve saçlarına şeritler (vittae) bağlarlardı; fahişeler ise toga giyerdi. Eğer saygın bir kadın zinadan suçlu bulunursa, verilen cezalardan biri toga giymek zorunda bırakılmasıydı. Kadınların şu ya da bu gruptan birine ait olduğunun kabul edilmesi (üçüncü bir kategori yoktu) ama aynı zamanda utanç verici bir karışıklık yaşanmaması için onları görsel işaretlerle tanımlamanın gerekli görülmesi dikkat çekicidir. Bu iki grup arasındaki ayrım sadece ahlaki bir ayrım değildi; çünkü fahişelerin ve diğer alt sınıftan kadınların, daha yüksek bir sosyal statüye sahip kadınlara kıyasla çok daha az hakkı vardı. Örneğin fahişeler ve kadın garsonlar tecavüz davası açamazlardı; kölelere yönelik tecavüz ise yalnızca sahibinin uğradığı bir mülk zararı olarak kabul edilirdi.
Ünlü Romalı Kadınlar
Bazı Romalı kadınlar, toplumun kendilerine biçtiği aile ve ev koruyuculuğu gibi sınırlı rollerin üzerine çıkmayı başararak gerçek bir nüfuz konumuna ulaştılar. Hortensia bunun en erken örneklerinden biridir. MÖ 42 yılında Hortensia, Sezar'ın suikastçılarına karşı yürütülen savaşı finanse etmek amacıyla Roma'nın en zengin kadınlarının servetlerinin vergilendirilmesi yönündeki triumvirlik (üçlü yönetim) önerisine karşı çıkarak Roma Forumu'nda ünlü bir konuşma yaptı. Kamusal alanda dalgalanmalara yol açan diğer kadınlar arasında Cornelia (Gracchi kardeşlerin annesi), Servilia (Cato'nun üvey kız kardeşi ve Brutus'un annesi) ve Fulvia (Marcus Antonius'un karısı) bulunuyordu. İmparatorluk döneminin başlamasıyla birlikte imparatorların anneleri, eşleri, kız kardeşleri ve hatta kızları önemli bir siyasi nüfuz elde edebildiler; ayrıca büyük inşaat projeleri de sıklıkla bu kadınlar tarafından desteklenmeye ve onlara ithaf edilmeye başlandı. Bir imparatorun en ünlü eşlerinden biri, Septimius Severus'un karısı ve Caracalla'nın annesi olan Iulia Domna (MS 170-217) idi. Iulia'ya "Augusta" unvanı verilmişti ve kendisi sanatın, özellikle de edebiyat ve felsefenin önde gelen bir hamisiydi. Olaylarla dolu hayatında Suriye'de rahibelik de yapmış, Britanya'ya seyahat etmiş ve Caracalla imparator olduğunda kendisine "Senato'nun ve Vatanın Annesi" gibi etkileyici bir unvan verilmişti. Geç antik çağda ise antik dönemin en ünlü kadın filozofu olan İskenderiyeli Hypatia vardı. Çeşitli inceleme yazıları kaleme alan ve Mısır kentindeki Neoplatonik (Yeni Platoncu) okulun başına geçen Hypatia, MS 415 yılında Hristiyan bir güruh tarafından vahşice katledildi.
Sonuç
Dolayısıyla Roma hukuku ve toplumsal normları büyük ölçüde erkeklerin lehine ağırlık taşıyordu; ancak bu yasaların ve tutumların belirli durumlardaki tam pratik uygulamasını tespit etmek, özellikle de neredeyse tüm kaynak materyallerin erkek bakış açısından ve üstelik elit bir kesim tarafından yazılmış olması nedeniyle genellikle zordur. Kadınların hukuki açıdan aşağı görüldüğü açık görünmektedir; fakat öte yandan Romalı erkeğin kadınlara ve onların günlük yaşamdaki rollerine duyduğu takdiri, hayranlığı ve hatta saygıyı gösteren sayısız metin, yazıt ve hatta idealleştirilmiş portre heykelleri de mevcuttur. Romalı erkekler kadınları kendilerine eşit görmüyorlardı ama onlardan nefret de etmiyorlardı. Romalı erkeklerin kadınlarına karşı sergilediği bu ikircikli tutum, belki de en iyi, İmparator Augustus'un meclise hitap ederken yaptığı bir konuşmada alıntıladığı Metellus Numidicus'un şu sözleriyle özetlenebilir: "Doğa öyle bir düzen kurmuştur ki onlarla pek rahat yaşayamayız, ama onlarsız da hiç yaşayamayız."
