İskenderiye'deki Muzzam Kütüphane'ye ne oldu?

makale

Brian Haughton
Yazar: , Tercüme Eden: Nazlı Fidan
yayınlanan 01 Şubat 2011
X
translations icon
Diğer dillerde mevcuttur: İngilizce, Endonezyalı, Fransızca

Bir zamanlar antik dünyanın en büyük kütüphanesi olan, ve Homer, Platon, Socrates ve daha birçokları da dahil olmak üzere antik çağın en büyük düşünür ve yazarlarının eserlerini içeren, kuzey Mısır'daki İskenderiye Kütüphanesi'nin yaklaşık 2000 yıl önce büyük bir yangında yok edildiğine inanıldı. Ve hacimli eserleri kayboldu.

Yıkıldığından beri, antik dünyanın bu harikası, bilgi ve edebiyatın trajik kaybından yakınan şairlerin, tarihçilerin, gezginlerin ve bilim adamlarının hayal güçlerine musallat oldu. Bugün, antik dünyada ilim merkezi olarak kabul edilen bir şehirde yer alan 'Evrensel Kütüphane' fikri, efsanevi bir statü kazanmıştır.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Antik Kütüphane'ye kesinlikle atfedilebilecek hiçbir mimari kalıntının veya arkeolojik buluntunun şimdiye kadar ortaya çıkarılmamış olması, bu kadar ünlü ve heybetli bir yapı için şaşırtıcı bir gizem. Bu somut kanıt eksikliği, bazılarını muhteşem Kütüphane'nin gerçekten de genel olarak hayal edilen biçimde var olup olmadığını merak ettrimeye yetti.

Harbour & Lighthouse of Alexandria
İskenderiye Limanı ve Deniz Feneri
Mohawk Games (Copyright)

Antik İskenderiye

Bir zamanlar Antik Dünyanın Yedi Harikasından biri olan devasa Pharos deniz fenerine ev sahipliği yapan Akdeniz limanı İskenderiye, MÖ 330 civarında Büyük İskender tarafından kurulmuş ve İmparatorluğundaki diğer birçok şehir gibi adını da ondan almıştır. MÖ 323'te ölümünden sonra, İskender'in İmparatorluğu generallerinin elinde kaldı, Ptolemy I Soter Mısır'ı aldı ve İskenderiye'yi MÖ 320'de başkent yaptı. Eskiden Nil deltasında küçük bir balıkçı köyü olan İskenderiye, Mısır'ın Ptolemaios hükümdarlarının yeri oldu ve büyük bir entelektüel ve kültürel merkezi, belki de antik dünyanın en büyük şehri haline geldi.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Antik Kütüphanenin Kökenleri

DEMETRİUS, BİZİM 'MÜZE' KELİMEMİZİN TÜREDİĞİ 'MUSES TAPINAĞI' VEYA 'MUSAEUM' YAPISINI DÜZENLEDİ.

Aslında iki veya daha fazla kütüphane olan İskenderiye Kütüphanesi'nin kuruluşu belirsizdir. MÖ 295 civarında, Atina'nın sürgündeki bir valisi olan bilgin ve hatip Phalerum'lu Demetrius'un, Ptolemy I Soter'i Kütüphaneyi kurmaya ikna ettiğine inanılıyor. Demetrius, dünyadaki her kitabın bir kopyasını barındıracak bir kütüphane, Atina'nınkilerle rekabet edebilecek bir kurum hayal etti. Daha sonra, I. Ptolemy'nin himayesi altında, Demetrius, bizim 'Müze' kelimemizin türediği 'Muses Tapınağı' veya 'Musaeum' yapısını düzenledi. Bu yapı, entelektüel ve felsefi dersler ve tartışmalar için bir merkez olan Atina'daki Aristoteles Lisesi'nde modellenen bir tapınak kompleksiydi.

İlham Perileri Tapınağı, İskenderiye'deki kütüphane kompleksinin ilk kısmı olacaktı ve Kraliyet Sarayı'nın arazisi içinde, şehrin Yunan bölgesinde, Bruchion veya saray mahallesi olarak bilinen bir bölgede bulunuyordu. Müze, dokuz ilham perisinin her biri için mabetleri olan bir kült merkeziydi, fakat aynı zamanda ders alanları, laboratuvarlar, gözlemevleri, botanik bahçeleri, hayvanat bahçesi, yaşam alanları ve yemek salonlarının yanı sıra Kütüphane'nin kendisi ile bir çalışma yeri olarak işlev gördü. Ptolemy I tarafından seçilen bir rahip Müzenin yöneticisiydi ve ayrıca el yazması koleksiyonundan sorumlu ayrı bir Kütüphaneci vardı. MÖ 282'den MÖ 246'ya kadar saltanatı sırasında, Ptolemy I Soter'in oğlu Ptolemy II Philadelphus, babası tarafından kurulan İlham Perileri Tapınağı'nı tamamlamak için 'Kraliyet Kütüphanesi'ni kurdu.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Ana el yazması kütüphane olacak olan Kraliyet Kütüphanesi'nin Müzenin yanında bulunan ayrı bir bina mı yoksa onun bir uzantısı mı olduğu net değil. Bununla birlikte, fikir birliği, Kraliyet Kütüphanesinin İlham Perileri Tapınağı'nın bir parçasını oluşturduğu yönündedir.

Ptolemy II Philadelphus Founds the Library of Alexandria
Ptolemy II Philadelphus İskenderiye Kütüphanesini Kurdu
Vincenzo Camuccini (Public Domain)

II. Batlamyus döneminde, Evrensel Kitaplık fikri şekillenmiş gibi görünüyor. Görünüşe bakılırsa, müzede, 100den fazla bilim insanı barınıyordu. Kiminin işi bilimsel araştırma yapmak, ders vermek, yayınlamak, tercüme etmek, kopyalamak, ve sadece Yunan yazarların orijinal el yazmalarını (iddiaya göre Aristoteles'in özel koleksiyonunu da içeriyor) değil, aynı zamanda, Mısır, Asur, İran'dan eserlerin yanı sıra Budist metinleri ve İbranice kutsal metinlerin çevirilerini de toplamaktı.

Bir hikayeye göre, Ptolemy III'ün bilgi açlığı o kadar büyüktü ki, limana yanaşan tüm gemilerin el yazmalarını yetkililere teslim etmesi gerektiğine karar verdi. Kopyalar daha sonra resmi katipler tarafından yapıldı ve orijinal sahiplerine teslim edildi, orijinaller Kütüphane'de dosyalandı.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Zirvedeki antik Kütüphane varlıkları için sıklıkla alıntılanan bir rakam yarım milyon belgedir, ancak bunun kitapların miktarına mı yoksa papirüs tomarlarının sayısına mı atıfta bulunduğu belirsizdir. Bununla birlikte, bir kitabın tamamını oluşturmak için birçok papirüs rulosuna ihtiyaç olduğu gerçeği göz önüne alındığında, bunun parşömen sayısını ifade etmesi daha olasıdır. Bazı bilim adamları tarafından 500.000 parşömen bile çok yüksek olarak kabul edildi. Bu kadar büyük miktarda depolama alanına sahip bir binanın inşası, imkansız olmasa da muazzam bir girişim olacaktır. Bununla beraber, II. Batlamyus döneminde Kraliyet Kütüphanesindeki koleksiyon o kadar genişledi ki bir kız kütüphanesi kuruldu. Bu kütüphane, şehrin güneydoğu kesiminde, Mısır'ın Rhakotis semtinde, Serapis tapınağının çevresinde bulunuyordu. Yunan yazar Callimachus'un (MÖ 305 - MÖ yaklaşık 240) kütüphaneciliği sırasında, kız kitaplığı 42.800 parşömen içeriyordu, ve bunların hepsi ana Kütüphanedekilerin kopyasıydı.

Ancient Library
Antik Kütüphane
Mohawk Games (Copyright)

Muazzam Kütüphanenin Yanması

İskenderiye Kütüphanesi'nin yangınla kötü şöhretli bir yıkımı olmuştur. Ek olarak, bunun sonucunda şimdiye kadar toplanmış en eksiksiz antik edebiyat koleksiyonunun kaybı, yüzyıllardır hararetli bir tartışma konusu olmuştur. Bu şaşırtıcı antik bilgi deposuna tam olarak ne oldu ve yakılmasından kim sorumluydu? Şu var ki, muhtemelen 'antik dünyanın en büyük felaketi', çoğu zaman varsayılan ölçekte asla gerçekleşmemiş olabilir.

İskenderiye kütüphanesi'nin yıkılmasının baş şüphelisi Julius Caesar'dır. Sezar'ın MÖ 48'de İskenderiye şehrini işgali sırasında, kendisini Kraliyet Sarayı'nda, Mısır filosu tarafından limanda kuşatılmış halde bulduğu iddia ediliyor. Kendi güvenliği için adamlarına Mısır gemilerini ateşe verdirdi, ancak yangın kontrolden çıktı. Ambarları, depoları ve bazı cephanelikleri içeren şehrin kıyıya en yakın bölgelerine yayıldı.

Reklamları Kaldır

Advertisement

JULİUS CAESAR'IN ÖLÜMÜNDEN SONRA çoğunluk tarafından, KÜTÜPHANEYİ YOK EDENİn O OLDUĞUNA İNANILMIŞTIR.

Julius Caesar'ın ölümünden sonra çoğunluk tarafından, kütüphaneyi yok edenin o olduğuna inanılmıştır. Romalı filozof ve oyun yazarı Seneca, Livy'nin MÖ 63 ile MS 14 yılları arasında yazdığı Roma Tarihi'nden alıntı yaparak, Sezar'ın başlattığı yangında 40.000 parşömenin yok olduğunu söylüyor. Yunan tarihçi Plutarch (MS 120'de öldü) yangının 'büyük Kütüphane'yi' yok ettiğinden bahseder, Romalı tarihçi Dio Cassius (c. 165 – 235 CE) ise yangın sırasında yok edilen bir el yazması deposundan bahseder.

Luciano Canfora, The Vanished Library adlı kitabında, eski yazarlardan gelen kanıtları, büyük Kütüphane'nin kendisinden ziyade, limanın yakınındaki depolarda saklanan ve ihracat için bekleyen el yazmalarının yok edildiğini göstermek için yorumlar. Büyük bilgin ve stoacı filozof Strabon, MÖ 20'de İskenderiye'de çalışıyordu ve yazılarından, Kütüphane'nin, önceki yüzyıllarda olduğu gibi, o zamanlar dünyaca ünlü bir öğrenme merkezi olmadığı apaçık bellidir. Aslında Strabon, 'kraliyet sarayının bir parçası' olarak tanımladığı Müze'den bahsetmesine rağmen, böyle bir kütüphaneden hiç bahsetmez. Oranın 'kapalı yürüyüş, eksedra veya revak ve Müze'nin bilginlerinin ortak yemeklerini yedikleri büyük bir salondan oluştuğunu' söylemeye devam ediyor.

Eğer büyük Kütüphane Müze'ye bağlıysa, o zaman Strabo açıkça bundan ayrı olarak bahsetmeye gerek olmadığını düşündü ve belki daha da önemlisi, MÖ 20'de orada bulunduysa, kütüphane 28 yıl önce kesinlikle Caesar tarafından yakılmamıştı. MÖ 20'de Kütüphanenin varlığı, çok daha az tamamlanmış bir biçimde olsa da, İskenderiye'nin antik harikasının yok edicisi olarak Sezar'dan başkasına bakmamız gerektiği anlamına gelir.

Posthumous bust of Caesar
Ceasar'ın ölümünden sonraki büstü
Carole Raddato (CC BY-SA)
MS 391'de, paganizmi ortadan kaldırma girişiminin bir parçası olarak, İmparator I. Theodosius, İskenderiye'deki Serapeum'un veya Serapis Tapınağı'nın yıkılmasını resmen onayladı. Tapınağın yıkımı İskenderiye Piskoposu Theophilus tarafından gerçekleştirildi ve daha sonra bölgeye bir Hıristiyan kilisesi inşa edildi.Tapınağa yakın bir yerde bulunan Müzenin kız kütüphanesinin ve Kraliyet Kütüphanesinin de bu dönemde yerle bir olduğu varsayılmıştır. Bununla birlikte, Serapeum kütüphanesindeki el yazmalarının bu temizlik sırasında yok edilmiş olabileceği makul olsa da, Kraliyet Kütüphanesinin 4. yüzyılın sonunda hala var olduğuna dair hiçbir kanıt yoktur. 18. yüzyıl İngiliz tarihçisi Edward Gibbon yanlışlıkla piskopos Theophilus'a atfetse de, hiçbir antik kaynak şu anda herhangi bir kütüphanenin yok edilmesinden bahsetmemektedir.

Suçun önerilen son faili Halife Ömer'dir. 640 CE'de General Amrou ibn el-Ass komutasındaki Araplar, uzun bir kuşatmadan sonra İskenderiye'yi ele geçirdi.Hikâyeye göre, galip Araplar, dünyanın tüm bilgilerini içeren muhteşem bir kütüphaneyi duymuşlar ve onu görmek için can atmışlardır. Ancak Halife, bu geniş bilgi birikiminden etkilenmemiş. Anlaşılır bir biçimde 'ya Kuran'a aykırı olacaklar, bu durumda sapkındırlar ya da onunla hemfikir olacaklar, bu yüzden lüzumsuzlar' dedi.

Daha sonra el yazmalar bir araya getirildi ve şehirdeki 4.000 hamam için yakıt olarak kullanıldı. Aslında o kadar çok parşömen vardı ki, İskenderiye hamamlarını altı ay boyunca sıcak tuttular. Bu inanılmaz gerçekler, sözü geçen olaydan 300 yıl sonra Hristiyan bilge Gregory Bar Hebraeus (1226-1286 CE) tarafından yazılmıştır. Ancak Araplar İskenderiye'deki bir Hıristiyan kütüphanesini yok edebilcek olsalar da, MS 7. yüzyılın ortalarında Kraliyet Kütüphanesinin artık var olmadığı neredeyse kesindir. Bu, Hıristiyan tarihçi Nikiou'lu John, Bizanslı keşiş ve yazar John Moschus ve Kudüs Patriği Sophronius gibi çağdaş yazarlar tarafından böylesi felaket bir olaydan hiç söz edilmemesi gerçeğiyle açıkça ortaya çıkıyor.

Rachel Weisz as Hypatia of Alexandria
Agora’da Bir Kadın; İskenderiyeli Hypatia
Focus Features, Newmarket Films, Telecinco Cinema (Copyright, fair use)

Değişken İskenderiye Şehiri

Büyük Kütüphane'yi ve tüm varlıklarını yok eden tek bir yıkıcı yangını belirlemeye çalışmak beyhude bir iştir. İskenderiye, özellikle Roma döneminde, Sezar'ın gemileri yakmasının ve ayrıca Palmyra Kraliçesi Zenobia'nın işgal kuvvetleri ile MS 270-71'de Roma imparatoru Aurelian arasındaki şiddetli mücadelenin tanık olduğu gibi, genellikle değişken bir şehirdi. İskenderiye'nin birçok kısmı harap edildi ve sarayı ve Kütüphaneyi içeren Bruchion bölgesi görünüşe göre 'çöl haline getirildi'. Fakat, bütün bunlara rağmen Aurelian sonunda şehri, Roma için Kraliçe Zenobia'nın ordularından geri aldı.

Şehir birkaç yıl sonra Roma İmparatoru Diocletian tarafından tekrar harap edildi. Tekrarlanan bu tür yıkım birkaç yüzyıla yayıldı. Ayrıca insanların fikirleri ve bağlantıları değiştikçe Kütüphanenin içeriği ihmal edildi. Bu da, İskenderiye'deki antik Kütüphane'yi sona erdiren 'felaketin' kademeli olduğu ve dört ya da beş yüz yıllık bir süre içinde gerçekleştiği anlamına gelir.

Büyük Kütüphane'nin kayda geçen son Direktörü, MS 415'te İskenderiye'de bir Hıristiyan çetesi tarafından vahşice öldürülen kadın filozof Hypatia'nın babası, bilim adamı ve matematikçi Theon'du (c. 335 - c. 405). Belki bir gün Mısır çöllerinde, bir zamanlar büyük Kütüphane'nin parçası olan parşömenler keşfedilir. Pek çok arkeolog, bir zamanlar antik İskenderiye'deki efsanevi öğrenim merkezini oluşturan binaların, modern metropolün altına gömülmeseler bile, şehrin kuzeydoğu kesiminde bir yerde nispeten bozulmadan hayatta kalabileceğine inanıyor.

Çevirmen Hakkında

Nazlı Fidan
Adım Nazlı Fidan. 20 yaşındayım. Yaklaşık 13 yıl boyunca yurt dışında yaşadım. İngilizce ve Arapça öğrendim. Şimdi Türkiye'de yaşıyorum. Dumlupınar Üniversitesi'nde Mütercim Tercümanlık bölümünde lisans öğrencisiyim. Kısacası, ben bir çevirmen adayıyım.

Yazar Hakkında

Brian Haughton
Antik medeniyet ve abideler, mukaddes yerler ve tabiatüstü folklor üzerine kitapların yazar ve araştırmacısı. Nottingham Üniversitesi'nden Lisans (Hons) ve Birmingham Üniversitesi'nden Yunan Arkeolojisi alanında Master yapan nitelikli arkeolog.

Bu Çalışmayı Alıntıla

APA Style

Haughton, B. (2011, Şubat 01). İskenderiye'deki Muzzam Kütüphane'ye ne oldu? [What happened to the Great Library at Alexandria?]. (N. Fidan, Çevirmen). World History Encyclopedia. alınmıştır https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-207/iskenderiyedeki-muzzam-kutuphaneye-ne-oldu/

Chicago Style

Haughton, Brian. "İskenderiye'deki Muzzam Kütüphane'ye ne oldu?." Çevrildi Nazlı Fidan. World History Encyclopedia. Son düzenleme Şubat 01, 2011. https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-207/iskenderiyedeki-muzzam-kutuphaneye-ne-oldu/.

MLA Stili

Haughton, Brian. "İskenderiye'deki Muzzam Kütüphane'ye ne oldu?." Çevrildi Nazlı Fidan. World History Encyclopedia. World History Encyclopedia, 01 Şub 2011. Web. 17 May 2022.