Medler veya Medyalılar, Orta Asya coğrafyasından Batıya doğru göç eden ve MÖ 2.binyılı sonlarına doğru, yerleşmek üzere Kuzey İran’a gelen, Hint-Avrupa dilini konuşan bir halk topluluğuydu. Zagros (Yunanca, Zagreus) yüksek dağlık bölgelerine yerleşmiş ve MÖ 7.yüzyılı sonlarına doğru Medya (Eski Farsça’da Mada) Krallığını kurmuşlardı.
Orta Asya’dan gelen Geç Bronz Çağı göçmen topluluklarına dair yazılı kayıt bulunmadığından dolayı, söz konusu toplulukların kendilerini hangi adla/sıfatla tanımladıkları konusu belirsizdir. Medyalılar (veya Medler) tanımlaması, Farsça’dan gelen Mada tanımlamasının Yunanca’dan uyarlama karşılığı olup yüzyıllar sonra Ahameniş İmparatorluğunu oluşturan halkları ifade ediyordu. Ancak Medler, başlangıç itibariyle, Kuzey Zagros bölgesi kabile veya boylarından oluşan bir halk topluluğu idi ve bu topluluğu oluşturan kabile ve boyları, büyük bir olasılıkla, herhangi bir siyasi yönetim bakımından daha ziyade dil ve kültür yoluyla birbirlerine akrabalardı. Medya topluluk boyları, MÖ 8.yüzyılda, birleşme olmadan önce, Doğudan gelen Asurlular ve Kuzey’den gelen Urartu ve İskitlerin istila akınlarına karşı koymak üzere sürekli olarak çatışma halinde olmuşlardı.
Medler tarihi, her zaman tutarlı olmayan iki ana antik kaynak üzerinden incelenir: Mezopotamya kayıtları (özellikle Asur kitabeleri) ve tarihsel yazılar (esas olarak Herodot’un Tarih / Histories adlı eseri, 1.95-106). Her iki kaynak dış gözlemler şeklinde değerlendirilebilse de, ilki çağdaş bir kaynak iken, ikincisi ise bir dönemi konu alan tarihsel kaynaktır. Bununla birlikte, her iki kaynak da Medlerin son derece yetenekli atlılar ve acımasız savaşçılar oldukları konusunda aynı fikirde birleşirler. Medler, sadece Yeni Asur İmparatorluğu ve bölgedeki diğer büyük güçlerden bağımsızlıklarını güvence altına almakla kalmamış, daha da ileri giderek sınırlarını Mezopotamya kalbine, Doğu Anadolu ve Batı İran bölgesine kadar genişletmişlerdi.
Medya İmparatorluğu, Yeni Asur İmparatorluğunun yıkılmasına katkıda bulunmasının ardından, MÖ 612 yılında bölgesel bir süper güç haline gelmişti. Medlerin son kralı İştuvaigu (Yunanca, Astyages, yaklaşık olarak MÖ 585-550), MÖ 549 yılında, Anhan Pers Kralı Kiros II (Büyük Kiros, MÖ yaklaşık 550-530) güçlerine yenildildiği zaman Medler bölgede zaten askeri bir güç olarak biliniyorlardı. Ve çoğu antik dönem yazarları, Medlerin, Ahameniş İmparatorluğuna (MÖ 550-330) katılmaları nedeniyle, yüzyıllar sonra bile Persler’den “Medler” olarak söz edip yazmaya devam etmişlerdir.
Medya Öncesi Zagros
Arkeolojik kanıtlara göre Kuzey Zagros Bölgesi, Neolitik dönemden beri mağaralar veya geçici kulübelerde yaşam süren avcı-toplayıcı göçebe toplulukların yurt edindikleri bir bölge olmuştur. MÖ 8.binyıldan itibaren, Batı İran’da tarımsal yerleşim yaşam tarzı ortaya çıkmış ve Kirmanşah kentinde yapılan kazılarda elde edilen buluntular üzerinde yapılan araştırmaya göre Ganj Dareh yerleşim bölgesinde en eski pişmiş topraktan heykelcikler, boyalı çömlekler, taş aletler, baltalar ve okların üretildiği ve de kerpiçten evlerin yapıldığı anlaşılmıştır.
Zagros Dağlarında en eski medeniyetler MÖ 5.binyıl dolayında ortaya çıkmıştır. Susa ve Anshan (gelecekte Kiros II doğum yeri) gibi ilk Elam şehir-devletleri, Güney Mezopotamya’da çağdaş Sümer Uruk kültürüyle, dini inanç ve ibadet uygulamaları, anaerkil siyasi sistemleri (hükümdarların anne soyuna göre tahta geçmesi), sanat, mimari yöntem ve stiller gibi birçok ortak noktaya sahip olmuşlardı. Elamlıların bölgedeki diğer dillerle akraba olmayan bir dil Elamcayı konuşmalarına rağmen, kendi resimsel yazı (pictographic) sitemlerini Sümer çiviyazısıyla değiştirip benimsemekten çekinmemişlerdi. Mezopotamya dini unsurları, ibadet ritüelleri, yazı sistemleri, Mezopotamya sanat ve mimarisi daha sonra Elamlılar aracılığıyla Medlere ve ardından da Perslere aktarılmış, MS 7.yüzyılda Arapların Sasani İmparatorluğunu fethinden sonra İran’da gelişip baskın olan Pers-İslam kültüründe yaşamaya devam etmiş ve evrim geçirerek eski Pers kültürü temellerini oluşturmuştu.
MÖ ikinci bin yılda, Orta Asya’dan gelen Hint-Avrupa toplulukları, zaten kalabalık olan Batı ve Kuzey Zagros bölgelerine yeni katılanlar olmuşlardı. Yerel topluluklar; Kassitler, Lullubiyalılar, Gutiler ve Hurriler’den meydana geliyorlardı. Bütün bu topluluklar konusu, MÖ 3.binyıldan beri Akkad ve Asur kitabelerinde ve ayrıca Gutilerin Akkad topraklarını işgali ve Akkad Kralı Naram-Sin’in Lullubiyalılara karşı kazandığı zaferinin anlatıldığı Mezopotamya Naru Edabiyatı gibi yazılı ve resimli kaynaklarda (MÖ yaklaşık 2254 -2218) yer alır. Ayrıca, MÖ 19.yüzyıl dolayında Kenan Diyarında Arami göçüne dair kanıtlar da vardır, Zagros Bölgesi, diğer birçoklarının yanı sıra Mannea (Urmiye Gölü güneyinde) ve Gizilbunda topluluklarına da (Kaflankuh yaylalarında) ev sahipliği yapıyordu. Bu nedenle, birçak yüzyıl sonra bile, Medya nüfusunun tamamen Orta Asya’dan gelen göçmenlerden mi oluştuğunu yoksa yerliler ile karıştığını söylemek hala da zor bir konudur. Urartu’da bulunan bazı kitabeler üzerine yapılan inceleme, İran arkeolojisi, tarihive sanatı uzmanı Roman Ghirshman gibi bilginlerin, MÖ 8.yüzyıl sonlarında Kafkasya’dan gelen Kimmer ve İskit göçmen topluluklarının Medlere demografik bir katkı sağladığı savunmasına yol açmıştır.
Medya Bölgeleri
Orta Asya ve Güney Kafkasya’dan veya her ikisinden de gelen Medya göçmen kabilelerinin son alarak yerleştikleri bölge, Kuzey’de İskitler ve Urartular, Batı’da ise Zagros dağlarının hemen arkasında bulunan Asurlular ile çevriliydi. Batı’daki bu doğal sınır daha sonra Güney’e doğru Elam topraklarına kadar uzanıyordu. Medya toprakları Doğusu Kavir-i Namak (Tuz Çölü) ile sınırlıydı ve en Güney uç kısmında, başkenti Anshan (Tall-i Malyan) olan küçük Persis (Eski Farsça’da Parsa veya Parsua) Krallığı bulunuyordu. Asur ve Urartu belgelerinde de belirtildiği üzere, Medya topluluk bölgesi genellikle ana şehrin adını taşıyordu; bu şehir, genellikle 4000 ila 6000 nüfusu barındıran köy benzeri bir yerleşim yeri veya kale oluyordu.
Yunan tarihçi Herodot, Tarih adlı kitabında (1.101), Medlerin altı kabileya ayrıldıklarını yazar:
- Busae
- Paretaceni
- Struchates
- Arizanti
- Budii
- Magi (Mecusi)
Ancak, kendisine bilgi veren yerel tercüman ve rehberlerinden duyduklarını, 200 yıldan fazla bir süre sonra, yeniden anlatıp kayda geçirmesi, çapraz referans yöntemiyle arkeolojik kaynaklarla karşılaştırması gerekirdi. Örneğin, Magi (Mecusi) sıfatı, Zerdüştlük rahipliğinin genel bir ünvanıdır. Bazi bilim insanları, Mecusi rahiplerinin bir tür kabile kimliğini oluşturmak amacıyla rahipleri, dini sınırları yüzyıllar sonra yazılıp kayde alınan Avesta Edabiyatına konu olan Rhagae şehri (modern dönem Rey, Medya Krallığı kültürel başkenti) ile ilişkilendirirler. Esarhaddon (MÖ 681- 669) gibi bazı Asur kralları, Medya Krallığı yöneticilerini (onlara luenuru veya “reis” derlerdi) bölgelerinin adıyla anarlardı; örneğin Partakkalı Uppis gibi. Bu nedenle, Medya bölgeleri kesin sayısı ve aldıkları isimleri hala da tartışma konusudur. Medya/Mada tanımlamasının, siyasi birleşmelerinden sonra hepsini kapsayan İrani bir dili konuşan kabilelerden birinin adı olabileceğini hatırlatmakta fayda var.
Çağdaş kaynaklarından Merdyalılar/Medlerden ilk bahsedilme, MÖ 834 tarihli, Asur Kralı III. Salmaneser kitabesinde yer alır ve bu kitabede Medya hükümdarlığının her bir yılda kazandığı başarıları listelenir. Kral III. Salmaneser, hükümdarlığının 24. yılında, antik Namri kentine (muhtemelen eskiden Kassitler başkenti, günümüz Kürdistan’da Tell-Hariri) yaptığı son istila hareketinden sonra, “Parsua ülkesi 27 kralından ödeme aldığını”, ardından da “Missi, Medya (Amadayu), Arazias ve Harhar toprakları üzerine ilerlediği, şehirleri ele geçirdiği […], bu topraklarda katliam yaptığı, yağmaladığı, yıkım yaptığı, yerle bir ettiği ve atteşe verdiğini” iddia eder (120-125 satırları).
Kral Salmaneser III’ün (MÖ 858-824) yanı sıra, Sargon II (MÖ 722-705) ve Asurbanipal (MÖ 668-627) gibi diğer Asur kralları Medler konusunda; yerleşim yerleri, çiftlikleri ve kaleleri, savaş arabaları ve atları (yağmalama ve haraç yoluyla elde ettikleri) ile değerli malları hakkında faydalı bazı bilgileri verirler. Kitabe ve arkeolojik diğer buluntulardan, Medlerin ekin ekip biçmek, meyve bahçelerini kurmak ve büyükbaş hayvan yetiştirmek üzere uygun, bol su kaynağının olduğu verimli topraklara sahip oldukları anlaşılmaktadır. MÖ 11. ve 8.yüzyıllar arası dönemde meydana gelen iklim değişikliklerinden dolayı kuraklı yıllar geçiren Asurluların, Tighlath Pileser I (MÖ 1115-1076) ve Asurbanipal II’nin (MÖ 884-859) iki mektubunda da örneklendiği gibi, yiyecek bulmak üzere Kuzeye göç etmeleri ve geçici olarak yaylalarda kalmaları alışılmadık bir durum değildi.
Medya / Med Krallığı
Kuzey Zagros bölgesinde Medya/Medlerin toprakları, MÖ 9.yüzyıldan itibaren, Asur güçleri istilasının başlıca hedefi arasındaydı. Ancak, dağlık bölgelerdeki zorlu iklim şartları ve topografik koşullar, Asurluların fethettikleri toprakları uzun süre ellerinde tutmalarına izin vermesini sağlamamıştı. Asurlular, bu soruna bir çözüm yolu bulmak amacıyla, söz konusu toprakları idari bölgelere ayırmış, valiler tayin edip garnizonlar kurmuş, doğuya doğru genişleyerek Medya bölgelerine yaklaşmış, Medler ve komşularıyla vasallık yemini etmiş, ittifak kurmuş, Zagros yerlilerini sürgün ederek yerlerine Kuzey Suriye ve diğer bölgelerden yerleşimcileri getirip iskân etmişlerdi.
Ancak, MÖ 8.yüzyılı sonlarına doğru, Zagros kabilelerinden birkaçı isyan etmeye başlamış , fazla bir zaman geçmeden aralarında birleşme sağlayarak, yeni birleşik Medler/Medya topluluklarına önderlik etmişlerdi. Babil Kralı Nabopolassar’ın Babil Kroniğinde belgelenen bu uzun, yorucu ama niyahetinde başarılı isyan hareketi Medleri, Babiller ile İskitlerle birlikte Asurya’ya karşı sefere katılmaya teşvik edici olmuştu. Sonuç olarak, Asur topraklarının yağmalanmasında ve MÖ 612 yılında, Ninova’nın düşmesinde önemli bir rol oynamışlardı. Yeni Asur İmparatorluğu başlıca şehirlerinin düşmesiyle birlikte, Medler de dâhil olmak üzere, rakiplerine yenilmiş ve Medler daha sonra Mezopotamya, Doğu Anadolu ve Batı İran’da Asurya eyaletlerinin çoğunu ele geçirmişlerdi.
Medlerin/Medyalıların birleşmesi, geleneksel olarak, halkı arasında en iyi yargıç ve jüri üyesi, Mada klanından gelen tarihsel bir şahsiyet olarak bilinen Dahyuka’ya (veya Dahyaku, Yunanca, Deioces) atfedilir (Herodot, 1.96-97). İran tarihinde ilk kral ve kanun koyucu olarak kabul edilen Dahyuka, ilk özel Kraliyet Muhafız Birliği, kralın “gözleri ve kulakları” casusluk ağı ilk teşkilatı ve Medlerin müstahkem başkenti Hegmatanah’ın (Yunanca Ecbatana; modern dönemede Hamedan) kurucusu olarak anılır. Bununla birlikte, Dilbilimci ve Tarihçi Igor Diakonoff, Herodot’un, birkaç hükümdar ve eylemlerini tek bir kişi adı altında birleştirerek Medya Hanedanlık tarihini “aşırı basitleştirilmiş” olabileceği belirtiyor (90).
Yunan Tarihçi Herodot; Asur, Babil ve Urartu kitabelerinde anılan dört Medya kralı adını verir:
Dahyuka/Deioces (MÖ 727-675) – Medya Krallığı kurucusudur (Asur metinlerinde Daiaukku adlı bir Mannea şefi adı geçse de, çoğu bilim insanı Dahyuka’nın Mada klanından olduğu konusunda hemfikirdir).
Fravartish/Phraortes (MÖ 647-625) – Dahyuka’nın oğlu. Arkeolojik kanıtlar, Medya kabilerinin siyasi birleşmesi, Hegmatanah’ın (Hamedan) başkent olarak kurulması, MÖ 640’lı yıllarda Urartu’düşüşünden sonra ve Pers kabilelerinin boyun eğdirilmesinden babasının değil, kendisnin sorumlu olduğunu gösterir yöndedir.
Huvakhshtara/Cyaraxes (MÖ 625-585) – Fravartish’in oğlu; orduyu kabile birlikleri yetenekli askerlerinden oluşan savaşçı birliklerine dönüştürmüştü: Mızrak taşıyıcılar, okçular ve süvariler. Asurya’ya karşı son isyanın Medya güçleri lideriydi ve daha sonra toprakları Doğuda Tuz Çölüne, Batıda Anadolu’ya kadar uzanan Medya İmparatorluğunu kurmaya başlamıştı.
Ishtuvaigu/Astyages (MÖ 585-550 BCE) – Huvakhsthtra’nın oğlu; babasının Doğu Anadolu’da yayılmacı seferleri Lidya Kralı Alyattes (MÖ yaklaşık 635-585) tarafından engellendiği zaman, Babil Kralı Nabonidus’un (MÖ 556-539) arabuluculuk yaptığı barış antlaşmasını pekiştirmek üzere Kral Alyattes’in kızı Prenses Aryene ile evliliği düzenlenmişti. Bu antlaşma, MÖ 28 Mayıs 585 tarihinde meydana gelen Güneş tutulması (aynı zamanda Thales Tutulması olarak da bilinir, bilinen ilk atrokronolijik tarihleme noktası) olayı ile sona eren beş yıllık bir savaşa son vermişti.
Medya Kralı İştuvaigu’nun Elam toprakları üzerinde egemenlik kurduğu söylenir, ancak bunun dışında, hükümdarlığı hakkında çok az şey bilinir. Pers Kralı II. Kiros’un, bir Elam kenti olan Anshan’ı kesin bir yenilgiye uğratmasından önce İştuvaigu son Medya Kralıydı. Yunan Tarihçi Herodot’un Tarih (Histories) kitabında yer alan, Kral II. Kiros’un, aslında Medya Kralı İştuvaigun’un korkulan ve dışlanan torunu olduğu, dağlarda büyüdüğü, Medya Komutanı ve Saray mensubu Harpagos’un ikna etmesiyle intikam için geri döndüğü yönündeki ünlü anlatısı pek olası görünmüyor. Babil Kralı Nabonidus’un iki kitabesinde; Anshan şehri Kralı ve Kral İştuvaigu vassalı Kiros’un MÖ 553-552 yıllarında efendisine karşı harekete geçtiği, MÖ 550-549 yıllarında “İştuvaigu ordusunun bu karşı harekete isyan ettiği, bu isyanın sonunda Kral İştuvaigu yakalanarak Kral Kiros’a teslim edildiği, Kral Kiros’un da onu esir alarak kendi ülkesine götürdüğü, Ekbatana’dan altın, gümüş ve diğer hazineleri alıp götürdüğü” (Babil Tarihi Metinleri, say. 44 ve 110) anlatılır.
Sanat ve Mimari
Az sayıda kanıt bulunmasına rağmen, Med/Medya sanatı genel olarak Asur, Urartu, İskit ve Elam uygarlıkları unsurlarının bir karşımı gibi görünüyor. Mühürler, mühür baskıları, metal işleri ve pişmiş boyalı toprak kaplar üzerinde insan figürleri nedeniyle genellikle “Medya” olarak değerlendirilirler, bazen bu nitelendirme başlıklarından dolayı da yapılır. Hayvan imgeleri, özellikle atlar, koçlar, keçiler, kuşlar ve mitolojik varlıklar, bölgesel kap şeklinde yapılan versiyonlarından da yansıyan en eski Yakın Doğu “hayvan stilini” temsil ederler; bu varyasyonlar arasında zoomorfik ritonlar ve ördek biçimli sürahiler bulunur. Medya altın ve gümüş silahları ve süs eşyaları, MÖ 8.yüzyıla ait Ziwiyeh Hazinesinin en muhteşem parçaları arasında yer alırlar. Çoğu bilim insanı, Medya dinini Ariusçu Mithraizm ve Zerdüştlüğün diğer erken biçimleriyle bağlantı kurarak aydınlatmaya çalışsa da, Asur tarzı kanatlı adam figürleri ve ünlü Asur iblisi Pazuzu’nun bronz başı gibi birçok sanatsal eser, Medlerde Mezopotamya tanrıları popülerliğine işaret edebilir.
Medya mimarisinin tanınabilir özellikleri, Godin Tappeh, Baba Jan ve Hegmatanah yakınlarında Nushi Jan arkeolojik sit alanı “kalelerinde” korunur. Özellikle Nushi Jan alanı, Sasani döneminden (MS 224-651) kalma, kerpiçten yapılmış etkileyici bir kompleks alanıdır: Kerpiç odalar, salonlar, depolar, avlular ve bir yeraltı tünelinden oluşur. İlk yapımı MÖ 8.yüzyıla kadar uzanır ve eşi benzeri görülmemiş kemerli geçitlere ve Ahameniş büyük salonlarının Perspolis ve Pasargadae’de inşa edilmesinden önce kalan en büyük sütunlu salonu vardır. Duvarların bazıları bir zamanlar geometrik desenli fresklerle süslenmişti. Kompleksin Batı ve daha eski kısımlarında, dini ritüellerin uygulandığını düşündüren şömineler ve ocaklar bulunur. Duvarlarda bulunan boşluk ve açıklıklar büyük olasılıkla savunma amaçlı pencerelerdi. Gümüş halka ve sipiraller, Ahameniş dönemi standart gümüş sikke olan Siglo’nun erken dönem biçimleri ve Medya Krallığının yıkılmasından sonraki dönem kale zenginliği ve ticari faaliyetleriyle ilişkili olabilir.
Efsaneler ve Mirası
Krallıkları uzun süre devam etmese de Medler/Medyalılar, çağdaş topluluklar, yakın ve uzak gelecek nesiller üzerinde derin ve güçlü bir izlenim bırakmışlardı. Nebukadnezar II (Büyük, MÖ 605-562), Babil’in kuzeyinde, olası herhangi bir istilayı önlemek amacıyla yüzyıllarca sağlam ve güçlü olarak ayakta kalan “Medya Duvarını” inşa etmişti. Tarihçi Herodot’a göre, Massagetler Kraliçesi Tomris, o zamana kadar Pers İmparatorluğunu 20 yıldan beri yönetmiş olan Pers Kralı Kiros’a “Medlerin Kralı” (1.206) diye hitab ederdi. Kral Kiros, Medya komutanları komutasındaki Pers-Med ordusunu İyon şehirlerini ele geçirmek üzere gönderdiği zaman, istila hereketleri o kadar saldırgan olmuştu ki, Foça’ya (Phocaea) yaklaştıklarında halk kaçmaya ve şehri bu güçlü fatihlere bırakmaya başlamıştı (1.163).
MÖ 2.yüzyılda, Medlerin tarihsel imajı; Kutsal Kitap Eski Ahit/Tanah, Ketivium Kitabı olan Daniel Kitabı yazarlarının Kral Belşazzer ve Kral Kiros arasında “Medyalı Darius adında ek bir Babil kralı adını yaratacak kadar güçlüydü (Daniel 5:31). Herodot, Polybius ve Diodorus, Hegmatanah’ın (Hamedan) ihtişamına, zenginliğine ve refahına duydukları hayranlığı dile getirirler. Tarihçi yazar Herodot, burayı yedi eş merkezli savunma duvarına sahip yüksek bir kale olarak tanımlar (1.98-99). Bu yapı, Asurluların taş kabartmalarındaki şehir tasvirleriyle kısmen tutarlı olsa da, bazı bilim insanları Herodot’un “yedi duvarlı şehrini” devasa bir ziggurat ile özdeşleştirirler. Hegmatanah Tepesi hala daha fazla kazı yapılmasını bekliyor. Ancak, şimdiye kadar, aynı merkezin etrafında üç dairesel şehir duvarının ana hatları ortaya çıkarılmıştır. Medya mirası, antik Pers kültürü üzerinde derin etkisiyle yaşamaya devam etmiş ve gelecekte yapılacak arştırmalar için büyük bir potansiyeli vardır.
