Tapınak (Latincede templum), genellikle dua, meditasyon, kurban ve ibadet gibi dini ya da ruhani faaliyetler için inşa edilen ve daima bu amaçlara adanmış yapılardır. Templum, bir rahip (ya da kahin) tarafından tanrı ya da tanrıların ikametgahı olarak belirlenmiş kutsal bir bölgeydi.
Böyle bir alanda inşa edilen yapı, belirli bir yerin Deus Loci’sini (ruhu) onurlandırmak amacıyla yapılırdı. İlk tapınaklar, halkın tanrıların ya da ruhların varlığını işaret eden kutsal bir öz taşıdığına inandığı alanlarda inşa edilirdi. Günümüzde hâlâ ayakta duran en eski açık hava tapınaklarından bazıları, İskoçya’daki Orkney’de bulunan Ness of Brodgar gibi alanlardır. Birleşik Krallık genelinde, Neolitik Dönem’e ait taş dairelerin ve yapıların, Brodgar’daki gibi büyük ölçekli ya da Clava Cairns’teki gibi daha mütevazı alanlarda olsun, dini törenler için kullanıldığı bilinmektedir.
İlk tapınaklar doğanın unsurlarını, özellikle de dağları yansıtıyordu. Mezopotamya’daki tapınak komplekslerini tanımlayan ziguratlar, yapay dağlardı; Kuzey Amerika yerlilerinin Cahokia’daki gibi höyükleri de aynı şekildeydi. Mayaların tapınaklarının da, Chichen-Itza’daki El Castillo gibi büyük piramit tapınakların yükselişinden önce, mütevazı açık hava alanlarından geliştiği düşünülmektedir. İngilizcede temple (tapınak) kelimesi MÖ 6. yüzyılda Roma’daki ibadet yerlerini ifade etmek için kullanılmaya başlanmış olsa da, bu tür kutsal alanlar yazılı tarihten çok öncesine dayanmaktadır.
Göbekli Tepe Tapınağı
Bilinen en eski tapınak, 11.500 yıl öncesine tarihlenen ve Türkiye’nin güneydoğusunda yer alan Göbekli Tepe’dir. Çeşitli bitki ve hayvanların kabartmaları ve piktogramlarıyla süslenmiş olan bu tapınak, orada bulunan tanrıları temsil ettiği düşünülen figürler taşır. Neolitik Çağ’ın olağanüstü bir yapısı olan Göbekli Tepe, hâlâ tam olarak anlaşılamamış T şeklindeki sütunları ve işlemeleriyle dikkat çeker. Tapınağın ön kısmında yer alan büyük bir oda (muhtemelen halka açık işlevler için) ise, daha sonraki kültürlerde görülen tapınak tasarımlarında da tanınan bir özelliktir.
Göbekli Tepe Tapınağı’ndaki bitki ve hayvan tasvirli taş oymaları, bu alanı inşa edenlerin inanç yapısında animistik bir anlayışa işaret eder. Animizm, yeryüzünde canlı ya da cansız her şeyin bir ruha ya da zekâya sahip olduğu, bunun farkına varılması ve saygı gösterilmesi gerektiği inancıdır. Bu düşünce, Kuzey Amerika yerlileri, Mayalar, Çin’deki Taoizm inancı ve Japonya’daki Şintoizm dini gibi pek çok kültürde görülür. Bir başka örnek vermek gerekirse, Eski Mısırlılar da yaşamın tamamını kutsal kabul ediyordu.
Antik Mısır’da Tapınaklar
Antik Mısır’ın dini geleneklerinde tapınak, ilahi bir varlığın “ufku” olarak görülürdü; yani tanrının yaratılışta varlık bulduğu nokta. Bu nedenle her kutsal alan, çok uzak geçmişe bir bağ taşır ve adandığı tanrıyı onurlandırırdı. Tapınak aynı zamanda evrenin bir yansıması ve zamanın başlangıcında Amon’un iradesiyle kaostan yükselen kutsal höyük ben-benin bir temsiliydi. Bunun yanı sıra, tapınak tanrılarla iletişim kurmak için ayrılmış özel bir mekândı; bunun en ünlü örneklerinden biri Karnak Tapınağı’dır.
Antik Mezopotamya’da olduğu gibi, Mısır’daki tapınak da adandığı tanrının gerçek evi olarak kabul edilirdi. Örneğin, Dendera’daki Hathor Tapınağı, tanrıçanın gerçek evi sayılır ve Hathor’un rahipleri ile rahibeleri ona adeta canlı bir insana bakar gibi hizmet ederlerdi. Her Mısır tapınağı, tanrıların bizzat buyurduğuna inanılan aynı temel plana göre inşa edilirdi: Halkın toplanması için bir avlu ve kabul alanı, sütunlu geçitler ve giderek yükselen rampalar, ardından daha küçük ve daha dar odalar, en sonunda da Kutsallar Kutsalı’na ulaşılırdı. Tanrının yeryüzünü ziyaret ettiğinde bulunduğuna inanılan bu kutsal odaya yalnızca tapınağın yüksek rahibi girer ve tanrıyla doğrudan iletişim kurabilirdi.
Mezopotamya Tapınakları
Antik Mezopotamya tapınakları birçok işlevi yerine getirirdi. Sadece yerel tanrının ya da kentin koruyucu tanrısının evi olmakla kalmaz, aynı zamanda Sümer’deki ilk şehirlerin idari merkezleri olarak da hizmet ederdi. Sümerliler, Eridu kentini dünyanın ilk şehri olarak kabul eder ve kaos güçleri üzerindeki düzen zaferinden sonra tanrılar tarafından yaratıldığını düşünürlerdi. Medeniyetin buyruklarının (meh) kaynağının, bilgelik tanrısı Enki’nin yaşadığı tapınaktan geldiğine inanılırdı.
Tanrıça Inanna, sarhoş bir partiden sonra mehleri Enki’den çalarak Uruk’a götürdü. Uruk, araştırmacılar tarafından dünyanın ilk şehirlerinden biri ve bir zamanlar en büyük ve en refah şehirlerden biri olarak kabul edilir. Inanna’nın mehleri Eridu’dan Uruk’a taşıması hikayesi, gücün bir şehirden diğerine ve özellikle bir tapınaktan, bir kutsal alandan başka bir tapınağa aktarılmasını simgelediği düşünülür.
Uruk başlangıçta bir rahip-krallar tarafından yönetiliyordu ve birçok erken Mezopotamya şehrinin de aynı modeli takip ettiği düşünülür: Yüksek zigguratlı tapınak kompleksi hem dini hem de seküler otoritenin merkeziydi. Ancak seküler kralların yükselişinden sonra bile, tapınak Mezopotamya’daki her şehrin merkezi yapısı olarak kaldı; krallığın merkezi, idari merkez ve halk arasında gıda dağıtımını organize eden yapı olarak hizmet verdi.
Yahudilikte Tapınak
Yahudilikte, antik İbranice dilinde tapınak yerine genellikle “kutsal alan”, “saray” veya “salon” kavramları kullanılırdı. Kudüs’teki iki antik tapınağın her birine Beit Hamikdash denirdi; bu ifade kelimenin tam anlamıyla “Kutsal Ev” demektir. Bu yaklaşımda, İbraniler ya Mezopotamya ve Mısır’daki antik tapınak kavramını kopyalamış ya da bağımsız olarak benzer bir anlayışa varmışlardır: Tapınak, tanrının evidir.
Kudüs’teki Tapınak Tepesi, Süleyman’ın İlk Tapınağı ve İkinci Tapınak’ın inşa edildiği yerdir. Tapınağın merkezinde, Mısır’daki örneğe benzer şekilde, yalnızca yüksek rahibin girebildiği Kutsallar Kutsalı bulunmaktaydı. Yunanca sinagog kelimesi, Babil Sürgünü sırasında Yahudi ibadet yerlerini tanımlamak için kullanılmaya başlandı ve “bir araya gelmek” anlamına geliyordu. Günümüzde Yahudi tapınaklarını tanımlamak için kullanılan orijinal İbranice isimler Bet Knesset (“Buluşma Evi”) ve sinagog’dur.
Antik Yunan Tapınakları
Günümüzde çoğu Yunan dini yapısı “tapınak” olarak anılsa da, Hristiyanlığın yükselişinden önce Yunan paganları kutsal bir mekâna temenos yani “kutsal alan” derdi. Bir yerin kutsallığı, orada sonradan inşa edilen yapıyla değil, o yerde ikamet eden tanrının ruhuyla ilgilidir. Bu durum, Eleusis’teki Demeter Tapınağı, Efes’teki Artemis Tapınağı veya Atina’daki ünlü Parthenon (şehrin koruyucu tanrıçası Athena Parthenos’un heykelini barındıran tapınak) gibi örneklerde görülür.
Heykeli barındıran yapı, o yerde tanrının bulunmuş olması veya tanrı tarafından yapılan büyük bir iş nedeniyle kutsal sayılırdı. Aegina Adası’ndaki Aphaia Tapınağı, tapınağın tanrının evi olarak işlev gördüğüne bir örnektir. Aphaia tanrıçasının, adadaki halkla bizzat ilgilenmek için tapınakta yaşadığına inanılırdı ve bu anlayış, antik Yunanistan’ın diğer bölgelerinde de yaygındı.
Çin ve Hindistan’daki Tapınaklar
Çin’de erken dönem tapınakları, hem yaratılışı hem de ilahi düzeni temsil eden xi’an (gökyüzü) kavramını onurlandırırdı. Xi’an, her şeye gücü yeten bir tanrı kavramının yanı sıra ataların görkemli evi ve cennet anlamına gelirdi. Ancak Çin’deki her tapınak bir tanrıyı onurlandırmazdı; örneğin Qufu şehrindeki Konfüçyüs Tapınağı, filozof Konfüçyüs’ü onurlandırır. MÖ 478’de doğduğu kasabasında inşa edilen bu tapınağın huzur ve sükunet yaydığına inanılır, fakat herhangi bir tanrının evi olduğu iddiasında değildir.
Bu durum Japonya’daki Şinto tapınakları için de geçerlidir. Şinto tapınakları ve kutsal alanları, bulunduğu yerin ruhları ve onların isteklerine göre inşa edilir; belirli bir tanrıya adanmış veya onun evi değildir. Şinto tapınakları, Hindistan’daki tapınaklarla bir ortak özellik paylaşır: sunaklar genellikle orada onurlandırılan tanrı veya tanrıların resimleri ya da heykelleriyle süslenir. Önemli fark, Şinto tapınaklarının yerin ruhlarını onurlandırması, Hindu tapınaklarının ise tanrıları kutsal saymasıdır; Hindu tapınaklarında ibadet edilen tanrılar, tapınağın bulunduğu yerle bir şekilde bağlantılıdır.
Hindistan’daki tapınakların iç yapısı, bazı istisnalar dışında, Göbekli Tepe Tapınağı’nın temel form ve yapısını takip eder. Daha önce de belirtildiği gibi, Göbekli Tepe, dünyanın dört bir yanındaki tapınakların temel paradigmasını oluşturmuştur; cephelerinin biçimi ne olursa olsun, tüm tapınaklar fiziksel ve ruhsal dünya arasında bir geçiş alanı, yani sınır niteliği taşır. Bunun en iyi örneklerinden biri, Kamboçya’daki büyük Angkor Wat Tapınağıdır; tıpkı Mısır’daki Karnak Tapınağı gibi, bu tapınak da bu dünya ile daha yüksek varlıklar arasındaki geçişi sağlamak amacıyla tasarlanmıştır.
Roma Tapınakları
Antik Roma’da tapınakların yeri ve konumu, yüksek bir rahip olan augur tarafından belirlenirdi. Augur, kuşların uçuşunu veya diğer doğal olayları gözlemleyerek tanrının bulunduğu yeri (locus) anlar ve tapınağın yerini buna göre tayin ederdi. Roma tapınakları genellikle doğuya veya doğan güneşe yöneliktir; dikkat çekici bir istisna ise kuzeye bakan büyük Pantheon’dur. Pantheon, Hristiyanlığın yükselişinden sonra bir kiliseye dönüştürüldüğü için günümüze ulaşmıştır; çoğu pagan tapınağı ise ya yok edilmiş ya da üzerine yeni yapılar inşa edilmiştir. Antik Roma’da yalnızca Roma panteonundaki tanrılar için templum inşa edilirdi; yabancı bir tanrıya adanmış herhangi bir yapı ise fanum olarak adlandırılırdı.
Roma’yı ziyaret edenler, kendi tanrılarını fanumlarda onurlandırabilirlerdi, ancak Roma tanrılarını tapınaklarda ibadet etmek zorundaydılar. Hristiyanlığın yükselişinden sonra, pagan çağrışımları nedeniyle temple (tapınak) kelimesi çoğu Hristiyan cemaat tarafından reddedilmiş ve yerine “kilise” veya “katedral” gibi terimler kullanılmaya başlanmıştır. Bununla birlikte Doğu Ortodoks Kilisesi hâlâ ibadet yerlerini tanımlamak için bu kelimeyi kullanır.
Sonuç
Her medeniyet, bir biçimde tapınaklar inşa etmiştir; bunların hepsi, insanlara ilahi olanla iletişim kurabilecekleri özel bir mekân sağlamak amacı taşır. İskandinav dini inançlarında bu tür alanlar genellikle Dünya Ağacı Yggdrasil’i temsil eden bir ağaç veya direk ile belirlenirdi; ünlü Uppsala Tapınağı bunun bir örneğidir. Kuzey Amerika’daki Düzlük Kızılderilileri ise geçici tapınaklar inşa ederek Güneş Dansı’nı gerçekleştirir; bu ritüelin, kıştan sonra yeryüzünü uyandırdığı ve Büyük Ruh tarafından verilen armağanlar için şükran sunduğuna inanılırdı.
Aynı anlayış, günümüz tapınaklarında da görülür; Hristiyanlık, İslam ve Yahudilikteki kiliseler, camiler ve sinagoglar, inananların inançlarını paylaşmak ve Tanrı ile iletişim kurmak için bir araya geldiği yerlerdir. Bu uygulama, tarih öncesine dayanan ve insan olmanın ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilebilecek kadim bir geleneği sürdürmeyi temsil eder.
