Cleopatra VII (69-30 v.Chr., regeerperiode 51-30 v.Chr.) was de laatste heerseres van Egypte voordat het land als provincie bij Rome werd ingelijfd. Cleopatra, de wellicht beroemdste Egyptische koningin, was etnisch gezien een Griekse: lid van de Macedonische Ptolemaeïsche dynastie (323-30 v.Chr.), die na de dood van Alexander de Grote (356-323 v.Chr.) over Egypte regeerde. In cultureel opzicht was ze Egyptisch en presenteerde ze zichzelf ook als Egyptische koningin.
Het bekendst is ze waarschijnlijk om haar liefdesrelaties met de Romeinse generaal en staatsman Marcus Antonius (83-30 v.Chr.), en om haar eerdere affaire met Julius Caesar (100-44 v.Chr.); maar ook al vóór haar contacten met deze beiden was zij een machtige koningin en een veel sterker monarch dan alle latere heersers van de Ptolemaeïsche dynastie.
Cleopatra sprak vloeiend een aantal talen, moet buitengewoon charmant zijn geweest en was een bekwame diplomate en bestuurder. Haar relaties met zowel Caesar als Marcus Antonius ontstonden nadat zij het Ptolemaeïsche Egypte al met succes had geregeerd en door een moeilijke periode geloodst.
Haar affaire met Antonius bracht haar in direct conflict met Octavianus (later bekend als Augustus, regeerde 27 v.Chr. - 14), de zwager van Antonius. Octavianus zou Cleopatra en Antonius verslaan in de Slag bij Actium in 31 v.Chr., waarmee een einde kwam aan haar heerschappij. Zij en Antonius pleegden vervolgens in het daaropvolgende jaar beiden zelfmoord, waarna Octavianus het Romeinse Rijk stichtte en zo de regering van Cleopatra tot een onbeduidend hoofdstuk in het verleden van Rome degradeerde. Wetenschapper Stacy Schiff merkt op:
Het herschrijven van de geschiedenis begon vrijwel onmiddellijk. Niet alleen verdween Marcus Antonius uit de [officiële] annalen, maar Actium veranderde op wonderbaarlijke wijze in een belangrijke veldslag, een klinkende overwinning, een historisch keerpunt. Het veranderde van een einde in een begin. Augustus had het land uit groot gevaar gered.
(297)
De Romeinse historici omhelsden gretig het imago van de verleidster uit het Oosten die Rome had bedreigd en daarvoor de prijs had betaald. Dit beeld van Cleopatra is helaas door de eeuwen heen blijven bestaan, en pas in de afgelopen eeuw zijn er wetenschappelijke pogingen ondernomen om haar in een realistischer en gunstiger daglicht te stellen.
Jeugd en troonopvolging
In juni van 323 v.Chr. stierf Alexander de Grote, en zijn uitgestrekte rijk raakte door de Diadochenoorlog verdeeld onder zijn generaals. Een van hen was Ptolemaeus I Soter (regeerperiode 323-282 v.Chr.), een landgenoot uit Macedonië, die de Ptolemaeïsche dynastie in het oude Egypte zou stichten.
De Ptolemaeïsche dynastie, van Macedonisch-Griekse afkomst, zou over Egypte blijven heersen tot de dood van Cleopatra VII in 30 v.Chr., toen het door Rome werd veroverd. Ptolemaeus I, Ptolemaeus II (regeerde 285-246 v.Chr.) en Ptolemaeus III (regeerde 246-222 v.Chr.) regeerden Egypte goed, maar zij hadden zwakke bestuurders als opvolgers, totdat Cleopatra de troon besteeg. In feite bestonden de moeilijkheden die zij moest overwinnen voornamelijk uit erfenissen van haar voorgangers.
Cleopatra VII Philopator werd in 69 v.Chr. geboren en regeerde gezamenlijk met haar vader, Ptolemaeus XII Auletes. Toen ze 18 jaar oud was, stierf haar vader, waardoor de troon aan haar toekwam. Omdat de Egyptische traditie voorschreef dat een vorstin een mannelijke gemaal nodig had om te kunnen regeren, werd haar 12-jarige broer, Ptolemaeus XIII, ceremonieel met haar in de echt verbonden. Cleopatra schrapte zijn naam echter al snel uit alle officiële documenten en regeerde vervolgens alleen.
De Ptolemaeën, die vasthielden aan de Macedonisch-Griekse superioriteit, hadden eeuwenlang over Egypte geregeerd zonder ooit de Egyptische taal te leren of de inheemse gebruiken volledig te omarmen. Cleopatra sprak echter vloeiend Egyptisch, was welbespraakt in haar moedertaal Grieks en beheerste ook andere talen. Hierdoor kon ze moeiteloos communiceren met diplomaten uit andere landen zonder hulp van een vertaler, en niet lang na haar troonsbestijging ook zonder zich te bekommeren om advies van haar raadgevers in staatszaken. Schiff merkt op dat „Cleopatra de gave van de vreemde talen bezat en er moeiteloos tussen heen en weer gleed” (160). Plutarchus, aan wiens werken Schiff deze observatie ontleent, schrijft:
Het was al een genot om alleen al de klank van haar stem te horen, waarmee zij, als een instrument met vele snaren, van de ene taal naar de andere kon overschakelen; zodat er maar weinig barbaarse volkeren waren waaraan zij via een tolk antwoord gaf.
(Levens, Antonius en Cleopatra, hoofdstuk 8)
Haar gewoonte om beslissingen te nemen en uit te voeren zonder advies van leden van haar hofhouding stootte sommige hooggeplaatste ambtenaren tegen de borst. Een voorbeeld hiervan was toen Romeinse huurling-luitenants in dienst van de Ptolemaeïsche kroon de zonen van de Romeinse gouverneur van Syrië vermoordden, om te voorkomen dat zij haar persoonlijk om hulp zouden vragen. Zij arresteerde onmiddellijk de verantwoordelijke luitenants en leverde hen ter bestraffing over aan de geschokte vader.
Ondanks haar vele prestaties was haar hof niet blij met deze onafhankelijke houding. In 48 v.Chr. zetten haar hoofdadviseurs Pothinus en Theodotus van Chios, samen met de generaal Achillas, haar af en plaatsten Ptolemaeus XIII op de troon, in de overtuiging dat hij gemakkelijker te controleren zou zijn dan zijn zus. Cleopatra en haar halfzus Arsinoë IV vluchtten naar de Thebaïs om zich in veiligheid te brengen.
Pompeius, Caesar en de opkomst van Rome
Rond dezelfde tijd werd de Romeinse generaal en politicus Pompeius de Grote verslagen door Julius Caesar in de Slag bij Pharsalus. Pompeius was door de staat als voogd aangesteld over de jongere kinderen van Ptolemaeus en had tijdens zijn veldtochten veel tijd in Egypte doorgebracht. In de veronderstelling dat hij door vrienden zou worden verwelkomd, vluchtte Pompeius vanuit Pharsalus naar Egypte, maar in plaats van een toevluchtsoord te vinden, werd hij onder het toeziend oog van Ptolemaeus XIII vermoord toen hij in Alexandrië aan land kwam.
Caesars leger was in aantal kleiner dan dat van Pompeius, en men geloofde dat Caesars verbluffende overwinning betekende dat de goden hem boven Pompeius verkozen. Daarom leek het Pothinus, de adviseur van Ptolemaeus XIII, logisch om de jonge koning met de toekomst van Rome te verbinden, liever dan met het verleden.
Toen Caesar met zijn legioenen in Egypte aankwam bij de achtervolging van Pompeius, zou hij woedend zijn geweest over de moord op Pompeius; hij riep de staat van beleg uit en vestigde zich in het koninklijk paleis. Ptolemaeus XIII vluchtte met zijn hofhouding naar Pelusium. Caesar was echter niet van plan de jonge heerser te laten ontsnappen om onrust te kunnen stoken en liet hem terugbrengen naar Alexandrië.
Cleopatra verkeerde nog steeds in ballingschap en wist dat ze onmogelijk ongestoord het paleis binnen kon lopen. Omdat ze in Caesar haar kans zag om de macht terug te winnen, zou ze zich in een tapijt hebben laten oprollen – ogenschijnlijk als geschenk voor de Romeinse generaal – en door de vijandelijke linies hebben laten dragen. Plutarchus vertelt het verhaal:
Cleopatra nam slechts één van haar vrienden mee (Apollodorus de Siciliaan), ging aan boord van een kleine boot en landde bij het paleis toen het al donker begon te worden. Aangezien er geen andere manier leek te zijn om onopgemerkt binnen te komen, strekte ze zich volledig uit in een slaapzak en Apollodorus droeg de zak, nadat hij deze had dichtgebonden, naar binnen, naar Caesar. Deze kleine list van Cleopatra, die voor het eerst haar provocerende brutaliteit toonde, zou het eerste zijn geweest wat Caesar in haar betoverde.
(Levens, Caesar, hoofdstuk 49)
Zij en Caesar leken meteen een klik met elkaar te hebben, en tegen de volgende ochtend, toen Ptolemaeus XIII arriveerde voor een ontmoeting met Caesar, waren Cleopatra en Caesar al geliefden. De jonge farao was woedend.
Cleopatra en Julius Caesar
Ptolemaeus XIII zocht steun bij zijn generaal Achillas, en in Alexandrië brak een oorlog uit tussen de legioenen van Caesar en het Egyptische leger. Caesar en Cleopatra werden zes maanden lang in het koninklijk paleis belegerd, totdat Romeinse versterkingen arriveerden die de Egyptische linies konden doorbreken. Volgens sommige historici is de grote bibliotheek van Alexandrië op dat moment per ongeluk in brand gevlogen, hoewel deze bewering wordt betwist.
Vóór de Romeinse overwinning op Ptolemaeus XIII vluchtte Cleopatra’s halfzus Arsinoë, die met haar was teruggekeerd, echter uit het paleis naar het kamp van Achillas en liet zich in plaats van Cleopatra tot koningin uitroepen. Ptolemaeus XIII verdronk in de Nijl toen hij na de veldslag probeerde te ontsnappen, en de andere leiders van de staatsgreep tegen Cleopatra werden tijdens de strijd of kort daarna gedood.
Arsinoë werd gevangengenomen en na haar nederlaag naar Rome gestuurd, maar Caesar spaarde haar leven en verbande haar naar de tempel van Artemis in Efeze, waar ze zou blijven tot 41 v.Chr., toen Marcus Antonius haar op aandringen van Cleopatra liet executeren.
Cleopatra, nu de enige heerseres, reisde in grote stijl met Caesar door Egypte en werd door haar onderdanen als farao begroet. In juni van 47 v.Chr. baarde zij een zoon, Ptolemaeus Caesar (bekend als Caesarion), en riep hem uit tot haar troonopvolger. Caesar zelf was tevreden met het feit dat Cleopatra over Egypte regeerde, aangezien zij beiden in elkaar dezelfde strategische scherpzinnigheid en intelligentie herkenden, wat hen met wederzijds respect aan elkaar bond.
In 46 v.Chr. keerde Caesar terug naar Rome en haalde kort daarna Cleopatra, hun zoon en haar hele gevolg naar Rome om daar te gaan wonen. Hij erkende Caesarion openlijk als zijn zoon (hoewel niet als zijn erfgenaam) en Cleopatra als zijn gemalin. Aangezien Caesar op dat moment al met Calpurnia getrouwd was en de Romeinse wetten tegen bigamie strikt werden nageleefd, waren veel leden van de Romeinse Senaat, evenals het publiek, verontwaardigd over Caesars handelwijze. Cleopatra’s beroemde vleierijen maakten de situatie er niet beter op, en Cicero (106-43 v.Chr.) was bijzonder verontwaardigd zoals hij duidelijk maakte in een brief uit 45 v.Chr.:
Ik verafschuw de koningin. Want alle geschenken die zij beloofde, waren van geleerde aard en in overeenstemming met mijn karakter, zaken die ik van de daken had kunnen verkondigen… en de brutaliteit van de koningin zelf toen zij in Caesars villa aan de overkant van de Tiber woonde – de herinnering daaraan is pijnlijk voor mij.
(Lewis, 118)
Wat Cicero of de anderen ook van Cleopatra of haar relatie met Caesar vonden, het leek geen van beiden iets te kunnen schelen. Ze bleven samen in het openbaar verschijnen, ook waar het meer gepast zou zijn geweest zich wat terughoudender op te stellen.
Cleopatra en Marcus Antonius
Na de moord op Julius Caesar in 44 v.Chr. vluchtte Cleopatra met Caesarion uit Rome en keerde terug naar Alexandrië. Caesars rechterhand, Marcus Antonius, sloeg de handen ineen met zijn achterneef Octavianus en zijn vriend Lepidus om de samenzweerders die Caesar hadden vermoord te achtervolgen en te verslaan. Na de Slag bij Philippi, waarin de troepen van Antonius en Octavianus die van Brutus en Cassius versloegen, kwam Antonius naar voren als heerser over de oostelijke provincies, waaronder Egypte, terwijl Octavianus het westen in handen had.
In 41 v.Chr. werd Cleopatra opgeroepen om in Tarsus voor Antonius te verschijnen om zich te verantwoorden voor de beschuldigingen dat zij Brutus en Cassius hulp had geboden. Cleopatra stelde haar komst uit en talmde vervolgens nog langer met gehoor te geven aan de oproep van Antonius, waarmee zij duidelijk maakte dat zij, als koningin van Egypte, op haar eigen tijd zou komen wanneer zij dat gepast achtte. Egypte balanceerde op dat moment op de rand van economische chaos, maar desondanks zorgde Cleopatra ervoor dat ze zich als een ware soeverein presenteerde, door in alle luxe op haar schip te verschijnen, gekleed als Aphrodite:
Ze voer de rivier de Cydnus op in een schip met een vergulde achtersteven en uitgespreide paarse zeilen, terwijl zilveren roeispanen de maat sloegen op de muziek van fluiten, pijpen en harpen. Zelf lag ze languit onder een baldakijn van goudbrokaat, gekleed als Venus op een schilderij, en aan weerszijden stonden prachtige jonge jongens, als geschilderde Cupido’s, om haar te waaieren. Haar dienstmeisjes waren gekleed als zeenimfen en Gratiën; sommigen stuurden aan het roer, anderen hanteerden de touwen... geuren verspreidden zich vanaf het schip naar de oever, die bedekt was met menigten; een deel volgde de galei de rivier op langs beide oevers, een ander deel rende de stad uit om het schouwspel te aanschouwen. Het marktplein was vrijwel leeggelopen, en Antonius bleef uiteindelijk alleen achter, zittend op het tribunaal, terwijl het gerucht zich door de hele menigte verspreidde dat Venus was gekomen om met Bacchus te feesten voor het algemeen welzijn van Azië.
(Plutarchus, Leven van Marcus Antonius, hoofdstuk 7)
Marcus Antonius en Cleopatra werden onmiddellijk geliefden en zouden dat de komende tien jaar blijven. Zij zou hem drie kinderen baren – Cleopatra Selene II, Alexander Helios en Ptolemaeus Philadelphus – en hij beschouwde haar als zijn echtgenote, ook al was hij eerst getrouwd met Fulvia en daarna met Octavia, de zus van Octavianus. Uiteindelijk scheidde hij van Octavia om wettelijk met Cleopatra te kunnen trouwen.
Was Cleopatra Egyptisch of Grieks?
De relatie van Marcus Antonius met Cleopatra werd, net als haar eerdere affaire met Julius Caesar, bekritiseerd door Romeinse schrijvers die haar omschreven als een „sluwe verleidster uit het Oosten“, en dit heeft bijgedragen aan de voortdurende discussie over de vraag of Cleopatra Egyptisch of Grieks was.
Wetenschapper Barbara Waterson merkt op: „De raciale typering van de vroegste Egyptenaren is een netelige kwestie“ (13), en deze vraag was met betrekking tot de tijd van Cleopatra VII nog niets eenvoudiger te beantwoorden, aangezien het erop lijkt dat „Egyptenaar zijn“ betekende dat men de taal sprak, de gebruiken naleefde, de goden eerde en in Egypte woonde.
De mensen die we nu kennen als „oude Egyptenaren“ waren raciaal divers en, zoals Watterson opmerkt, „is de raciale afkomst van de Egyptenaren onderwerp van discussie“ (13), aangezien zij meer verenigd waren door een gemeenschappelijk wereldbeeld, een gemeenschappelijke religie en een gemeenschappelijke cultuur dan door etniciteit. Volgens deze definitie was Cleopatra VII een Egyptische. Schiff merkt echter op:
De jonge vrouw die zich samen met Julius Caesar had verschanst in het belegerde paleis van Alexandrië... was, voor zover uit alle bronnen kan worden afgeleid, een Macedonische aristocrate. Haar naam was, net als haar afkomst, volledig en trots Macedonisch; ‘Cleopatra’ betekent in het Grieks ‘Glorie van haar vaderland’.
(23)
Wetenschapper Sally Ann Ashton wijst er echter op dat Cleopatra, ongeacht haar etniciteit, ervoor koos om zichzelf als Egyptische te presenteren:
Het is waarschijnlijk geen toeval dat de latere, machtigere en onafhankelijkere koninginnen zich liever als Egyptische dan als Hellenistische Griekse vorstinnen wilden profileren, omdat Egypte al had bewezen een vrouwelijke farao te kunnen accepteren en de religie een grotere autonomie toestond dan de Griekse traditie.
(114)
De discussies over de vraag of Cleopatra VII Egyptisch of Grieks was, duren al geruime tijd en zullen ongetwijfeld voortduren, maar het lijkt het veiligst om te stellen dat zij etnisch gezien Grieks was en cultureel gezien Egyptisch.
De Romeinse burgeroorlog en de dood van Cleopatra
In deze jaren zou de relatie tussen Antonius en Octavianus gestaag verslechteren. Octavianus was verontwaardigd over het gedrag van Antonius en vooral over het gebrek aan respect dat zowel aan zijn zus als aan hemzelf werd getoond. Hij berispte Antonius herhaaldelijk, en in ten minste één geval reageerde Antonius rechtstreeks. In 33 v.Chr. stuurde Antonius een brief terug naar Octavianus:
Wat heeft je van streek gemaakt? Dat ik met Cleopatra naar bed ga? Maar zij is mijn vrouw en ik doe dat al negen jaar, niet pas sinds kort. En trouwens, is [jouw vrouw] dan je enige plezier? Ik verwacht dat je, tegen de tijd dat je dit leest, al in bed bent gesprongen met Tertulla, Terentilla, Rufilla, Salvia Titisenia, of met het hele stel. Maakt het echt uit waar of met welke vrouwen je aan je trekken komt?
(Lewis, 133)
Octavianus stelde dit antwoord niet op prijs, evenmin als Antonius’ andere schendingen van beleid, beleefdheid of fatsoen, en hun persoonlijke en professionele relatie verslechterde verder tot het punt waarop een burgeroorlog uitbrak. Na een aantal veldslagen, die bijna stelselmatig in het voordeel van Octavianus uitpakten, werden de troepen van Cleopatra en Antonius verslagen door die van Octavianus in de Slag bij Actium in 31 v.Chr., en een jaar later pleegden zij beiden zelfmoord. Toen Antonius het valse bericht over de dood van Cleopatra hoorde, stak hij zichzelf neer. Hij kwam er te laat achter dat zij nog leefde, en Octavianus stond toe dat hij naar de koningin werd gebracht, waar hij in haar armen stierf.
Octavianus eiste vervolgens een audiëntie bij de koningin, waar de voorwaarden van haar nederlaag haar duidelijk werden gemaakt. De voorwaarden waren allesbehalve gunstig, en Cleopatra begreep dat ze als gevangene van Octavianus naar Rome zou worden gebracht om zijn Romeinse triomftocht te sieren. Omdat ze besefte dat ze Octavianus niet zou kunnen manipuleren zoals ze Caesar en Antonius had gedaan, vroeg Cleopatra om tijd om zich voor te bereiden, en die werd haar toegekend.
Vervolgens liet ze zich vergiftigen door de beet van een slang (volgens de overlevering een aspis, hoewel de meeste wetenschappers tegenwoordig aannemen dat het een Egyptische cobra was). Octavianus liet haar zoon Caesarion vermoorden en haar kinderen bij Antonius naar Rome brengen, waar ze door Octavia werden opgevoed; zo kwam er een einde aan de Ptolemaeïsche dynastie van Egyptische heersers.
Conclusie
Hoewel ze traditioneel als een grote schoonheid wordt beschouwd, prijzen de schrijvers uit de oudheid unaniem haar intelligentie en charme boven haar uiterlijke kenmerken. Plutarchus schrijft:
Haar schoonheid, zo wordt ons verteld, was niet van die onvergelijkbare soort die de toeschouwer onmiddellijk in haar ban brengt. Maar de charme van haar aanwezigheid was onweerstaanbaar en er ging een aantrekkingskracht uit van haar persoon en haar gesprekken die, samen met een bijzondere karaktersterkte in al haar woorden en daden, iedereen die met haar omging in haar ban bracht.
(Levens, Antonius en Cleopatra, hoofdstuk 8)
Cleopatra is door de eeuwen heen, sinds haar dood, diezelfde betovering blijven uitoefenen en blijft de beroemdste koningin van het oude Egypte. Er zijn films, boeken, televisieseries en toneelstukken over haar leven gemaakt, en ze wordt in elke eeuw tot op de dag van vandaag in kunstwerken afgebeeld. Toch wordt ze, zoals Schiff opmerkt, bijna overal herinnerd als de vrouw die twee machtige mannen verleidde, in plaats van om wat ze bereikte vóórdat ze hen ontmoette. Schiff schrijft:
Het persoonlijke wint het onvermijdelijk van het politieke en het erotische wint het van alles: we zullen ons herinneren dat Cleopatra met Julius Caesar en Marcus Antonius het bed deelde, lang nadat we zijn vergeten wat ze daarmee heeft bereikt, namelijk dat ze een uitgestrekt, rijk en dichtbevolkt rijk in stand hield tijdens zijn roerige nadagen, in naam van een trotse en beschaafde dynastie. Ze blijft bekend omdat ze twee van de grootste mannen van haar tijd heeft verleid, terwijl haar ‘misdaad’ was dat ze diezelfde ‘sluwe en verdachte’ huwelijksverbanden was aangegaan waarvan elke man aan de macht genoot.
(299)
Cleopatra was pas 39 jaar oud toen ze stierf en had 22 van die jaren geregeerd. In een tijdperk waarin vrouwen zelden of nooit politieke macht over mannen uitoefenden en vrouwelijke heersers zeldzaam waren, slaagde ze erin Egypte onafhankelijk te houden zolang ze op de troon zat en vergat ze nooit wat ze haar volk verschuldigd was. In overeenstemming met de oude tradities van het land probeerde zij het concept van ma'at – evenwicht en harmonie – zo goed mogelijk in stand te houden, gezien de omstandigheden van die tijd, en is zij in de volksverbeelding meer dan welke andere Egyptische vorst ook het symbool van het oude Egypte geworden.
Noot van de auteur: Speciale dank aan de wetenschappers Arienne King en Basil Elkot voor hun bijdragen aan dit artikel.
