Μέσο Βασίλειο της Αιγύπτου

ορισμός

Joshua J. Mark
από , μεταφρασμένο από Athanasios Fountoukis
που δημοσιεύτηκε στο 04 October 2016
Διαθέσιμο σε άλλες γλώσσες: Αγγλικά, Γαλλικά, Περσικό, Ισπανικά, Τουρκικά
X
Statue of Amenemhat III (by Osama Shukir Muhammed Amin, Copyright)
Άγαλμα του Αμενεμχάτ Γ'
Osama Shukir Muhammed Amin (Copyright)

Το Μέσο Βασίλειο (2040-1782 π.Χ.) θεωρείται η κλασική εποχή της αρχαίας Αιγύπτου, κατά τη διάρκεια της οποίας παρήγαγε μερικά από τα σπουδαιότερα έργα τέχνης και λογοτεχνίας. Οι μελετητές παραμένουν διχασμένοι σχετικά με το ποιες δυναστείες αποτελούν το Μέσο Βασίλειο, καθώς ορισμένοι υποστηρίζουν το δεύτερο μισό του 11ου έως τον 12ο, ορισμένοι τον 12ο έως τον 14ο και ενώ άλλοι τον 12ο και τον 13ο.

Η 12η Δυναστεία αναφέρεται συχνά ως η αρχή, λόγω της σημαντικής ποιοτικής βελτίωσης της τέχνης και της αρχιτεκτονικής. Αυτές οι εξελίξεις όμως ήταν δυνατές, μόνο λόγω της σταθερότητας που εξασφάλισε η 11η Δυναστεία για τη χώρα. Οι πιο κοινά αποδεκτές ημερομηνίες για το Μέσο Βασίλειο, λοιπόν, είναι το 2040-1782 π.Χ., οι οποίες περιλαμβάνουν το τελευταίο μέρος της 11ης Δυναστείας έως τα μέσα της 13ης Δυναστείας.

Η 13η Δυναστεία δεν ήταν ποτέ τόσο ισχυρή ή σταθερή όσο η 12η και επέτρεψε σε έναν μεταναστευτικό λαό, γνωστό ως Υκσώς, να αποκτήσει εξουσία στην Κάτω Αίγυπτο, ο οποίος τελικά έγινε αρκετά ισχυρός ώστε να αμφισβητήσει την εξουσία της 13ης Δυναστείας και να εγκαινιάσει την εποχή που είναι γνωστή ως Δεύτερη Μεταβατική Περίοδος της Αιγύπτου (περ. 1782- 1570 π.Χ.). Σύμφωνα με κάθε εκτίμηση του Μέσου Βασιλείου, η Αίγυπτος έφτασε στο υψηλότερο σημείο πολιτισμού της κατά τη διάρκεια της 12ης Δυναστείας, και οι καινοτομίες αυτής της περιόδου επηρέασαν την υπόλοιπη ιστορία της Αιγύπτου.

Ορισμοί όπως "Μέσο Βασίλειο" και "Δεύτερη Μεταβατική Περίοδος" είναι κατασκευάσματα των αιγυπτιολόγων του 19ου αιώνα μ.Χ. στην προσπάθειά τους να κάνουν πιο εύχρηστη τη μακρά ιστορία της χώρας. Οι ίδιοι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι δεν χρησιμοποιούσαν τέτοιες ονομασίες για τις ιστορικές τους περιόδους. Οι περίοδοι που χαρακτηρίζονται από την ενοποίηση της χώρας υπό ισχυρή κεντρική κυβέρνηση ονομάζονται "βασίλεια", ενώ οι περίοδοι διχασμού ή μακροχρόνιας πολιτικής ή κοινωνικής αναταραχής είναι γνωστές ως "μεταβατικές περίοδοι". Κάθε μία από αυτές τις εποχές έχει τη δική της καθοριστική "πινελιά", συμπεριλαμβανομένου του Μέσου Βασιλείου, αλλά οι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι αυτή η περίοδος είναι πιο δύσκολο να συνδεθεί με κάποια κεντρική εικόνα ή επίτευγμα. Ο Mark van de Mieroop σχολιάζει σχετικά:

Ενώ τόσο ο σύγχρονος όρος "Μέσο Βασίλειο" όσο και η αρχαία παρουσίαση [του] μπορεί να υποδηλώνουν ότι η περίοδος αυτή παραλληλίζεται με το Αρχαίο και το Νέο Βασίλειο, από πολλές απόψεις είναι πιο δύσκολο να οριστεί το Μέσο Βασίλειο από ό,τι αυτές οι άλλες περίοδοι. Με απλουστευτικούς όρους μπορούμε να δείξουμε τις πυραμίδες ως το καθοριστικό χαρακτηριστικό του Αρχαίου Βασιλείου και την αυτοκρατορία για το Νέο Βασίλειο- κανένα συγκρίσιμο μεμονωμένο χαρακτηριστικό δεν περιγράφει το Μέσο Βασίλειο. Ήταν μια περίοδος μετασχηματισμού. (97)

Θα μπορούσε να υποστηριχθεί, ωστόσο, ότι οι φυσικές αποδείξεις αυτού του μετασχηματισμού είναι από τα πιο καθοριστικά χαρακτηριστικά της περιόδου. Η λογοτεχνία και η τέχνη του Μέσου Βασιλείου δεν μοιάζουν με καμία άλλη που προηγήθηκε και επηρέασαν όλα όσα ακολούθησαν μετά. Παρόλο που το Μέσο Βασίλειο μπορεί να μην έχει τις μεγαλειώδεις πυραμίδες του παρελθόντος της Αιγύπτου ή τη δύναμη που βρισκόταν στο μέλλον, οι συνεισφορές αυτής της εποχής συνέβαλαν σε τεράστιο βαθμό στον ορισμό του αιγυπτιακού πολιτισμού, όπως αυτός αναγνωρίζεται σήμερα.

Επιρροή της Πρώτης Μεταβατικής Περιόδου

Το Μέσο Βασίλειο αναδύθηκε μετά την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο (2181-2040 π.Χ.), μια εποχή κατά την οποία η κεντρική κυβέρνηση μειώθηκε σχεδόν σε σημείο ανυπαρξίας και οι περιφερειακοί διοικητές (νομάρχες) διοικούσαν απευθείας τις περιφέρειές τους (νομοί), μέχρι που δύο βασίλεια αναπτύχθηκαν - η Ηράκλεοπολις στην Κάτω Αίγυπτο και η Θήβα στην Άνω Αίγυπτο - από μικρές επαρχιακές πόλεις και αμφισβήτησαν το ένα το άλλο για την υπέρτατη κυριαρχία της χώρας.

Υπό τον πρίγκιπα Μεντουχοτέπ Β΄ (περ. 2061-2010 π.Χ.) οι ηγεμόνες της Ηρακλεόπολης ηττήθηκαν και η Θήβα έγινε η πρωτεύουσα της Αιγύπτου. Ο Μεντουχοτέπ υμνήθηκε ως "δεύτερος Μένες" αναφερόμενος στον πρώτο βασιλιά της Πρώιμης Δυναστικής Περιόδου στην Αίγυπτο (περ. 3150-2613 π.Χ.), ο οποίος αρχικά ένωσε τη χώρα.

Mentuhotep II Head
Κεφαλή του Μεντουχοτέπ Β΄
Mark Cartwright (CC BY-NC-SA)

Αν και οι ηγεμόνες του Μέσου Βασιλείου προσπάθησαν να μιμηθούν εκείνους του Αρχαίου Βασιλείου της Αιγύπτου και οι μελετητές παραδοσιακά παρουσιάζουν το Μέσο Βασίλειο ως επιστροφή στο προηγούμενο παράδειγμα, η πολιτική και κοινωνική δομή της εποχής ήταν αρκετά διαφορετική. Η Πρώτη Μεταβατική Περίοδος είχε εισάγει ένα επίπεδο πλούτου και ανεξαρτησίας στις περιφέρειες της Αιγύπτου που δεν υπήρχε στη δομή του Αρχαίου Βασιλείου μιας πανίσχυρης συγκεντρωτικής κυβέρνησης, και όταν η εποχή αυτή έληξε με την επανένωση του Μεντουχοτέπ Β', οι αλλαγές αυτές παρέμειναν σε αυτόν τον πολιτισμό. Παρόλο που ο βασιλιάς ήταν και πάλι ο κυβερνήτης ολόκληρης της Αιγύπτου, οι κατώτεροι αξιωματούχοι ζούσαν και ενεργούσαν συχνά σαν μικροί βασιλείς και υπήρχε μεγαλύτερη άνεση στην ανοδική τους κοινωνική κινητικότητα, κάτι που δεν υπήρξε προηγουμένως.

Αυτές οι αλλαγές από την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο φαίνονται πιο καθαρά στην τέχνη και τη λογοτεχνία της 12ης Δυναστείας, η οποία δίνει στο Μέσο Βασίλειο το επίθετο "Κλασική Εποχή". Η επιρροή πολλών διαφορετικών περιοχών της χώρας φαίνεται στην αρχιτεκτονική, τα γραπτά έργα, τις επιγραφές, τους πίνακες και τους τάφους της 12ης Δυναστείας, υποδεικνύοντας σαφώς ότι οι περιφερειακές επιρροές ήταν ευπρόσδεκτες και σεβαστές και ότι η καλλιτεχνική έκφραση ήταν πιο ρευστή εκείνη την εποχή. Τα έργα του Αρχαίου Βασιλείου ανατέθηκαν και ελέγχονταν από τη βασιλική εξουσία και ήταν ομοιόμορφα στην εμφάνιση και το ύφος, ενώ εκείνα του Μέσου Βασιλείου είναι πολύ πιο ποικίλα. Καμία από αυτές τις αλλαγές δεν θα μπορούσε να είχε επέλθει, αν δεν υπήρχε η εποχή που είναι γνωστή και ως Πρώτη Μεταβατική Περίοδος.

Η Πρώτη Μεταβατική Περίοδος και η Άνοδος της Θήβας

Μετά την κατάρρευση του Αρχαίου Βασιλείου μετά την 6η Δυναστεία, δεν υπήρχε ισχυρή κεντρική κυβέρνηση στην Αίγυπτο. Αυτό συνέβη, εν μέρει, λόγω των μεγάλων έργων που ανέθεσαν οι βασιλείς της 4ης Δυναστείας, οι οποίοι έχτισαν τις πυραμίδες στη Γκίζα. Ο βασιλιάς Σνεφέρου, ο πρώτος ηγεμόνας της 4ης Δυναστείας, ξεκίνησε την κατασκευή πυραμίδων και έθεσε το παράδειγμα της εκτροπής πόρων και ανθρώπινου δυναμικού για την κατασκευή νεκρικών συγκροτημάτων. Οι διάδοχοί του, ο Χέοπα, ο Χεφρήν και ο Μενκάουρε (οι οικοδόμοι των πυραμίδων της Γκίζας) ακολούθησαν το παράδειγμά του, αλλά δεν είναι τυχαίο ότι η πυραμίδα του Χεφρήνου είναι μικρότερη και το σύμπλεγμα του λιγότερο πλούσιο από τη Μεγάλη Πυραμίδα του Χέοπα ή ότι η πυραμίδα του Μενκάουρε είναι μικρότερη από εκείνη του Χεφρήνου. Οι τεράστιοι πόροι που απαιτούνταν για αυτά τα έργα εξαντλήθηκαν καθώς προχωρούσε το Αρχαίο Βασίλειο.

Οι πολιτικες & κοινωνικες αλλαγες απο την Πρωτη Ενδιαμεση Περιοδο φαινονται πιο καθαρα στην τεχνη & τη λογοτεχνια της 12ης Δυναστειας, η οποια δινει στο Μεσο Βασιλειο το επιθετο "Κλασικη Εποχη".

Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο το κόστος κατασκευής των πυραμιδικών συγκροτημάτων αλλά και η συντήρησή τους. Η συντήρηση ανατέθηκε στους ιερείς των συγκροτημάτων και στον τοπικό αξιωματούχο, τον νομάρχη, της περιοχής, ο οποίος λάμβανε χρήματα από το βασιλικό θησαυροφυλάκιο. Καθώς περισσότερα χρήματα πήγαιναν στις περιοχές από την πρωτεύουσα στη Μέμφιδα, οι περιοχές αυτές αυξάνονταν φυσικά σε πλούτο, και με την αύξηση της δημοτικότητας της λατρείας του θεού Ήλιου Ρα, οι ιερείς αποκτούσαν περισσότερο πλούτο και δύναμη. Αυτή η κατάσταση, σε συνδυασμό με άλλες της εποχής, επέφερε το τέλος του Αρχαίου Βασιλείου.

Κατά την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο, αυτοί οι νομάρχες που είχαν πλέον τη δύναμη να ελέγχουν τις περιφέρειές τους χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους την Μέμφιδα έγιναν ουσιαστικά βασιλιάδες των περιοχών τους. Πέρασαν και εφάρμοσαν νόμους και συγκέντρωσαν φόρους χωρίς να συμβουλεύονται τους βασιλείς που προσπαθούσαν ακόμη να κυβερνούν από την παλιά πρωτεύουσα. Η ποικιλομορφία των περιοχών της Αιγύπτου αυτή την εποχή φαίνεται στην τέχνη και την αρχιτεκτονική που εκφράζουν την ιδιαιτερότητα κάθε ξεχωριστής περιοχής.

Η Θήβα, εκείνη την εποχή, ήταν μια μικρή πόλη στις όχθες του Νείλου που δεν είχε μεγαλύτερο κύρος από οποιαδήποτε άλλη. Οι βασιλείς της Μέμφιδας μετέφεραν την πρωτεύουσά τους στην Ηρακλεόπολη, ίσως σε μια προσπάθεια να αποκτήσουν μεγαλύτερο έλεγχο επί του μεγαλύτερου πληθυσμού εκεί, αλλά παρέμειναν το ίδιο αναποτελεσματικοί όπως και στην παλιά πόλη. Γύρω στο 2125 π.Χ. ένας νομάρχης της Θήβας ονόματι Ιντέφ αμφισβήτησε την εξουσία της Ηράκλειοπολης και ξεκίνησε μια εξέγερση που έθεσε τη Θήβα ως αντίπαλο δέος της Ηράκλειοπολης. Οι διάδοχοι του Ιντέφ κέρδιζαν όλο και περισσότερο έδαφος καθώς η Θήβα μεγάλωνε σε δύναμη και πλούτο. Χτίστηκαν νέοι και μεγαλύτεροι τάφοι και μεγαλοπρεπέστερα παλάτια, ώσπου, με την άνοδο του Μεντουχοτέπ Β' και την ήττα της Ηρακλεόπολης, η Θήβα έγινε η πρωτεύουσα της Αιγύπτου.

Ο Μεντουχοτέπ Β΄ και η 11η Δυναστεία

Παρόλο που ο Μεντουχοτέπ Β΄ έγινε ο "δεύτερος Μένες" που ένωσε την Αίγυπτο και εγκαινίασε την εποχή του Μέσου Βασιλείου, η πορεία προς την εν λόγω ενοποίηση ξεκίνησε από τον Ιντέφ Α΄ και διεκπεραιώθηκε από τους διαδόχους του. Ο Μεντουχοτέπ Α΄ (περ. 2115 π.Χ.) ακολούθησε το παράδειγμα του Ιντέφ Α΄ και κατέκτησε τις γύρω νομαρχίες για τη Θήβα, ενισχύοντας σημαντικά το κύρος της και αυξάνοντας τη δύναμη της πόλης. Οι διάδοχοί του συνέχισαν την πολιτική του, αλλά ο Ουαχάνκ Ιντέφ Β' (περ. 2112-2063 π.Χ.) πιστώνεται με μερικά από τα σημαντικότερα βήματα προς την ενοποίηση, καταλαμβάνοντας την πόλη της Αβύδου και διεκδικώντας για τον εαυτό του τον τίτλο "Βασιλιάς της Άνω και Κάτω Αιγύπτου". Ο Ουαχάνκ Ιντέφ Β' ενίσχυσε περαιτέρω τη θέση της Θήβας κυβερνώντας δίκαια και διοικώντας στρατιωτικές εκστρατείες κατά της Ηρακλεόπολης, οι οποίες αποδυνάμωσαν την εξουσία του βασιλιά των Μεμφιτών στην περιοχή τους.

Ο Μεντουχοτέπ Β' βασίστηκε σε αυτές τις πρώιμες επιτυχίες για να νικήσει τελικά την Ηρακλεόπολη και στη συνέχεια, να τιμωρήσει τους νομούς που είχαν παραμείνει πιστά στους παλαιούς βασιλείς και να ανταμείψει εκείνους που είχαν τιμήσει τη Θήβα. Μόλις ξεκίνησε η διαδικασία ενοποίησης, ο Μεντουχοτέπ Β΄ έστρεψε την προσοχή του στη διακυβέρνηση, τα στρατιωτικά επιτεύγματα και τα οικοδομικά έργα. Η Μάργκαρετ Μπάνσον γράφει:

Η εποχή που ξεκίνησε με την πτώση της Ηρακλεόπολης στον Μεντουχοτέπ Β΄ ήταν μια εποχή μεγάλων καλλιτεχνικών επιτευγμάτων και σταθερότητας στην Αίγυπτο. Μια ισχυρή κυβέρνηση προώθησε ένα κλίμα στο οποίο έλαβε χώρα μεγάλη δημιουργική δραστηριότητα. Το σπουδαιότερο μνημείο αυτής της περιόδου βρισκόταν στη Θήβα, στη δυτική όχθη του Νείλου, σε μια τοποθεσία που ονομαζόταν Deir el-Bahri. Εκεί ο Μεντουχοτέπ Β' ανήγειρε το τεράστιο νεκροταφείο του, μια κατασκευή που θα επηρέαζε τους αρχιτέκτονες της 18ης δυναστείας. Η βασιλική γραμμή του Μεντουχοτέπ ενθάρρυνε όλες τις μορφές τέχνης και στηρίχθηκε στη στρατιωτική ανδρεία για την καθιέρωση νέων συνόρων και νέων εξορυκτικών δραστηριοτήτων. (78)

Ο διάδοχος του Μεντουχοτέπ Β', Μεντουχοτέπ Γ' (περίπου 2010-1998 π.Χ.) συνέχισε τις πολιτικές του και διεύρυνε το πεδίο εφαρμογής τους. Έστειλε εκστρατεία στο Πουντ και οχύρωσε τα όρια του βορειοανατολικού Δέλτα. Τον διαδέχθηκε ο Μεντουχοτέπ Δ' (περ. 1997-1991 π.Χ.) για τον οποίο λίγα είναι γνωστά εκτός από το ότι έστειλε τον βεζίρη του, έναν άνδρα που ονομαζόταν Αμενεμχάτ, σε μια αποστολή για να εξορύξει πέτρες. Ολόκληρη η επταετής βασιλεία του είναι σιωπηλή, αλλά πιθανότατα συνέχισε με επιτυχία τις πολιτικές των προκατόχων του, διότι όταν τον διαδέχεται ο Αμενεμχάτ ως βασιλιάς η χώρα ακμάζει.

Αρχίζει η 12η Δυναστεία

Οι μελετητές που υποστηρίζουν ότι το Μέσο Βασίλειο αρχίζει πραγματικά μόνο με τη 12η Δυναστεία το κάνουν λόγω στη βασιλείας του Αμενεμχάτ Α΄ (περ. 1991-1962 π.Χ.) και του πολιτισμού που σφυρηλάτησε αυτή τη δυναστεία. Η οικογένειά του θα κυβερνήσει την Αίγυπτο για τα επόμενα 200 χρόνια, διατηρώντας μια ισχυρή, ενωμένη χώρα και αλληλεπιδρώντας σημαντικά με τις γειτονικές χώρες.

Όταν ο Αμενεμχάτ ήταν βεζίρης του Μεντουχοτέπ Δ' και στάλθηκε με την αποστολή του να εξορύξει πέτρες για το έργο του βασιλιά, διέταξε να γίνει μια επιγραφή με τα αξιοθαύμαστα γεγονότα που έζησε. Πρώτον, μια γαζέλα γέννησε πάνω στην πέτρα που είχε επιλεγεί για το καπάκι της σαρκοφάγου του βασιλιά, σηματοδοτώντας ότι η πέτρα είχε σωστά επιλεγεί, καθώς ήταν ευλογημένη με γονιμότητα και ζωή. Δεύτερον, μια απροσδόκητη καταιγίδα έπεσε πάνω στην αποστολή, η οποία, μόλις πέρασε, αποκάλυψε ένα πηγάδι αρκετά μεγάλο για να ποτίσει ολόκληρη την παρέα.

Αυτή η επιγραφή ερμηνεύτηκε αργότερα ότι ο Αμενεμχάτ είχε επιλεγεί από τους θεούς για να γίνει βασιλιάς, καθώς οι θεοί του είχαν επιτρέψει να βιώσει θαύματα που λίγοι άλλοι είχαν βιώσει. Το μεταγενέστερο έργο του Μέσου Βασιλείου Προφητεία του Νεφέρτι διευρύνει αυτή την ιδέα, υποστηρίζοντας ότι γράφτηκε πριν από τη βασιλεία του Αμενεμχάτ Α΄ και "προβλέποντας" έναν βασιλιά που θα "έρθει από τον νότο, τον Αμένι, τον δικαιολογημένο, με το όνομά του", ο οποίος θα κυβερνήσει μια ενωμένη Αίγυπτο και θα χτυπήσει τους εχθρούς του.

Ο Αμενέμχατ Α΄, για λόγους που δεν είναι απολύτως σαφείς, εγκατέλειψε τη Θήβα και εγκατέστησε την πρωτεύουσα και την αυλή του σε μια πόλη που ονομαζόταν Ιτι-τάουι, νότια της Μέμφιδας. Η ακριβής τοποθεσία της πόλης είναι άγνωστη, αλλά ήταν πιθανώς κοντά στο Λιστ και αναφερόταν στα έγγραφα απλώς ως "κατοικία". Το όνομα Iti-tawi σημαίνει "Αμενέμχατ είναι αυτός που παίρνει στην κατοχή του τις δύο χώρες", σύμφωνα με τον van de Mieroop, και τονίζει την ενότητα της Αιγύπτου (101). Ο Αμενέμχατ μπορεί να μετέφερε την πρωτεύουσα στην περιοχή Λιστ για να αποστασιοποιηθεί από την προηγούμενη δυναστεία -αυτούς που είχαν ενώσει την Αίγυπτο με τη βία- και να παρουσιαστεί ως ο αμερόληπτος βασιλιάς ολόκληρου του έθνους.

Το Λιστ βρισκόταν κοντά στην παλιά πρωτεύουσα Ηρακλεόπολη και κοντά στην εύφορη περιοχή του Φαγιούμ, και έτσι η τοποθέτηση της αυλής του βασιλιά εκεί θα σηματοδοτούσε ότι αυτή η δυναστεία δεν ήταν μόνο Θηβαϊκή αλλά ανοιχτή σε όλους τους Αιγυπτίους. Φαίνεται ότι υπήρξε σημαντική αναταραχή στην αυλή προς το τέλος της βασιλείας του, και τα στοιχεία δείχνουν ότι δολοφονήθηκε. Ο θάνατός του και η διαδοχή που ακολούθησε αποτελούν το σκηνικό για το διάσημο αιγυπτιακό λογοτεχνικό κείμενο Η ιστορία του Σινουχέ.

Η Κλασική Εποχή του Μέσου Βασιλείου

Διάδοχος του Αμενεμχάτ Α΄ ήταν ο Σενουσρέτ Α΄ (περ. 1971-1926 π.Χ.), ο οποίος βελτίωσε την υποδομή της χώρας και ξεκίνησε τα είδη των μεγάλων οικοδομικών έργων που χαρακτήριζαν το Αρχαίο Βασίλειο και αντιπροσώπευαν την εξουσία του βασιλιά, συμπεριλαμβανομένου ενός ναού του Άμμωνα στο Καρνάκ, με τον οποίο ξεκίνησε η κατασκευή του μεγάλου συγκροτήματος ναών εκεί. Ο Αμενεμχάτ Α΄ είχε ακολουθήσει το παράδειγμα του Ουαχάνκ Ιντέφ Β΄ και του Μεντουχοτέπ Β΄, παραχωρώντας την εξουσία μόνο στους πιο έμπιστους της οικογένειας και περιορίζοντας τη δύναμη των τοπικών νομάρχων και ιερέων.

Ένας από τους τρόπους με τους οποίους περιόρισε τη δύναμη των νομάρχων ήταν η δημιουργία του πρώτου μόνιμου στρατού. Πριν από τη 12η Δυναστεία, ο αιγυπτιακός στρατός αποτελούνταν από στρατεύσιμους που συγκέντρωναν οι νομάρχες και έστελναν στον βασιλιά. Ο Αμενεμχάτ Α΄ αύξησε τη δύναμη του βασιλιά μεταρρυθμίζοντας τον στρατό, ώστε να βρίσκεται απευθείας υπό τον έλεγχό του.

Ο Σενουσρέτ Α' ακολούθησε την ίδια πολιτική, η οποία είχε ως αποτέλεσμα μεγαλύτερο πλούτο και δύναμη για τον θρόνο και μια σταθερή κεντρική κυβέρνηση. Η γραφειοκρατία της 12ης Δυναστείας ήταν τόσο αποτελεσματική ώστε, σε αντίθεση με εκείνη του Αρχαίου Βασιλείου, διατήρησε τον πλούτο συγκεντρωμένο στον βασιλιά, αλλά επέτρεψε την ανάπτυξη και την άνθηση των επιμέρους περιφερειών χωρίς να τις αφήσει να γίνουν πολύ ισχυρές. Ο βασιλιάς κυβερνούσε όλη την Αίγυπτο, αλλά οι μεμονωμένοι αξιωματούχοι ανταμείβονταν για την αφοσίωσή τους. Ο Van de Mieroop γράφει:

Σε όλη την Αίγυπτο, οι τοπικοί αξιωματούχοι ανακοίνωναν την ιδιαίτερη θέση τους ανεγείροντας στήλες με επιγραφές βιογραφιών όπου εστίαζαν στα δικά τους επιτεύγματα και, από πολλές απόψεις, η εποχή αυτή παρουσιάζει την ίδια πολιτιστική ποικιλομορφία με την προηγούμενη περίοδο. (101)

Η έλλειψη εντάσεων μεταξύ των περιφερειακών αξιωματούχων και του στέμματος επέτρεψε μεγάλες επιτυχίες στα οικοδομικά έργα, την επέκταση των συνόρων, την άμυνα, τη γεωργική παραγωγή, τη βελτίωση των πόλεων και των δρόμων και την ανάπτυξη της τέχνης και της λογοτεχνίας. Όλες αυτές οι βελτιώσεις κατέστησαν την Αίγυπτο μία από τις πλουσιότερες και σταθερότερες χώρες στον κόσμο εκείνη την εποχή. Η Μάργκαρετ Μπάνσον σημειώνει: "Η Αίγυπτος είναι μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της Αιγύπτου:

Οι βασιλείς της 12ης δυναστείας έκαναν επιδρομές στη Συρία και την Παλαιστίνη και βάδισαν στον Τρίτο Καταρράκτη του Νείλου για να δημιουργήσουν οχυρωμένες θέσεις. Έστειλαν αποστολές στην Ερυθρά Θάλασσα, χρησιμοποιώντας την χερσαία διαδρομή προς την ακτή και τον δρόμο μέσω του Wadi Tumilat και των Πικρών Λιμνών. Για να τονώσουν την "εθνική" οικονομία, οι βασιλείς αυτοί ξεκίνησαν επίσης τεράστια αρδευτικά και υδραυλικά έργα στο Φαγιούμ για να ανακτήσουν τα πλούσια χωράφια εκεί. Οι γεωργικές εκτάσεις που έγιναν διαθέσιμες από αυτά τα συστήματα αναζωογόνησαν την αιγυπτιακή ζωή. (78-79)

Ο Σενουσρέτ Α΄ ξεκίνησε αυτές τις πολιτικές αποστραγγίζοντας τη λίμνη στο κέντρο του Φαγιούμ με τη χρήση καναλιών. Αυτό όχι μόνο κατέστησε την εύφορη γη του πυθμένα της λίμνης διαθέσιμη για τη γεωργία, αλλά απελευθέρωσε το νερό για ευκολότερη πρόσβαση από περισσότερους ανθρώπους. Είναι υπεύθυνος για το Λευκό Παρεκκλήσι, μια δομή σημαντική για τους αρχαιολόγους και τους μελετητές, καθώς σε αυτήν αναγράφονται όλοι οι νομοί της εποχής.

Το Λευκό Παρεκκλήσι καταστράφηκε και ανακυκλώθηκε για χρήση στο ναό του Καρνάκ, αλλά αποκαταστάθηκε μεταξύ 1927-1930 μ.Χ. και μπορεί να το δει κανείς ακόμη και σήμερα. Παρόλο που η πρωτεύουσα είχε εγκαταλείψει τη Θήβα, η πόλη δεν παραμελήθηκε καθώς η κατασκευή ναών εκεί -ιδίως του μεγάλου ναού του Καρνάκ- συνεχίστηκε καθ' όλη τη διάρκεια του Μέσου Βασιλείου και μέχρι το Νέο Βασίλειο.

White Chapel
Λευκό Παρεκκλήσι
Hannah Pethen (CC BY-SA)

Η Τέχνη στο Μέσο Βασίλειο

Η καλλιτεχνική έκφραση, αν και εξακολουθούσε να χρησιμοποιείται για τη δόξα του βασιλιά ή των θεών, βρήκε νέα θέματα κατά τη διάρκεια του Μέσου Βασιλείου. Ακόμη και μια πρόχειρη εξέταση των κειμένων του Αρχαίου Βασιλείου δείχνει ότι ήταν σε μεγάλο βαθμό ενός τύπου όπως επιγραφές σε μνημεία, κείμενα πυραμίδων, θεολογικά έργα. Στο Μέσο Βασίλειο, αν και αυτού του είδους οι επιγραφές εξακολουθούν να παρατηρούνται, αναπτύχθηκε πραγματική λογοτεχνία που δεν ασχολήθηκε μόνο με τους βασιλιάδες ή τους θεούς αλλά με τη ζωή των απλών ανθρώπων και την ανθρώπινη εμπειρία. Έργα όπως το Lay of the Harper θέτουν το ερώτημα αν υπάρχει ζωή μετά το θάνατο, όπως και η Διαμάχη Μεταξύ ενός Ανθρώπου και της Ψυχής του. Τα πιο γνωστά και δημοφιλή πεζογραφικά έργα, όπως το Παραμύθι του ναυαγού και το Παραμύθι του Σινουχέ, προέρχονται επίσης από αυτή την περίοδο.

Tale of Sinuhe (Berlin 10499)
Παραμύθι του Σινουχέ (Βερολίνο 10499)
L. Baylis (Copyright)

Η γλυπτική και η ζωγραφική εστιάζουν επίσης συχνά στην καθημερινή ζωή και το κοινό περιβάλλον. Οι πίνακες με ρέματα και χωράφια, με ανθρώπους που ψαρεύουν ή περπατούν, είναι πιο συνηθισμένοι αυτή την εποχή. Εικόνες της καθημερινής ζωής και των δραστηριοτήτων ζωγραφίζονταν στους τάφους, ώστε η ψυχή να θυμάται τη ζωή που είχε αφήσει πίσω της στη γη και να κινείται προς το Πεδίο του Καλαμιού, τον παράδεισο της μεταθανάτιας ζωής, ο οποίος ήταν ο καθρέφτης αυτού που είχε αφήσει πίσω του. Η αγαλματοποιία έγινε πιο ρεαλιστική και αναπτύχθηκαν νέες τεχνικές για τη δημιουργία πιο ευδιάκριτων και αληθοφανών δημιουργιών.

Η οικοδόμηση ναών, ακολουθώντας το μεγάλο νεκροταφείο του Μεντουχοτέπ Β΄ στη Θήβα, αποσκοπούσε στη δημιουργία μιας απρόσκοπτης σχέσης μεταξύ της κατασκευής και του περιβάλλοντος τοπίου, με αποτέλεσμα σχεδόν κάθε ναός που χτίστηκε στη 12η Δυναστεία να αντικατοπτρίζει σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό αυτόν του Μεντουχοτέπ Β΄. Οι βασιλείς της 12ης Δυναστείας ενθάρρυναν αυτό το είδος έκφρασης και η εγκάρδια σχέση τους με τους τοπικούς νομάρχες κατέστησε τη 12η Δυναστεία μία από τις σπουδαιότερες στην ιστορία της Αιγύπτου.

Ο Βασιλιάς και οι Νομάρχες

Τον Σενουσρέτ Α΄ διαδέχθηκε ο Αμενεμχάτ Β΄ (περ. 1929-1895 π.Χ.), ο οποίος ενδέχεται και να κυβέρνησε από κοινού μαζί του. Ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα του Μέσου Βασιλείου είναι η πρακτική της συν-βασιλείας, σύμφωνα με την οποία ένας νεότερος άνδρας, ο επιλεγμένος διάδοχος του βασιλιά (συνήθως ένας γιος) κυβερνούσε μαζί με τον βασιλιά, προκειμένου να μάθει τη θέση και να εξασφαλίσει την ομαλή μετάβαση της εξουσίας. Οι μελετητές διχάζονται ως προς το αν η πρακτική αυτή τηρήθηκε πράγματι, αν και σε σημεία όπως με τον Αμενεμχάτ Β΄ και τον διάδοχό του Σενουσρέτ Β΄ (περ. 1897-1878 π.Χ.) δεν υπάρχει αμφιβολία. Η πρακτική της συν-βασιλείας υποδηλώνεται από τις διπλές ημερομηνίες για δύο ηγεμόνες σε επίσημες καρτέλες, αλλά το νόημα αυτών των διπλών ημερομηνιών δεν είναι σαφές.

Λίγα είναι γνωστά για τη βασιλεία του Αμενεμχάτ Β΄, αλλά ο Σενουσρέτ Β' είναι γνωστός για τις καλές σχέσεις του με τους περιφερειακούς νομάρχες και την αυξημένη ευημερία της χώρας. Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι, ιδίως επί βασιλείας του Σενουσρέτ Β΄, οι τοπικοί αξιωματούχοι ευημερούσαν όπως ακριβώς και προς το τέλος του Αρχαίου Βασιλείου, αλλά αυτό δεν προκάλεσε τα προβλήματα που είχαν δημιουργηθεί παλαιότερα στο στέμμα. Ο Van de Mieroop γράφει:

Οι βασιλείς της 12ης δυναστείας στο Ιτι-τάουι ήταν ισχυροί, αλλά δεν ήταν οι μόνοι που διέθεταν πλούτο και κοινωνική θέση. Για μεγάλο χρονικό διάστημα κατά τη διάρκεια του Μέσου Βασιλείου οι επαρχιακές ελίτ που ήταν λίγο πολύ ανεξάρτητες κατά την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο διατήρησαν την τοπική τους εξουσία, αν και μέσα σε ένα περιβάλλον όπου ένας βασιλιάς κυβερνούσε ολόκληρη τη χώρα. (103)

Αυτοί οι τοπικοί αξιωματούχοι ήταν εξαιρετικά αφοσιωμένοι στους βασιλείς τους, όπως αποδεικνύεται από τις βιογραφίες τους που είναι χαραγμένες σε τάφους όπως εκείνοι του Μπένι Χασάν (αν και πιθανότατα είναι εξιδανικευμένες). Αυτοί οι τάφοι είναι όλοι μεγάλοι και καλοφτιαγμένοι, μαρτυρώντας τον πλούτο των ιδιοκτητών τους, και όλοι προορίζονταν για νομάρχες ή άλλους περιφερειακούς διαχειριστές, όχι για βασιλείς.

Ο Σενουσρέτ Γ΄ και ο Χρυσός Αιώνας της Αιγύπτου

Τον Σενουσρέτ Β΄ διαδέχθηκε ο Σενουσρέτ Γ΄ (περ. 1878-1860 π.Χ.), ο ισχυρότερος βασιλιάς της εποχής, του οποίου η βασιλεία ήταν τόσο ευημερούσα που θεοποιήθηκε εν ζωή. Ο Σενουσρέτ Γ΄ θεωρείται το πρότυπο για τον μύθο του Σεσόστρη, του μεγάλου Αιγύπτιου Φαραώ που, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, έκανε εκστρατείες και αποίκισε την Ευρώπη και, σύμφωνα με τον Διόδωρο Σικελιανό, κατέκτησε ολόκληρο τον γνωστό κόσμο. Ο Σενουσρέτ Γ' είναι ο καλύτερος υποψήφιος ως βάση για τον Σεσόστρη, καθώς η βασιλεία του χαρακτηρίζεται από στρατιωτική επέκταση στη Νουβία και αύξηση του πλούτου και της ισχύος της Αιγύπτου.

Το κύρος των νομάρχων μειώνεται κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Σενουσρέτ Γ' και ο τίτλος εξαφανίζεται από τα επίσημα αρχεία, γεγονός που υποδηλώνει ότι η θέση απορροφήθηκε από το στέμμα. Η ερμηνεία αυτή υποστηρίζεται από τον θεσμό των μεγαλύτερων περιφερειών υπό τον έλεγχο της κεντρικής κυβέρνησης. Ωστόσο, οι μεμονωμένες οικογένειες που κατείχαν τη θέση αυτή δεν φαίνεται να έχασαν το κύρος τους, όπως μαρτυρούν οι τάφοι στο Μπένι Χασάν που αναφέρθηκαν προηγουμένως. Πολλές από τις ενεπίγραφες βιογραφίες αφηγούνται την ιστορία ενός πρώην νομάρχη που έγινε βασιλικός διαχειριστής αφοσιωμένος στον βασιλιά.

Ο Σενουσρέτ Γ' ήταν η επιτομή του βασιλιά-πολεμιστή και ενσάρκωνε την αιγυπτιακή πολιτιστική αξία της στρατιωτικής ικανότητας και της αποφασιστικής δράσης. Ως επικεφαλής του στρατού του, θεωρούνταν ανίκητος. Οι εκστρατείες του στη Νουβία διεύρυναν τα σύνορα της Αιγύπτου και οι οχυρώσεις που έχτισε κατά μήκος των συνόρων προώθησαν το εμπόριο. Ηγήθηκε επίσης μιας εκστρατείας στην Παλαιστίνη και στη συνέχεια αύξησε τις εμπορικές σχέσεις με την περιοχή αυτή.

Head of Senusret III
Κεφαλή του Σενουσρέτ Γ'
Osama Shukir Muhammed Amin (Copyright)

Αν και το Μέσο Βασίλειο ήταν μια σταθερή εποχή μεγάλης ευημερίας, εξακολουθεί κανείς να βρίσκει στοιχεία αβεβαιότητας στη λογοτεχνία και σε άλλες επιγραφές της περιόδου. Το Lay of the Harper που αναφέρθηκε προηγουμένως, για παράδειγμα, αμφισβητεί την ύπαρξη μεταθανάτιας ζωής και ενθαρρύνει μια πιο υπαρξιακή άποψη. Τα Αποτρεπτικά Κείμενα, αντικείμενα πάνω στα οποία γράφονταν ξόρκια για να καταστρέψει κανείς τους εχθρούς του, είναι πολυπληθέστερα κατά τη διάρκεια του Μέσου Βασιλείου από οποιαδήποτε άλλη περίοδο στην ιστορία της Αιγύπτου. Οι Αιγύπτιοι πίστευαν στη συμπαθητική μαγεία με την οποία μπορούσε κανείς να εξυψώσει έναν φίλο ή να καταστρέψει έναν εχθρό, δουλεύοντας με ένα αντικείμενο που τον αντιπροσώπευε.

Τα Αποτρεπτικά Κείμενα ήταν πήλινα αντικείμενα, μερικές φορές αγάλματα, στα οποία αναγράφονταν τα ονόματα των εχθρών κάποιου και ένας στίχος που θα απαγγέλλονταν πριν από τη συντριβή του αντικειμένου. Καθώς το αντικείμενο καταστρεφόταν, καταστρέφονταν και οι εχθροί του. Οι εκστρατείες και οι στρατιωτικές επιτυχίες του Σενουσρέτ Γ' εξασφάλιζαν στους Αιγυπτίους ασφάλεια, αλλά ο αριθμός αυτών των αντικειμένων που βρέθηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου δείχνει ότι, καθώς η Αίγυπτος γινόταν πιο ασφαλής και πλούσια, ο λαός φοβόταν όλο και περισσότερο την απώλεια. Ο ρεαλισμός της λογοτεχνίας του Νέου Βασιλείου θα μπορούσε να ερμηνευθεί ότι αντανακλά την αυξανόμενη ανησυχία των ανθρώπων για το παρόν, αντί για μια εξιδανικευμένη μετά θάνατον ζωή, καθώς η καθημερινή τους ζωή γινόταν πιο άνετη και διαπίστωναν ότι είχαν περισσότερα να χάσουν από ό,τι πριν.

Ένα παράδειγμα αυτού του είδους φόβου μπορεί να διαβαστεί στον πάπυρο Ipuwer (Οι παραινέσεις του Ipuwer), στον οποίο ένας γραφιάς θρηνεί με πικρία για την απώλεια μιας χρυσής εποχής και τις τρομερές συνθήκες του παρόντος. Αν και ο Πάπυρος Ipuwer έχει ερμηνευθεί ως ιστορία σχετικά με την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο, στην πραγματικότητα είναι λογοτεχνία που εκφράζει την κοινή ανθρώπινη εμπειρία της λαχτάρας για μια χρυσή εποχή, μια εποχή όπου όλα ήταν όμορφα, σε αντίθεση με ένα παρόν αβεβαιότητας και φόβου.

Οι ζωντανές εικόνες στον Πάπυρο Ipuwer μεταφέρουν σαφώς πώς οι καιροί έχουν αλλάξει προς το χειρότερο, γεγονός που έχει ενθαρρύνει την κυριολεκτική ανάγνωση του έργου ως αναφερόμενο στην Πρώτη Μεταβατική Περίοδο, αλλά το έργο έχει περισσότερο νόημα όταν διαβάζεται ως έκφραση του φόβου της απώλειας στο παρόν, στο Μέσο Βασίλειο, και το τι είδους χάους που θα έπρεπε να περιμένει κανείς. Ο συγγραφέας καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες για να βεβαιωθεί ότι η πραγματικότητα μιας τέτοιας απώλειας βιώνεται έντονα από τον αναγνώστη.

Ipuwer Papyrus
Πάπυρος Ipuwer
Rijksmuseum van Oudheden, Leiden (CC BY)

Αυτός ο φόβος της απώλειας των υλικών αγαθών, της κοινωνικής σταθερότητας -ακόμη και όλων όσων γνώριζε κανείς- θα μπορούσε να εξηγήσει την αύξηση της δημοτικότητας της λατρείας του Όσιρι στην Άβυδο και την αυξανόμενη λατρεία του Άμμωνα στη Θήβα. Ο Άμμωνας συνδύαζε τις προηγούμενες πτυχές του θεού ήλιου Ρα και του θεού-δημιουργού Ατούμ σε έναν παντοδύναμο θεό, του οποίου οι ιερείς (όπως και εκείνοι του Ρα στο παρελθόν) θα συγκέντρωναν τελικά περισσότερη γη και πλούτο από τους φαραώ του Νέου Βασιλείου και τελικά θα το ανέτρεπαν. Ο Όσιρις, αρχικά θεός της γονιμότητας, θα γινόταν γνωστός ως Κύριος και Κριτής των Νεκρών, η θεότητα που καθόριζε πού θα περνούσε την αιωνιότητα η ψυχή κάποιου, και η λατρεία του θα γινόταν η πιο δημοφιλής, συγχωνευόμενη τελικά με εκείνη της συζύγου του Ίσιδας.

Και οι δύο αυτοί θεοί υπόσχονταν σταθερότητα στο γήινο ταξίδι και αιώνια ζωή πέρα από τον τάφο. Ο Σενουσρέτ Γ΄ έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στην πόλη της Αβύδου, όπου θεωρούνταν θαμμένο το κεφάλι του Όσιρι, και έστειλε εκεί αντιπροσώπους με δώρα για το άγαλμα του Όσιρι. Η Άβυδος εξελίχθηκε σε μια πλούσια πόλη κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο πιο δημοφιλής τόπος προσκυνήματος σε ολόκληρη την Αίγυπτο, με την πιο περιζήτητη νεκρόπολη. Οι άνθρωποι ήθελαν να ταφούν κοντά στον Όσιρι για να έχουν περισσότερες πιθανότητες να τον εντυπωσιάσουν όταν θα ερχόταν η ώρα τους να σταθούν μπροστά του στην κρίση.

Ταυτόχρονα, ο ναός του Άμμωνα στο Καρνάκ εμπλουτιζόταν συνεχώς. Αυτός ο ναός ήταν αφιερωμένος στον Άμμωνα, τον Κύριο του Ουρανού και της Γης, ο οποίος θα γινόταν γνωστός ως Άμμωνας-Ρα, βασιλιάς των θεών της Αιγύπτου. Ο Άμμωνας διαβεβαίωνε τους πιστούς για τη διαρκή του επιτήρηση κατά τη διάρκεια της ζωής τους και τη συνέχιση της αρμονίας. Ο ρεαλισμός των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων της εποχής μπορεί να θεωρηθεί ότι αντανακλάται στις θρησκευτικές εξελίξεις, οι οποίες υπόσχονταν την αδιάλειπτη συνέχιση της παρούσας ζωής του καθενός.

Καθώς η μετά θάνατον ζωή, στην οποία προΐσταται ο Όσιρις, θεωρούνταν ως άμεση αντανάκλαση της παρούσας ζωής του ατόμου και η παρούσα ζωή προστατεύονταν από τον Άμμωνα, δεν είχε κανείς λόγο να φοβάται την αλλαγή, διότι δεν θα υπήρχε καμία. Ο θάνατος ήταν απλώς άλλη μια αλλαγή στην πορεία της ζωής του ατόμου, όχι το τέλος της. Οι απεικονίσεις της μεταθανάτιας ζωής αυτή την εποχή έγιναν εξίσου ζωντανές και ρεαλιστικές με εκείνες των κοινών σκηνών της καθημερινής ζωής.

Το Τέλος της 12ης Δυναστείας

Αυτός ο ρεαλισμός επεκτείνεται ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο απεικονίζεται καλλιτεχνικά ο Σενουσρέτ Γ΄. Ενώ οι προηγούμενοι βασιλείς της Αιγύπτου απεικονίζονταν πάντα στα αγάλματα ως νέοι και δυνατοί, εκείνα του Σενουσρέτ Γ' είναι ρεαλιστικά και τον δείχνουν στην πραγματική του ηλικία και να φαίνεται φθαρμένος και κουρασμένος από τις ευθύνες της διακυβέρνησης. Ο ίδιος ρεαλισμός είναι εμφανής στην αγαλματοποιία του γιου και διαδόχου του Αμενεμχάτ Γ΄ (περ. 1860-1815 π.Χ.), ο οποίος απεικονίζεται στην αγαλματοποιία τόσο ιδανικά όσο και ρεαλιστικά. Ο Αμενεμχάτ Γ' δεν καυχιόταν για μεγάλες στρατιωτικές νίκες, αλλά έχτισε σχεδόν τόσα μνημεία όσα και ο πατέρας του και ήταν υπεύθυνος για τον μεγάλο νεκρικό ναό στη Χαβάρα, γνωστό ως "Λαβύρινθος", ο οποίος, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ήταν πιο εντυπωσιακός από οποιοδήποτε από τα αρχαία θαύματα του κόσμου.

Τον διαδέχθηκε ο Αμενεμχάτ Δ΄ (περ. 1815-1807 π.Χ.), ο οποίος συνέχισε την πολιτική του. Ολοκλήρωσε τα οικοδομικά έργα του πατέρα του και ξεκίνησε πολλά δικά του. Στρατιωτικές και εμπορικές αποστολές ξεκίνησαν πολλές φορές κατά τη διάρκεια της βασιλείας του και το εμπόριο άνθισε με πόλεις του Λεβάντε, ιδίως με τη Βύβλο, και αλλού. Η πολιτική της συν-βασιλείας, αν πράγματι ακολουθήθηκε, η οποία είχε εξασφαλίσει την ομαλή μετάβαση της εξουσίας από ηγεμόνα σε ηγεμόνα, απέτυχε τώρα στην περίπτωση του Αμενεμχάτ Δ΄, ο οποίος δεν είχε αρσενικό διάδοχο.

Μετά το θάνατό του ο θρόνος περιήλθε στην αδελφή (ή σύζυγό) του Σομπεκνεφέρου (περ. 1807-1802 π.Χ.), για τη βασιλεία της οποίας ελάχιστα είναι γνωστά. Η Σομπεκνεφέρου είναι η πρώτη γυναίκα που κυβέρνησε την Αίγυπτο από την Πρώιμη Δυναστική Περίοδο, εκτός αν δεχτεί κανείς ως ιστορική τη βασίλισσα Νιτίκρετ (Νιτόκρις) της 6ης Δυναστείας του Αρχαίου Βασιλείου. Η συζήτηση σχετικά με την ιστορικότητα της Νιτοκρίδας συνεχίζεται εδώ και δεκαετίες και δεν έχει πλησιάσει σε κάποια λύση, αλλά πολλοί μελετητές (μεταξύ αυτών ο Τόμπι Γουίλκινσον και η Μπάρμπαρα Γουότερσον) την αποδέχονται πλέον ως πραγματικό πρόσωπο και όχι ως μύθο που δημιούργησε ο Ηρόδοτος.

Πέρα από αυτό, η Σομπεκνεφέρου βασίλεψε αιώνες πριν από την Χατσεπσούτ, τη γυναίκα που συχνά αναφέρεται ως η πρώτη γυναίκα μονάρχης της Αιγύπτου, και που κυβέρνησε με πλήρεις βασιλικές εξουσίες ως άνδρας. Μια γυναίκα που ονομαζόταν Νειθχοτέπ (περίπου 3150 π.Χ.) και μια άλλη, η Μέρνεϊθ (περίπου 3000 π.Χ.), πιστεύεται ότι κυβέρνησαν με τα δικά τους ονόματα και με τη δική τους εξουσία κατά την Πρώιμη Δυναστική Περίοδο, αλλά οι ισχυρισμοί αυτοί αμφισβητούνται. Η Μέρνεϊθ μπορεί να ήταν απλώς αντιβασιλέας για τον γιο της Ντεν και η Νειθχοτέπ, της οποίας η φήμη ως βασιλεύουσας μονάρχη βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη μεγαλοπρέπεια του τάφου και των επιγραφών της, μπορεί απλώς να είχε τιμηθεί ως σύζυγος και μητέρα ενός μεγάλου βασιλιά.

Σε αντίθεση με την Χατσεπσούτ, τα αγάλματα της οποίας την απεικονίζουν όλο και περισσότερο ως άνδρα, η Σομπεκνεφέρου απεικονίζεται σαφώς ως γυναίκα μονάρχης. Είτε ανακαίνισε είτε ίδρυσε την πόλη της Κροκοδειλόπολης νότια της Χαβάρας προς τιμήν του θεού-προστάτη της Σόμπεκ και ανέθεσε άλλα οικοδομικά έργα σύμφωνα με τη μεγάλη παράδοση των άλλων ηγεμόνων της 12ης Δυναστείας.

Όταν πέθανε χωρίς διάδοχο, η 12η Δυναστεία έληξε και η 13η άρχισε με τη βασιλεία του Σομπεκχοτέπ Α΄ (περ. 1802-1800 π.Χ.). Η 12η Δυναστεία ήταν η ισχυρότερη και πιο ευημερούσα του Μέσου Βασιλείου. Όπως σημειώνει ο van de Mieroop, "Όλοι, εκτός από τους δύο τελευταίους ηγεμόνες της 12ης Δυναστείας, έχτισαν πυραμίδες και συγκροτήματα νεκροταφείων στα περίχωρα και τα γέμισαν με βασιλικά αγάλματα, ανάγλυφα γλυπτά και άλλα παρόμοια" (102). Η 13η Δυναστεία θα κληρονομούσε τον πλούτο και τις πολιτικές, αλλά δεν θα ήταν σε θέση να τις αξιοποιήσει ιδιαίτερα.

Το Τέλος του Μέσου Βασιλείου

Η 13η Δυναστεία θεωρείται παραδοσιακά πιο αδύναμη από τη 12η, και ήταν, αλλά το πότε ακριβώς άρχισε να παρακμάζει είναι ασαφές, επειδή τα ιστορικά αρχεία είναι αποσπασματικά. Ορισμένοι βασιλείς, όπως ο Σομπεκχοτέπ Α΄, καταγράφονται αρκετά καλα, αλλά τα στοιχεία μειώνονται όσο συνεχίζεται η 13η Δυναστεία. Ορισμένοι βασιλείς αναφέρονται μόνο στη Λίστα του Βασιλιά του Τορίνο και πουθενά αλλού, ορισμένοι αναφέρονται σε επιγραφές αλλά όχι σε λίστες. Η λίστα των βασιλιάδων του Μανέθωνα, τον οποίο συμβουλεύονται τακτικά οι αιγυπτιολόγοι, "αποτυγχάνει" στη 13η Δυναστεία, όταν απαριθμεί 60 βασιλείς που κυβέρνησαν για 453 χρόνια, μια αδύνατη διάρκεια, την οποία οι μελετητές ερμηνεύουν ως λάθος για 153 χρόνια (Van de Mieroop, 107). Ο ισχυρισμός ότι η δυναστεία διήρκεσε 150 χρόνια μετά τον Σομπεκχοτέπ Α' είναι επίσης πιθανώς λανθασμένος, δεδομένου ότι οι Υκσώς είχαν εδραιωθεί σταθερά ως δύναμη στην Κάτω Αίγυπτο από το 1720 π.Χ. περίπου και είχαν τον έλεγχο αυτής της περιοχής από το 1782 π.Χ. περίπου.

Statue of Sobekhotep
Άγαλμα του Σομπεκχοτέπ
Osama Shukir Muhammed Amin (Copyright)

Η 13η Δυναστεία φαίνεται ότι συνέχισε την πολιτική των βασιλέων της 12ης και διατήρησε τη χώρα ενιαία, αλλά, απ' ό,τι δείχνουν τα αποσπασματικά αρχεία, κανένας τους δεν είχε την προσωπική δύναμη των προηγούμενων βασιλέων. Ξεχωριστές πολιτικές οντότητες άρχισαν να ξεφυτρώνουν στην Κάτω Αίγυπτο, με μεγαλύτερη αυτή των Υκσώς, και η πρωτεύουσα Ιττζ-τάουι δεν φαίνεται να είχε τους πόρους για να ελέγξει καμία από αυτές. Τα νεκρικά συγκροτήματα, οι ναοί και οι στήλες εξακολουθούσαν να ανεγείρονται κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου και τα έγγραφα δείχνουν ότι η αποτελεσματική γραφειοκρατία της 12ης Δυναστείας εξακολουθούσε να υφίσταται, αλλά η δυναμική που ωθούσε την Αίγυπτο σε όλη τη διάρκεια της 12ης Δυναστείας είχε χαθεί.

Όπως και με τη μετάβαση από την περίοδο του Αρχαίου Βασιλείου στην Πρώτη Μεταβατική Περίοδο, η μετάβαση από το Μέσο Βασίλειο στη Δεύτερη Μεταβατική Περίοδο χαρακτηρίζεται συχνά ως χαοτική παρακμή. Κανένας από αυτούς τους χαρακτηρισμούς δεν είναι ακριβής. Η 13η Δυναστεία παραπαίει και μια ισχυρότερη δύναμη αναδύεται για να πάρει τη θέση της. Αν και οι μεταγενέστερες αιγυπτιακές ιστορίες θα χαρακτήριζαν την εποχή των Υκσώς ως μια σκοτεινή περίοδο για τη χώρα, το αρχαιολογικό αρχείο υποστηρίζει το αντίθετο. Οι Υκσώς, αν και ήταν ξένοι, συνέχισαν να σέβονται τη θρησκεία και τον πολιτισμό της Αιγύπτου και φαίνεται ότι ωφέλησαν τη χώρα περισσότερο απ' ό,τι τους αναγνωρίζουν οι μεταγενέστεροι ιστορικοί.

Η Δεύτερη Μεταβατική Περίοδος, κατά τη διάρκεια της οποίας οι Υκσώς κυβέρνησαν την Αίγυπτο, μπορεί να μην ήταν το χάος ως το οποίο παρουσιάζεται, αλλά και πάλι δεν μπόρεσε να πλησιάσει τα ύψη του Μέσου Βασιλείου. Υπήρξε, μάλιστα, κάποια απώλεια πολιτιστικών στοιχείων, όπως αυτή της ιερογλυφικής γραφής και η άνοδος της ιερατικής γραφής. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι τα καλλιτεχνικά επιτεύγματα ήταν χαμηλότερης ποιότητας κατά τη διάρκεια της Δεύτερης Μεταβατικής Περιόδου. Οι μελετητές Bob Brier και Hoyt Hobbs γράφουν για το Μέσο Βασίλειο:

Κατά τη διάρκεια της ακμής της, η αιγυπτιακή γλώσσα απέκτησε ένα επίπεδο τελειοποίησης που την κατέστησε από τότε το πρότυπο της καλής πεζογραφίας στην αρχαία Αίγυπτο. Η τέχνη απέκτησε έναν κομψό ρεαλισμό: για πρώτη φορά, τα πρόσωπα των φαραώ απεικονίζονταν με γραμμές φροντίδας και ηλικίας, αντί να εξιδανικεύονται. Τα κτίρια, αν και δεν είναι τόσο τεράστια όσο εκείνα του Αρχαίου Βασιλείου, διαθέτουν μια φινέτσα που τα καθιστά απαράμιλλα. Η Αίγυπτος πραγματοποίησε επίσης σοβαρές στρατιωτικές αποστολές στο Σουδάν, εξορμήσεις που αργότερα θα επεκτείνονταν σε όλη τη Μέση Ανατολή. Ακόμη και χίλια χρόνια αργότερα, οι Αιγύπτιοι αναπολούσαν το Μέσο Βασίλειο ως μια ένδοξη εποχή. (25)

Ο φόβος της απώλειας που είναι εμφανής στα κείμενα του Μέσου Βασιλείου πραγματοποιήθηκε με τη διάλυση της 13ης Δυναστείας και τον ερχομό μιας άλλης περιόδου διχασμού και αβεβαιότητας. Αργότερα οι Αιγύπτιοι συγγραφείς θα αντιπαραβάλουν το Μέσο Βασίλειο με την υποτιθέμενη ανομία που προηγήθηκε και διαδέχθηκε και θα το αναγάγουν σε χρυσή εποχή. Τα επιτεύγματα της περιόδου αυτής, ιδίως της 12ης Δυναστείας, είναι αναμφισβήτητα και θα συνεχίσουν να εξυψώνουν τον πολιτισμό της αρχαίας Αιγύπτου για το υπόλοιπο της ιστορίας της.

σχετικά με το μεταφραστή

Athanasios Fountoukis
Ένας ιστορικός, ο οποίος απέκτησε πτυχίου στην Ιστορία και Εθνολογία στην Ελλάδα και μεταπτυχιακό στην Αρχαία Ιστορία στην Ολλανδία. Βρίσκει ενδιαφέρουσα την ιστορία των ναυτιλιακών και νομαδικών κουλτουρών.

σχετικά με το συγγραφέα

Joshua J. Mark
Ανεξάρτητος συγγραφέας και πρώην καθηγητής Φιλοσοφίας μερικής απασχόλησης στο Marist College της Ν. Υόρκης. Ο Joshua J. Mark έχει ζήσει στην Ελλάδα και τη Γερμανία και έχει ταξιδέψει εκτενώς στην Αίγυπτο. Έχει διδάξει ιστορία, έκθεση, λογοτεχνία, και φιλοσοφία σε πανεπιστημιακό επίπεδο.

Αναφέρετε αυτή την εργασία

Στυλ APA

Mark, J. J. (2016, October 04). Μέσο Βασίλειο της Αιγύπτου [Middle Kingdom of Egypt]. (A. Fountoukis, Μεταφραστής). World History Encyclopedia. Ανακτήθηκε από https://www.worldhistory.org/trans/el/1-15057/

Στυλ Σικάγο

Mark, Joshua J.. "Μέσο Βασίλειο της Αιγύπτου." Μεταφράστηκε από Athanasios Fountoukis. World History Encyclopedia. Τελευταία τροποποίηση October 04, 2016. https://www.worldhistory.org/trans/el/1-15057/.

Στυλ MLA

Mark, Joshua J.. "Μέσο Βασίλειο της Αιγύπτου." Μεταφράστηκε από Athanasios Fountoukis. World History Encyclopedia. World History Encyclopedia, 04 Oct 2016. Ιστοσελίδα. 27 May 2024.