Frigya, eski bir Anadolu krallığının (MÖ 12.-7. yüzyıl) adıydı ve yıkılmasının ardından terim, bir zamanlar Küçük Asya'nın batı platosunda kapladığı umumi coğrafi sahayı tanımlamak için kullanıldı. Başkenti Gordium'da bulunan ve Anadolu, Yunan ve Yakın Doğu unsurlarını ilginç bir şekilde harmanlayan bir kültüre sahip olan krallığın en ünlü figürlerinden biri, dokunduğu her şeyi, hatta yemeğini bile altına çevirme yeteneğine sahip olan efsanevi Kral Midas'tır. MÖ 7. yüzyılda Kimmeryalıların saldırıları sonrasında krallığın çöküşünü müteakip bölge Lidya, Pers, Seleukos ve ardından Roma kontrolü altına girdi.
Tarihi Genel Bakış
Anadolu'nun batı yakasındaki verimli ova, erken bir devirden, en azından Erken Tunç Çağı'ndan itibaren yerleşimcileri cezbetti ve ardından Hitit devletinin (MÖ 1700-1200) kuruluşuna tanık oldu. Frigya'ya dair ilk Yunan referansı, MÖ 5. yüzyılda Herodot'un Tarih'inde (7.73) yer alır. Yunanlılar, bu adı, MÖ 12. yüzyıldan bir zaman sonra, o bölgedeki Hitit İmparatorluğu'nun yıkılmasını müteakip Batı Anadolu'ya yerleşen Balkan göçmenlerine tatbik ettiler. Krallığın ananevi kurucusu ve ilk kralı Gordios'tu (diğer adıyla Gordias). Efsanevi bir figür olan Gordios, bugün en çok kralın arabasını bağlamak için kullandığı şeytani derecede zor bir ip işi olan 'Gordian Düğümü'nün yaratıcısı olarak ünlüdür. Hikayeye göre, bir kahinin, düğümü nasıl çözeceğini bilen kişinin bütün Asya'ya, hatta dünyaya hükmedeceğini kehanet ettiği söylenir. Araba ve düğüm, inanılmaz bir şekilde, Büyük İskender (MÖ 356-323) birkaç yüzyıl sonra geldiğinde hala Gordium'daydı. İskender'in hikayeyi duyduğu ve pek de sportmen olmayan bir şekilde, düğümü kılıcının tek bir darbesiyle kestiği söylenir. Diğer anlatılarda, genç general, arabanın boyunduruğundan pimi kaydırdı ve düğümü o şekilde kaydırdı.
Benzer şekilde Hitit İmparatorluğu'nun bakiyelerinden oluşan Frigya'nın komşu devletleri Karya (güney), Lidya (batı) ve Misya'ydı (kuzey). Frigya'nın toprakları kuzeyde Daskyleon'a ve Kapadokya'nın batı ucuna kadar genişledi. Frigya, verimli toprakları, Pers ve Yunan dünyaları arasındaki mevkisi ve devletin metal işçileri ile çömlekçilerinin maharetleri sayesinde refaha kavuştu. Bilhassa başkent Gordium'daki oda mezarların belirgin kapıları vardır ve kazılan içerikleri hem Hint-Avrupa Frigya dilinin (MÖ 8. yüzyıldan itibaren) kullanılmasını hem de inanılmaz derecede zengin Kral Midas efsanesinin ortaya çıkmasına sebep olan zenginliği ortaya çıkarmıştır (aşağıya bakınız).
Frigya, MÖ 7. yüzyılda Kimmerlerce fethedildi ama Lidya ve Pers hakimiyeti devirleri, arkeolojik kayıtlarda zayıf kaldı. Lidya'nın Mermnad hanedanı (MÖ 700-546 civarı) ve bilhassa Kral Gyges (MÖ 680-645 civarı) devrinde genişlediğini biliyoruz. Frigya, MÖ 625 civarında Gordion'un MÖ 600 civarında fethedilmesiyle birlikte emildi. Lidya daha sonra Kroisos (MÖ 560-547 civarı) gibi meşhur krallarla gelişmeye devam etti. Sonraki yüzyılda, Persler, MÖ 546'da Lidyalılar'a karşı II. Kiros'un (ö. MÖ 530) Kızılırmak Muharebesi'nde kazandığı zaferi müteakip Anadolu'yu ele geçirdi. Bölge daha sonra bir Pers satraplığı haline getirildi. Frigya, artık varlığını sürdüremeyen aynı adlı krallığın bir zamanlar idare ettiği umumi ve iyi tanımlanmamış coğrafi saha için kolaylık sağlamak maksadıyla kullanılmaya devam etti.
Büyük İskender'in seferlerinden sonra, Frigya/Lydia bölgesi İskender'in haleflerinden biri olan I. Antigonus'un (MÖ 382-301) kontrolü altına girdi. Kısa bir zaman sonra Anadolu, MÖ 280 civarında Seleukos İmparatorluğu'nun bir parçası oldu. Bu devralmanın bir neticesi olarak, birçok yerleşimci antik Makedonya'dan ve onlarla beraber Helenistik kültürlerinden geldi. Bu devirde Gordium'un yanı sıra dikkat çeken Frigya kasabaları arasında Hierapolis, Lykos'un Laodikeia'sı (diğer adıyla Laodikeia), Aizanoi, Apamea ve Synnada vardı, ancak bölgenin nüfusunun çoğu küçük, ziraate dayalı köylerde yaşıyordu.
Frigya, MÖ 116'da Roma'nın Asya eyaletinin bir parçası oldu (Galatya'da da bir kısmı vardı) ve bölge artık en azından coğrafi bir terim olarak kapsam olarak büyüdü. Oxford Klasik Sözlüğü'nden iktibas yapmak gerekirse:
Roma devrinde bölge kuzeyde Bithynia'ya, batıda Hermus vadisinin üst kısmına ve Lidya'ya, güneyde Psidia ve Likaonya'ya ve doğuda Tuz Gölü'ne kadar uzanıyordu (1142).
Frigya daha sonra MÖ 1. yüzyılda Roma ile Pontus kralları arasında gerçekleşen Mithridates Savaşları'na karıştı. Augustus'un saltanatı (MÖ 27 - MS 14) ile bölgede bir sulh ve istikrar devri yaşandı. Refah, toprağın devamlı verimliliği ve Dokimeion yakınlarındaki mühim mermer ocakları ile sağlandı - buradan çıkan taşlar Roma'daki Trajan Forumu ve Efes'teki Celsus Kütüphanesi gibi binalarda kullanıldı. MS 3. yüzyıla gelindiğinde, bölgenin kültürü yerli Anadolu, Yunan, Roma, Yahudi ve Hristiyan pratik ve geleneklerinin bir karışımı haline gelmişti. Kitabelerin de doğruladığı gibi Frig dili MS 3. yüzyılda hala kullanılıyordu, ancak tarihçilerce krallığın kendisi varken kullanılan Eski Frig dilinden tefrik etmek için Yeni Frigce olarak adlandırılıyor (ikisi arasındaki bağlantı muhtemelen dilin bu arada yalnızca mahalli bir dil olarak konuşulmasıyla yaratılmıştı).
Kral Midas
Belki de Frigya'nın uzun tarihinin en ünlü figürü, dilediği her şeyi altına çevirebildiği rivayet edilen kral Midas'tır. Yunan mitolojisindeki aşina figür, Eski Frig kitabelerinde ve Asur kaynaklarında 'Muşki'li Mita' (M.Ö. 738 - M.Ö. 696) olarak bilinen gerçek bir M.Ö. 8. yüzyıl sonu hükümdarına dayanıyor olabilir. Efsaneye göre, Midas, satir Silenus'un aşırı içki içtiği bir gecenin sabahın tesielerinden kurtulmasına yardım etmiş ve onu efendisi şarap tanrısı Dionysos'a geri döndürmüştür. Tanrı, minnettarlık alameti olarak Midas'a tek bir dilek hakkı vermiş ve böylece kral dokunduğu her şeyi altına çevirme kabiliyetini kazanmıştır. Gerçek olamayacak kadar iyi olsa da, bu maharet Midas yemek veya içmek istediğinde biraz sorun yaratmış çünkü bu şeyler bile değerli metale dönüşmüştür. Dionysos'tan isteğini geri çekmesini isteyen Midas, Lidya'daki Pactolus nehrinde (tesadüf eseri burası altın tozu yataklarıyla meşhur bir nehir) yıkanırsa bu rahatsız edici kabiliyeti kaybedebileceği söylendi.
Midas zengin bir fani olabilirdi ancak tanrılara iki kere şanssız görünmüştü. Başka bir talihsiz karşılaşmada, bu sefer Apollon'la, kral, Pan mı yoksa Apollon mu daha iyi müzisyen olduğuna karar vermesi istendiğinde tanrıyı gücendirdi. Midas akılsızca Pan'ı seçti ve hoşnutsuz Apollon, kralın açıkça sağır kulaklarını bir eşeğin kulaklarına çevirdi. Kral, geri kalan günlerinde sarık takmaya mecbur kaldı.
Gordium
Genel olarak konuşursak Frigya, Anadolu'nun batı kıyısında görülen Pergamon ve Efes gibi büyük şehirlere sahip olmasa da, elbette krallığın başkenti Gordium olmak üzere bir veya iki önemli şehir sahası vardı. Gordion olarak da bilinen şehir, doğu kıyısına giden ana kara yolunun -umumiyetle Pers 'Kraliyet Yolu' olarak adlandırılır- antik Sangarios Nehri'ni (modern adı Sakarya Nehri, Ankara'nın yaklaşık 100 km veya 62 mil batısındadır) geçtiği noktada stratejik bir mevkiye sahipti. Yerleşme muhtemelen MÖ 10. yüzyıldan itibaren Frigya krallığındaki mühim yerleşim yeri haline geldi. MÖ 9. yüzyılda (karbon tarihleme tekniklerine göre) zirveye ulaştığında, şehir artık güzel bir kraliyet sarayına, etkileyici sur duvarlarına sahipti ve arkeologlara muhtemelen Midas/Mita'nınki de dahil olmak üzere birçok tümülüs mezarı sağladı. Bilim insanları tarafından pek de romantik olmayan bir ad olan 'Tümülüs MM' adı verilen ikinci mezar, Anadolu'nun en büyük ikinci antik tümülüsüdür.
Gordium, bölgeyi işgal ettikleri esnada Kimmerlerce yağmalandı ama eski ihtişamına yakın bir şeye asla kavuşamasa da toparlandı. Romalılar, MÖ 189'da Galatlara karşı yürüttükleri sefer esnasında şehri yok etti ve MS 1. yüzyılda artık bir köyden başka bir şey değildi.
Din
Bölgenin umumi kültürü gibi Frigya dini de Yunan, Anadolu ve Yakın Doğu unsurlarının bir karışımıydı. Kitabeler, Zeus, Apollon, Anadolu tanrısı Men, metinlerde yalnızca 'Mukaddes ve Adil' olarak anılan birkaç tanrı ve birkaç ana tanrıçanın baskınlığı gibi bazı detayları ortaya çıkardı. Kültler bu tanrılara adanmıştı ve bilhassa adalet, doğruluk ve intikam idealleri önemli görünüyordu. MS 3. yüzyıldan itibaren Hristiyanlık bölgede özellikle popülerdi ve bunun sebebi, ahlaki kaidelerinin tarih öncesine dayanan mahalli inançlara benzemesi olabilir. Bugün ziyaret edilebilen etkileyici kalıntılar arasında Aizanoi'deki iyi korunmuş Zeus Mabedi (MS 92), Hierapolis'teki Roma tiyatrosu (MS 2. yüzyıl) ve Laodikya'daki A Mabedi (MS 2. yüzyıl) yer almaktadır.
