Αύγουστος Καίσαρ (β. 27 π.Χ. – 14 μ.Χ.) ονομαζόταν ο πρώτος και, σύμφωνα με τους περισσότερους, ο πιο σπουδαίος Ρωμαίος αυτοκράτορας. Ο Αύγουστος γεννήθηκε ως Γάιος Οκτάβιος Θουρίνος στις 23 Σεπτεμβρίου του 63 π.Χ. Ο Οκταβιανός υιοθετήθηκε από το θείο του Ιούλιο Καίσαρα το 44 π.Χ. και τότε πήρε το όνομα Γάιος Ιούλιος Καίσαρας. Το 27 π.Χ. η Σύγκλητος του απένειμε τον τίτλο Αύγουστος (ο «σεβαστός») και έκτοτε έμεινε γνωστός ως Γάιος Ιούλιος Καίσαρ Αύγουστος.
Λόγω των πολλών ονομάτων που χρησιμοποίησε στη διάρκεια της ζωής του, συνήθως τον αποκαλούμε Οκτάβιο όταν αναφερόμαστε σε γεγονότα μεταξύ του 63 και του 44 π.Χ., Οκταβιανό σε γεγονότα μεταξύ του 44 και του 27 π.Χ. και Αύγουστο σε γεγονότα από το 27 π.Χ. έως το θάνατό του. Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι ο ίδιος ο Οκταβιανός, στα έτη 44-27 π.Χ., δεν χρησιμοποίησε ποτέ το συγκεκριμένο όνομα, αλλά προτίμησε να ταυτιστεί με το θείο του, φέροντας το ίδιο όνομα, απόφαση που προκάλεσε τη διάσημη κατηγορία από το Μάρκο Αντώνιο, όπως την κατέγραψε ο Κικέρων: «Εσύ, νεαρέ, οφείλεις τα πάντα στο όνομά σου».
Αύγουστος, Μάρκος Αντώνιοσ και Λέπιδος
Μετά τη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα, το Μάρτιο του 44 π.Χ., ο Οκταβιανός συμμάχησε με το στενό του φίλο και συγγενή του Καίσαρα, Μάρκο Αντώνιο. Μαζί με έναν ακόμα υποστηρικτή του Καίσαρα, το Μάρκο Αιμίλιο Λέπιδο, ο Αντώνιος και ο Οκταβιανός σχημάτισαν τη Δεύτερη Τριανδρία τον Οκτώβριο του 43 π.Χ. Πρώτο τους μέλημα φαίνεται πως ήταν η συστηματική εξόντωση κάθε πολιτικού αντιπάλου και των υποστηρικτών των δολοφόνων του Καίσαρα. Ποιος από τους τρεις ήταν πιο αιμοσταγής αποτελεί αντικείμενο διαφωνίας τόσο ανάμεσα στους αρχαίους όσο και στους σύγχρονους συγγραφείς με ορισμένους να θεωρούν τον Οκταβιανό αθώο και άλλους να του αποδίδουν τους περισσότερους νεκρούς. Αφού «καθάρισαν» τη Ρώμη από το «κακό αίμα» των αντιπάλων τους, η Δεύτερη Τριανδρία στράφηκε έπειτα εναντίον των δολοφόνων του Καίσαρα. Στη μάχη των Φιλίππων τον Οκτώβριο του 42 π.Χ., οι δυνάμεις του Βρούτου και του Κάσσιου ηττήθηκαν από εκείνες της Δεύτερης Τριανδρίας, γεγονός που ανάγκασε και τους δύο δολοφόνους να αυτοκτονήσουν.
Μεταξύ του 38 και του 36 π.Χ., ο Οκταβιανός και ο Λέπιδος πολέμησαν τον Σέξτο Πομπήιο (γιο του Πομπήιου, του μεγάλου αντιπάλου του Ιούλιου Καίσαρα) για την κυριαρχία στη Ρώμη, με τον Αντώνιο να προσφέρει βοήθεια από την Αίγυπτο. Η Δεύτερη Τριανδρία νίκησε τον Πομπήιο και ο Λέπιδος, μεθυσμένος από το θρίαμβο και σίγουρος για τη δύναμή του, πρόσβαλε τον Οκταβιανό διατάζοντας τον να φύγει από τη Σικελία, το θέατρο των επιχειρήσεων, μαζί με το στρατό του. Ο Οκταβιανός, όμως, πρόσφερε στους στρατιώτες του Λέπιδου περισσότερα χρόνια από όσα μπορούσε να τους δώσει ο ίδιος ο Λέπιδος και τα στρατεύματά του αυτομόλησαν στον Οκταβιανό. Από το Λέπιδο αφαιρέθηκαν όλοι οι τίτλοι του, εκτός από εκείνο του Pontifex Maximus (Ύπατος Αρχιερέας) και η Δεύτερη Τριανδρία ολοκλήρωσε τον κύκλο της.
Αύγουστος, Αντώνιος και Κλεοπάτρα
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, όμως οι σχέσεις μεταξύ του Οκταβιανού και του Μάρκου Αντωνίου άρχισαν να επιδεινώνονται. Το 40 π.Χ., σε μια προσπάθεια να εδραιώσουν τη συμμαχία τους, ο Οκταβιανός είχε δώσει την αδελφή του, την Οκταβία τη Νεότερη, ως σύζυγό του στον Αντώνιο. Αλλά ο Αντώνιος είχε συνάψει στενή συμμαχία με την Κλεοπάτρα Ζ΄ της Αιγύπτου (πρώην ερωμένη του Ιουλίου Καίσαρα και μητέρα του του γιου του Καισαρίωνα) και, στην πραγματικότητα, είχε γίνει εραστής της. Ο Οκταβιανός κατηγόρησε τον Αντώνιο ότι ατίμασε την αδελφή του, όταν ο Αντώνιος χώρισε την Οκταβία προτιμώντας την Κλεοπάτρα το 33 π.Χ., κάτι ώθησε τον Αντώνιο να γράψει στον Οκταβιανό: «Τι είναι αυτό που σε έχει αναστατώσει; Ότι κοιμάμαι με την Κλεοπάτρα; Μα είναι η γυναίκα μου και συμβαίνει και εννέα χρόνια, όχι πρόσφατα. Έχει στ’ αλήθεια σημασία πού ή με ποιες γυναίκες βρίσκεις την ευχαρίστηση σου».
Για τον Οκταβιανό, η συμπεριφορά του Αντωνίου στην ανατολή, τόσο στην προσωπική του ζωή όσο και σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο, ήταν απαράδεκτη. Ανάγκασε τις ιέρειες του ναού της Εστίας στη Ρώμη να παραδώσουν τη διαθήκη του Αντωνίου και αναγνώστηκε στη Ρωμαϊκή Σύγκλητο. Η διαθήκη παραχωρούσε ρωμαϊκές περιοχές στους γιους του Αντωνίου και περιείχε οδηγίες για την ανέγερση ενός μεγάλου μαυσωλείου στην Αλεξάνδρεια για τον Αντώνιο και την Κλεοπάτρα, ανάμεσα σε άλλους όρους που, κατά τον Οκταβιανό, απειλούσαν το μεγαλείο της Ρώμης και τοποθετούσαν τον Αντώνιο στους αποστάτες.
Μεταξύ των χειρότερων λαθών του Αντωνίου ήταν διακήρυξή του ότι ο Καισαρίων ήταν ο αληθινός κληρονόμος του Ιουλίου Καίσαρα και όχι ο Οκταβιανός. Η Σύγκλητος αφαίρεσε το αξίωμα του υπάτου από τον Αντώνιο και κήρυξε τον πόλεμο στην Κλεοπάτρα Ζ΄. Στη ναυμαχία του Άκτιου, στις 2 Σεπτεμβρίου του 31 π.Χ., οι δυνάμεις του Οκταβιανού, υπό τη διοίκηση του στρατηγού Μάρκου Αγρίππα, νίκησαν τις ενωμένες δυνάμεις του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας, τις διέλυσαν (πολλοί είχαν ήδη αυτομολήσει στην πλευρά του Οκταβιανού πριν από τη μάχη) και καταδίωξαν τους επιζώντες μέχρι την 1η Αυγούστου του 30 π.Χ., όταν, μετά την απώλεια της Αλεξάνδρειας, ο Αντώνιος και η Κλεοπάτρα αυτοκτόνησαν. Ο Οκταβιανός διέταξε να στραγγαλίσουν τον Καισαρίωνα (δηλώνοντας ότι «δύο Καίσαρες είναι πάρα πολλοί») και να εκτελέσουν τον πρωτότοκο γιο του Αντωνίου ως πιθανή απειλή για τη Ρώμη.
Ο Οκταβιανός ήταν πλέον απόλυτος ηγεμόνας της Ρώμης και των εδαφών της αλλά, για να μην διαπράξει τα ίδια σφάλματα με τον θετό του πατέρα που ήταν ολοφάνερο ότι επιθυμούσε την εξουσία, ήταν προσεκτικός και παρουσίαζε όλες τις πολιτικές του κινήσεις ως πράξεις που στόχευαν στο καλό της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Τον Ιανουάριο του 27 π.Χ. ο Οκταβιανός παραιτήθηκε με ταπεινότητα από τις εξουσίες του μόνο και μόνο για να τις ανακτήσει από τη ευγνωμονούσα Σύγκλητο η οποία του απένειμε επίσης τον τίτλο του Αυγούστου. Ο Οκταβιανός, ωστόσο, απέφυγε να χρησιμοποιεί δημοσίως για εαυτό του το συγκεκριμένο τίτλο και προτιμούσε το «Princeps», δηλαδή «Πρώτος Πολίτης». Τόσο αριστοτεχνικά έπαιξε ο Οκταβιανός το πολιτικό παιχνίδι στη Ρώμη, ώστε οι αξιώσεις του για αποκατάσταση της Δημοκρατίας έμοιαζαν ειλικρινείς, ακόμα και όταν είχε αποκτήσει υπέρτατη εξουσία, η οποία του έδινε απόλυτο έλεγχο επί της Ρώμης και των υποτελών της.
Ο Αύγουστος ως Αυτοκράτορας
Όντας ήδη δημοφιλής μεταξύ των στρατιωτών του, ο τίτλος του «Αυγούστου» εδραίωσε την εξουσία του στις επαρχίες, με την ιδιότητα του Imperator, δηλαδή του αρχιστρατήγου. Ο μήνας Αύγουστος πήρε το όνομά του προς τιμήν του. Το 19 π.Χ. του παραχωρήθηκε η Imperium Maius (ανώτατη εξουσία) πάνω σε κάθε επαρχία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και, από τότε και μετά, ο Αύγουστος Καίσαρας κυβέρνησε απολυταρχικά ως ο πρώτος αυτοκράτορας της Ρώμης και μέτρο με το οποίο θα κρίνονταν όλοι οι μεταγενέστεροι αυτοκράτορες. Μέχρι το 2 π.Χ. ο Αύγουστος είχε ανακηρυχθεί Pater Patriae, «πατέρας της πατρίδας».
Η εποχή της ηγεμονία του Αυγούστου υπήρξε χρυσή περίοδος από κάθε άποψη. Η ειρήνη, που αποκατέστησε και διατήρησε (η Pax Romana, η Ρωμαϊκή Ειρήνη) έφερε άνθιση στην οικονομία, τις τέχνες και τη γεωργία. Ξεκίνησε ένα φιλόδοξο οικονομικό πρόγραμμα, στο πλαίσιο του οποίου ο Αύγουστος ολοκλήρωσε σχέδια που είχε εκπονήσει ο Ιούλιος Καίσαρας και έπειτα συνέχισε με τα δικά του μεγαλεπήβολα έργα. Στη διάσημη επιγραφή του Res Gestae Divi Augusti («Τα Επιτεύγματα του Θείου Αυγούστου») ισχυρίζεται ότι μέσα από σε ένα χρόνο επισκεύασε ή έχτισε 82 ναούς. Τα περίφημα δημόσια ρωμαϊκά λουτρά κατασκευάστηκαν επί Αυγούστου από το δεύτερο τη τάξει, τον Αγρίππα, και ο ποιητής Βιργίλιος συνέθεσε το έπος του, την Αινειάδα. Ο Αύγουστος έδειχνε μεγάλο προσωπικό ενδιαφέρον για τις τέχνες και υπήρξε προστάτης πολλών καλλιτεχνών.
Προχώρησε σε πολλές σαρωτικές μεταρρυθμίσεις, καθώς και σε νόμους για τη διατήρηση της σταθερότητας στο γάμο και την αύξηση των γεννήσεων στη Ρώμη, καθιστώντας τη μοιχεία παράνομη, προσφέροντας φορολογικά κίνητρα σε οικογένειες με περισσότερα από τρία παιδιά και επιβάλλοντας κυρώσεις στους άτεκνους γάμους. Ο ίδιος ο Αύγουστος τήρησε τόσο αυστηρά τους νόμους του, ώστε εξόρισε την ίδια του την κόρη, την Ιουλία, και την εγγονή του για μοιχεία.
Θάνατος
Ο Αύγουστος πέθανε στη Νώλα το 14 μ.Χ. Επισήμως η ύστατη φράση του ήταν: «Παρέλαβα τη Ρώμη πόλη από πηλό και την αφήνω πόλη από μάρμαρο», φράση που περιγράφει εύστοχα τα επιτεύγματά του κατά τη διάρκεια της βασιλείας του ως αυτοκράτορας. Σύμφωνα, όμως, με τη σύζυγό του Λιβία Δρουσίλλα και το θετό του γιο Τιβέριο (β. 14-37 μ.Χ.) στην πραγματικότητα τα τελευταία του λόγια ήταν: «Έπαιξα καλά το ρόλο μου; Τότε χειροκροτήστε καθώς αποχωρώ».
Η σορός του Αυγούστου μεταφέρθηκε στη Ρώμη και την ημέρα της κηδείας, όλες οι εργασίες στην πόλη σταμάτησαν σε ένδειξη σεβασμού προς τον αυτοκράτορα. Τον διαδέχθηκε ο Τιβέριος, τον οποίο είχε υιοθετήσει το 4 μ.Χ., και ο οποίος εκφώνησε τον επικήδειο λόγο (μαζί με το γιο του Δρούσο) στη μεγαλόπρεπη κηδεία του. Το σώμα του αυτοκράτορα αποτεφρώθηκε και η στάχτη του τοποθετήθηκε στο μαυσωλείο του. Ο θάνατος του Αυγούστου θρηνήθηκε ως απώλεια ενός σπουδαίου ηγέτη με τεράστιο ταλέντο και διορατικότητα και ανακηρύχθηκε θεός στο ρωμαϊκό πάνθεον.
