Fransız Devrim Savaşları veya İhtilal Savaşları (1792-1802), Fransız İhtilali'ni (1789-1799) çevreleyen gerilimlerden doğan bir dizi çatışmaydı. Savaşlar, İhtilal Fransası ile başta Avusturya, Prusya, Rusya, İspanya ve Büyük Britanya olmak üzere muhtelif Avrupa güçleri arasında gerçekleşti. On yıl süren çatışma, Fransız zaferiyle ve Napolyon'un yükselişiyle neticelendi.
Devrim Savaşları sıklıkla iki merhaleye ayrılır: Birinci Koalisyon Savaşı (1792-1797) ve İkinci Koalisyon Savaşı (1798-1802). Savaşlar başlangıçta Fransız İhtilali'ni müdafaa için yapılmıştı; ancak kısa zamanda fetih savaşlarına dönüştüler. 1802 yılına gelindiğinde Fransız Cumhuriyeti, Aşağı Ülkeler'i, Kuzey İtalya'yı ve Renanya'nın bazı kısımlarını fethetmişti. Bu toprakların bir kısmı doğrudan Fransa'ya dahil edilirken, diğerleri 'kardeş cumhuriyetler' olarak bilinen Fransız taraftarı devletlere dönüştürüldü.
Savaşlar aynı zamanda popüler General Napoleon Bonapart'ın (1769-1821) yükselişine de yol açtı. Napoleon, 1799'da Fransa'nın kontrolünü ele geçirdi ve Fransızları İkinci Koalisyon'a karşı zafere taşıdı. 25 Mart 1802'de imzalanan Amiens Antlaşması, Devrim Savaşları'nın sonunu getirdi, ancak düşmanlıklar bir kez daha patlak vererek Napolyon Savaşları'nı (1803-1815) başlattı. Napolyon Savaşları, Devrim çatışmalarının bir devamı vasfında olsa da, ihtilalin etrafında yoğunlaşmak yerine, 1804'te kendini imparator ilan eden Napolyon'un imparatorluk hırslarından kaynaklandığı için ayrı bir kategoriye girerler.
İhtilal Savaşları yüzünden başka çatışmalar da ortaya çıktı; bunlar arasında Haiti Devrimi (1791-1804) ve Fransa ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki Yarı Savaş (1798-1800) yer alır. Devrim Savaşları devri, Vendée Savaşı (1793-1796), Chouannerie Savaşı (1794-1800) ve Federalist İsyanlar (1793) dahil olmak üzere birçok Fransız isyanını ve iç savaşı da kapsar. Savaşan tarafların kolonilerinin bulunduğu Karayipler ve Hindistan'da da deniz savaşları yaşandı.
Kökenler: 1789-1792
Fransız İhtilali, 5 Mayıs 1789'da, 1789 Genel Meclisi'nin yaklaşan mali krizi görüşmek üzere Versay'da toplanmasıyla başladı. Lakin, Üçüncü Zümre (halk), üst iki zümrenin (din adamları, soylular) her zaman kendilerinden daha fazla oy alacağı endişesiyle yoklama yapmayı reddedince bir çıkmaza girildi. Üçüncü Zümre, Milli Meclis kurarak toplantılardan ayrılana kadar gerilimler yükselmeye devam etti; Fransa Kralı XVI. Louis'nin (hükümdarlığı 1774-1792) Paris bölgesine asker çağırarak nizamı sağlama teşebbüsleri, binlerce öfkeli Parislinin 14 Temmuz'da Bastille kalesine saldırmasıyla geri tepti. Milli Meclis, Ağustos Kararnameleri ile feodalizmi kaldırdı ve 5-6 Ekim tarihlerinde Versay'a yapılan Kadınların Yürüyüşü, kralı anayasal monarşiyi kabul etmeye ve Paris'e fiilen bir tutsak olarak dönmeye mecbur etti.
Avrupa hükümdarları bütün bunları huzursuzlukla izledi. İhtilal, elde ettiği her kazançla daha radikal bir hal aldı ve birçok kişi, Fransa'nın hudutlarının ötesine yayılmasının an meselesi olduğuna inanıyordu. Ağustos 1791'de Avusturya ve Prusya hükümdarları, Avrupa güçlerini İhtilalci Fransa'ya karşı birleşmeye çağıran ortak Pillnitz Beyannamesi'ni neşretti. Bu, ihtilalcileri daha az radikal politikalar izlemeye korkutmayı hedeflese de, tam tersi bir tesir yarattı ve Fransızları İhtilallerini kurtarmanın tek yolunun savaş olduğuna ikna etti. 1791'in sonunda, savaş yanlısı bir grup olan Jirondenler Paris'te iktidara gelmişti; Liderleri Jacques-Pierre Brissot, İhtilal'in aydınlanmış kazançlarını süngü zoruyla Avrupa'nın ezilen halklarına ulaştırmak için 'global bir haçlı seferi' çağrısında bulundu. 20 Nisan 1792'de Fransız Yasama Meclisi, Avusturya'ya resmen savaş ilan etti.
Brunswick İstila Ediyor: 1792
Brissot ve taraftarları, Fransa'nın yurttaş askerlerinin despot Avrupa'nın köleleştirilmiş askerlerini kolayca yeneceği hızlı bir savaş vaat etmişlerdi, ancak vaziyet böyle olmadı. Savaşın ilk günlerinde Fransızlar, Quiévrain ve Marquain'deki çatışmalarda profesyonel Avusturya orduları tarafından hızla mağlubiyete uğratıldı. Disiplinsiz Fransız askerleri, bir mağlubiyetin ardından kumandanları Théobald Dillon'ı linç etti. Fransız ordularının kumandanı Marquis de Lafayette, Amerika Birleşik Devletleri'ne giderken vazife mahallini terk edip Avusturyalılarca tevkif edilince işler daha da kötüye gitti.
Mayıs ayında Prusya, Avusturya'nın müttefiki olarak savaşa katıldı ve Birinci Koalisyon'u kurdu. Ren Nehri boyunca Brunswick Dükü Charles William Ferdinand kumandasında bir işgal gücü toplandı. Ancak, Brunswick'in temkinli yapısı ve Prusyalıları kasıp kavuran dizanteri salgını yüzünden Prusya işgali yavaş başladı. 25 Temmuz'da işgalciler, Fransız kraliyet ailesine herhangi bir zarar gelmesi halinde Paris'i yerle bir edeceklerine dair Brunswick Beyannamesi'ni neşretti. Panikleyen Parisliler, Prusya işgalinden krallarını mesul tuttular. 10 Ağustos'ta binlerce Parisli, Tuileries Sarayı Baskını'nda kralın İsviçreli Muhafızlarını katletti ve bu da XVI. Louis ile ailesinin hapsine yol açtı.
Prusyalılar, mühim Fransız kaleleri Longwy (23 Ağustos) ve Verdun'u (2 Eylül) ele geçirerek ilerlemeye devam etti. Bu, Paris'e giden yolu tamamen açtı ve bir kere daha korkuya kapılan Parisliler, şehrin hapishanelerine saldırarak Eylül Katliamları'nda 1.100 karşı-devrimci tutsağı katletti. Mamafih paranoyak histerinin yanı sıra, Fransızlar yurtlarını müdafaa etme kararlılığıyla da sarsılmışlardı. "Cesaret, yine cesaret, ebediyete dek cesaretle Fransa kurtulacak!" (Bell, 130) diyen Georges Danton gibi devrimci liderlerce teşvik ediliyorlardı. Nitekim, generaller Charles-François Dumouriez ve François-Christophe Kellermann kumandasında başıbozuk bir Fransız ordusu, bütün zorluklara rağmen Prusya işgalini Valmy Muharebesi'nde (20 Eylül) durdurduğunda, cesaretin Fransa'yı kurtaracağı düşünülüyordu. Mucizevi Fransız zaferi, İhtilal'in hayatta kalmasını garantilemekle kalmadı, aynı zamanda 1815'teki Waterloo Muharebesi'ne kadar sona ermeyecek 23 yıllık devamlı bir savaşın da başlangıcı oldu.
Anavatan Tehlikede: 1792-93
Valmy'den sonra Brunswick geri çekilmek için pazarlık yaptı ve Prusya ordusunu Almanya'ya geri götürdü. Bu da Dumouriez'in saldırıya geçip Avusturya Hollandası'nı (Belçika) işgal etmesine imkan sağladı. Dumouriez, Jemappes Muharebesi'ni (6 Kasım) kazandı ve yıl sonuna kadar Belçika'yı işgal etti. Diğer yerlerde, Fransız General Adam Philippe de Custine, Ren Nehri kıyısındaki birkaç şehri işgal ederek Frankfurt'a kadar ilerlerken, diğer Fransız orduları Nice ve Savoy'u ele geçirdi. Paris'te, Valmy'deki muvaffakiyet, Milli Konvansiyon'u muharebeden yalnızca bir gün sonra Fransız Cumhuriyeti'ni ilan etmeye teşvik etti ve milliyetçi coşku büyümeye devam etti. Danton, Fransa'nın kaderinin, hudutları Ren Nehri'ne ulaşana değin genişlemek olduğunu ilan etti.
Fransız devrimcileri o kadar cesaretlenmişti ki, XVI. Louis'i yargılayıp 21 Ocak 1793'te idam ettiler. Bu, Avrupa'nın büyük bir kısmını dehşete düşürdü ve İngiliz Başbakanı Genç William Pitt, bunu "dünyanın gördüğü en iğrenç ve en vahşi eylem" olarak tasvir etti (Schama, 687). İngiltere ordularını seferber etmeye başladı, ancak Fransa Şubat ayında İngiltere ve Hollanda Cumhuriyeti'ne savaş ilan ederek buna mani oldu; İspanya, Portekiz ve Napoli aynı devirde Birinci Koalisyon'a katıldı. Dumouriez'e Hollanda'yı işgal emri verildi, ancak Neerwinden Muharebesi'nde (18 Mart 1793) Saksonya-Coburg-Saalfeld Prensi Josias liderliğindeki Avusturya ordusunca durduruldu. Dumouriez'in ordusu kısa zaman sonra müdafaaya geçmeye mecbur kaldı ve Aşağı Ülkeler'den tamamen çıkarıldı; Dumouriez'in kendisi de 6 Nisan'da Avusturya saflarına geçti. Bu arada Prusyalılar, Custine'i Ren Bölgesi'nden çıkarıp Fransız işgali altındaki Mainz'ı kuşatmıştı (14 Nisan - 23 Temmuz).
Bütün bunlar Paris'te endişeye yol açtı, ancak muhtelif devrimci gruplar arasındaki çekişmeler iç savaşa dönüşünce kriz daha da kötüleşti. Mart 1793'te, Paris'in toplu askerlik hizmetini yürürlüğe koymasının ardından muhafazakâr Vendée bölgesi köylüleri ayaklandı; Vendée isyancıları kraliyetçi davayı benimseyerek cesur Jacques Cathelineau liderliğindeki Katolik ve Kraliyet Ordusu'nu oluşturdular. Haziran ayında, birkaç şehir aşırı Jakoben hükümetine karşı federalist ayaklanmalar başlattı. Federalist şehirlerden biri olan Toulon, bütün Fransız Akdeniz Filosu'na ev sahipliği yapıyordu ve Ağustos ayında bir İngiliz-İspanyol filosunun limanına girmesine izin verdiğinde, Fransız savaş çabalarına büyük bir darbe indirdi. Bütün bu iç çekişmeler, İspanyolların Pireneler'i aşarak güney Fransa'ya doğru ilerlediği ve Coburg'un Avusturya ordusunun kuzeydoğu Fransa'daki birkaç önemli kaleyi kuşattığı bir zamanda yaşandı; yeni kurulan Fransız Cumhuriyeti'nin daha ilk günden boğulması an meselesi gibi görünüyordu.
Dumouriez'in Nisan 1793'teki ihanetinden kısa bir zaman sonra Danton, ihaneti ortaya çıkarmakla mükellef Kamu Emniyeti Komitesi'nin kurulmasını organize etti. Kriz yaz boyunca kötüleştikçe, komite diktatörlük selahiyetini topladı. Eylül ayına gelindiğinde, lideri Maximilien Robespierre'in on aylık Terör Dönemi boyunca şüpheli hainleri ve karşı-devrimcileri acımasızca avladığı Dağ adlı radikal bir Jakoben grubunun kontrolüne girmişti. Bu zaman zarfında ülke çapında 300.000 ila 500.000 arasında Fransız vatandaşı tutuklandı; bunlardan 16.594'ü yargılamanın ardından giyotinle idam edildi, 10.000'i hapishanede öldü ve binlercesi yargısız infazlarda öldürüldü. Mesela Lyon İsyanı, şehrin federalist isyancılarının vahşice katledilmesiyle neticelenirken, takriben 10.000 Vendean ve Katolik isyancı Nantes'ta boğularak öldürüldü.
Terör'ün mühim kurbanları arasında Danton, Brissot ve Robespierre'in iktidarına tehdit oluşturan diğer birçok eski devrimci lider vardı. Ancak Lafayette ve Dumouriez'in vazifeden ayrılmaları, Komite'nin orduları da sıkı bir şekilde kontrol altında tutmasına yol açtı. Generalleri yakından takip etmek ve herhangi bir ihanet işaretini bildirmek için Jakoben temsilciler gönderildi; savaş sahasındaki bir mağlubiyet bile kasti bir sabotaj olarak yorumlanıp infazla sonuçlanabiliyordu. Önceki başarılarına rağmen, General Custine Renanya'yı kaybettiği için giyotinle idam edilirken, General Nicolas Houchard Hondschoote Muharebesi'ndeki zaferinden faydalanamadığı için idam edildi. Terör sırasında en az 84 Fransız general ve çok sayıda subay idam edildi; giyotin tehdidi, Fransız ordularına zafere ulaşmak için ilave bir güç verdi.
Zafere Giden Yol (1793-1797)
Ağustos 1793'te, Fransız harbiye nazırı Lazare Carnot, fiilen topyekûn savaş ilan eden levée en masse'i (topyekûn askerlik) yürürlüğe koydu; her Fransız vatandaşının savaş çabalarına bir şekilde katkıda bulunması bekleniyordu ve 18-25 yaş arasındaki bütün erkekler askere alınmaya hak kazanıyordu. Fransa, Eylül 1794'e kadar 14 ordu ve yaklaşık 700.000 askerle sahaya çıkabiliyordu. Fransız askerleri, disiplin ve talim eksikliklerini devrimci coşkularıyla telafi ediyorlardı; savaşlar sıklıkla fanatik Fransız birliklerinin çılgınca süngü hücumlarıyla kazanılıyordu. Buna mukabil olarak, koalisyon ülkeleri, Avrupa'nın başka yerlerindeki anlaşmazlık noktaları, bilhassa da Polonya'nın devam eden bölünmesi nedeniyle bölünmüştü ve bu da karşılıklı güvensizliğe ve daha az tesirli bir iş birliğine yol açıyordu.
1793'ün sonunda Fransızlar, Hondschoote (8-9 Eylül) ve Wattignies Muharebesi'nde (15-16 Ekim) Coburg'un İngiliz-Hollanda-Avusturya ordusuna karşı bir dizi zafer kazandı. Her iki ordu da kışlık karargâhlarına yerleştikten sonra, Fransızlar ertesi yılki seferi Tourcoing (17-18 Mayıs 1794) ve Fleurus Muharebesi'nde (26 Haziran) kazandıkları zaferle başlattı. Fleurus, Coburg'un çok milletli ordusunun nihai mağlubiyetiydi ve sonrasında Fransızlar devamlı zafer kazandığı için münakaşa olmaksızın savaşın belirleyici muharebesiydi. Katolik ve Kraliyet Ordusu, kraliyetçi kahraman Cathelineau'nun öldürüldüğü Nantes Muharebesi'nde (14 Haziran 1793) yenildi; ardından Fransız Cumhuriyetçi ordusu, ekinler ile köyleri yakarak ve 50.000'e kadar Vendee'liyi öldürerek cezalandırma maksatlı bir harekâtla Vendée'yi geçti. Federalist Ayaklanmalar 1793'ün sonunda sona erdi ve Fransızlar, İngiliz-İspanyol donanmasını püskürterek hayati ehemmiyet taşıyan Toulon Kuşatması'nda zafer kazandı. Bu Fransız zaferleri dizisi, Kamu Emniyeti Komitesi diktatörlüğüne olan ihtiyacı ortadan kaldırdı ve Maximilien Robespierre'in (28 Temmuz 1794) devrilmesi ile Termidoryen Reaksiyonu'nun muhafazakâr bir tutum takınmasına yol açtı.
Bu arada, Fransız birlikleri 1795'te Hollanda'yı istila ederek, birçok bağımlı devletin ilki olarak Batavya Cumhuriyeti'ni kurdu. Prusya ile İspanya savaştan çekildi ve Fransız General Lazare Hoche, Quiberon Muharebesi'nde (23 Haziran - 21 Temmuz 1795) İngiliz birliklerinin ve Fransız göçmenlerin karaya çıkmasına mani oldu. Ancak savaşın bu merhalesinin en önemli anı, şüphesiz, 26 yaşındaki Korsikalı general Napoléon Bonaparte'ın (Napolyon Bonapart) Avusturya ordusuna karşı bir dizi göz kamaştırıcı zafer kazandığı İtalya'ydı. General Bonapart, enerjik kumanda tarzıyla askerlerinin sevgisini kazanmış, Avusturyalıları Lodi (10 Mayıs 1796), Arcole (15-17 Kasım 1796) ve Rivoli Muharebesi'nde (14 Ocak 1797) yenmişti. Napolyon'un İtalya Seferi, Avusturya'yı teslim olmaya zorlayarak Ekim 1797'de Campo Formio Antlaşması'nı imzalamış; aynı zamanda daha önce tanınmayan Bonapart'ı da yıldızlığa taşımıştı.
İkinci Koalisyon (1798-1802)
1798'in başlarında, Büyük Britanya hariç bütün ülkeler Fransız Cumhuriyeti ile barış yapmıştı. Akdeniz'deki İngiliz gücünü kırmak ve Doğu'da zafer kazanmak ümidiyle General Bonapart, Mısır'a bir askeri sefer teklif etti; bir Mısır kolonisi, Fransa'nın zor vaziyetteki hazinesini destekleyecek ve Hindistan'daki İngiliz gücünü tehdit edebilecekti. Cumhuriyet hükümeti Fransız Direktuvarı'ndan izin aldıktan sonra Bonapart, Haziran ayında 38.000 kişilik bir kuvvetle Mısır'a doğru yola çıktı. Mısır'ın İskenderiye şehrine çıkmadan önce Malta adasını ele geçirdi. Bonapart daha sonra Mısır çölünde bir yürüyüşe öncülük etti, Piramitler Muharebesi'nde (21 Temmuz) bir Memlük ordusunu yendi ve Kahire'yi ele geçirdi.
Bonaparte'ı taşıyan Fransız donanması, 1 Ağustos 1798'de Tümamiral Horatio Nelson kumandasındaki bir İngiliz filosunun hücumuna uğradığı Aboukir Körfezi'nde bekliyordu. Ardından gelen Nil Muharebesi, Fransız filosunun tamamen yok edilmesiyle neticelendi ve Bonaparte'ın ordusu Mısır'da mahsur kaldı. Nelson'ın zaferi, Fransa'nın düşmanlarını bu defa Rusya, Avusturya ve Napoli'yi de ihtiva eden (ama tarafsız kalan Prusya ve artık Fransız müttefiki olan İspanya hariç) İkinci Koalisyon'u kurmaya teşvik etti. Avusturyalılar Renanya'da birkaç ilk zafer kazanırken, ünlü Rus General Aleksandr Suvorov kumandasındaki bir Rus-Avusturya kuvveti Kuzey İtalya'nın büyük bir kısmını geri aldı. Fransızlar bu tehdide karşı tekrar toplu askerlik hizmetini pratiğe koyarak tepki gösterdi.
Bu arada Bonaparte, Akka Kuşatması'nda (1799) bir İngiliz-Osmanlı kuvveti tarafından mağlubiyete uğratılmıştı. Ordusunu İskenderiye'de bırakıp Fransa'ya döndü ve 18 Brumaire Darbesi'nde iktidarı ele geçirerek Fransız İhtilali'nin sona erdirdi. Fransız Cumhuriyeti'nin Birinci Konsülü olarak vazife yapan Bonaparte, ordusunu Alpler'i aşarak İtalya'ya götürdü ve Marengo Muharebesi'nde (14 Haziran 1800) Avusturyalılara karşı büyük bir zafer kazandı. Avusturya'nın askeri gücü, Fransızların İkinci Zürih Muharebesi'ndeki (25-26 Eylül 1799) ve Hohenlinden Muharebesi'ndeki (3 Aralık 1800) zaferleriyle daha da kırıldı.
Fransızlar zafer kazanmaya başlayınca İkinci Koalisyon dağıldı. Rus Çarı I. Paul, müttefikleriyle arası açılmış ve 1800'de Rusya'yı savaştan çekmişti. Paul, İngiliz gemilerinin, İngiltere'nin Fransa'ya tatbik ettiği abluka kapsamında tarafsız gemilere el koymaya başlamasıyla öfkelendi; buna karşılık Çar, Silahlı Tarafsızlık Birliği'ni kurdu. Danimarka, İsveç, Prusya ve Rusya'dan oluşan birlik, tarafsız gemilere karşı hücumların devam etmesi halinde Britanya'yı savaşla tehdit etti. Paul ayrıca Fransa ile muhtemel bir Fransız-Rus ittifakı hakkında müzakerelere başladı ama Mart 1801'de suikasta kurban gitti. Silahlı Tarafsızlık Birliği, bir ay sonra İngilizlerin Birinci Kopenhag Muharebesi'nde (2 Nisan) Danimarka filosunu yok etmesiyle dağıldı.
Amiens Barışı
1801'de Avusturya, Lunéville Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi ve Fransa'nın İtalya'daki toprak kazançlarını teyit etti. Başlangıçta savaşmada kararlı olan İngilizler, Bonapart'ın Mısır ordusunun kalıntılarını İskenderiye Muharebesi'nde (21 Mart 1801) yenerek şehri altı ay sonra ele geçirdi. Lakin İngiltere, sonunda Fransa ile anlaşarak Amiens Antlaşması'nı (25 Mart 1802) imzaladı. Antlaşma yalnızca bir yıl sürmesine rağmen, Devrim Savaşları'nın sonunu getirdi. Mayıs 1803'te başlayıp Haziran 1815'te sona eren bir dizi çatışma, Napolyon Savaşları'nı oluşturdu.
Devrim Savaşları'nın sonunda Fransa, Aşağı Ülkeler'i, Ren Nehri'nin sol yakasını ve neredeyse bütün İtalya'yı kontrol ediyordu. Batavya Cumhuriyeti (Hollanda), Cisalpine Cumhuriyeti (Kuzey İtalya) ve Helvetic Cumhuriyeti (İsviçre) gibi birçok kardeş cumhuriyet kurmuştu; I. Napolyon'un 1804'te Fransız İmparatoru olarak taç giymesinin ardından, bu cumhuriyetler ya bağımlı krallıklara dönüştürüldü ya da doğrudan Fransız İmparatorluğu'na dahil edildi.
Diğer Çatışmalar
Diğer birçok çatışma da Devrim Savaşları ile alakalıydı. Mesela, Fransız Saint-Domingue kolonisindeki köleler, Fransız İhtilali'nin ideallerinden ilham alarak 1791'de efendilerine karşı ayaklandı. Bu, eski kölelerin birçok Avrupa istilasını başarıyla savuşturmasıyla Haiti Devrimi'ne dönüştü. On iki yıl süren kanlı bir sürecin ardından, Haiti nihayet 1804'te istiklalini kazandı; bu, bir milletin bir köle isyanıyla kurulduğu ilk seferdi.
İlgili bir diğer çatışma, Amerika Birleşik Devletleri'nin Amerikan Bağımsızlık Savaşı (1775-1783) esnasında Fransızlardan alınan kredileri geri ödemeyi reddetmesinin ardından başlayan Fransa ve Amerika Birleşik Devletleri arasındaki Yarı Savaş (1798-1800) idi. Bu durum, Fransız ve Amerikan gemileri arasında bir dizi çatışmaya yol açtı. Amerikan Donanması'nın ilk imtihanlarından biri olan savaş, diplomatik müzakerelerin 1800 Konvansiyonu'nda sulh ile sonuçlanmasıyla sona erdi. İyi Fransız-Amerikan ilişkilerinin tekrar tesis edilmesi, Louisiana Satın Alımı'nın (1803) yolunu açtı.
