Oliver Cromwell (1599-1658), kusursuz bir süvari komutanı, ardından da Parlamento'nun Yeni Ordu'sunun başıydı ve nihayetinde İngiltere, İskoçya ve İrlanda'nın Koruyucu Lorduydu. Koruyucu unvanı Cromwell'e ömür boyu, İngiliz İç Savaşları'nı (1642-1651) kanlı bir şekilde sona erdirdiği ve İngiliz Kralı I. Charles'ı (h. 1625-1649) idam ettiğinden dolayı verilmişti.
Cromwell, Britanya Adaları'nda savaş alanlarında kazanmış olduğu uzun zaferler sonucunda, kendisinin insanların kötü kraldan kurtulması için Tanrı tarafından görevlendirildiğine inanan bir radikal ve bir Püritendi. Cromwell, politik bakımdan vizyon sahibi, askeri bir deha, dini bir fanatik, duygusuz bir işgalci ve kral katili bir despot olarak ayrılık yaratan bir figür olmayı sürdürüyor. O her ne ise, 1658'de ölümüyle birlikte Koruyucu Lord olarak iktidarı sona erdiğinde, İngiltere'nin politik, dini ve askeri manzarası sonsuza dek değişmişti.
Erken Hayatı
Oliver Cromwell 25 Nisan 1599'da doğmuştu, babası ılımlı bir kırsal beyefendisiydi ve annesi Elizabeth Steward'dı. Cromwell, bir yıl Cambridge Üniversitesi'nde eğitim görmeden evvel çocukluk yıllarını Huntingdon'da geçirdi. Cromwell 22 Ağustos 1620'de Elizabeth Bourchier ile evlendi ve aralarından en bilinen ve yaşlısı Richard (d. 1626) olmak üzere yedi çocukları oldu. 1628 yılında, Cambridgeshire’deki bir kasabayı Parlamento Üyesi olarak temsil etti. 1630'larda Cromwell, Doğu Anglia'daki St. Ives yakınlarında bir çiftçi olarak geçimini sağlarken, dini bir değişim geçirdi. Bunun ardından, konuşmalarında ya da yazılarında çoğu zaman coşkulu olan sözlerini, ateşli bir Bağımsız ya da bir Kongregasyonalist’e özgü dinsel ifadelerle bolca süslemeden konuşması ya da yazması nadir görülmüştü. Yani, kilisede daha fazla kapsayıcılık ve bireysel inananların vicdanlarına göre toplanan “bağımsız” cemaatler için daha geniş bir özgürlük talep eden biriydi.
Adanmış bir Püriten olan Cromwell, sade bir yaşam sürer, sade giyinir ve avcılık ve şahin avcılığı gibi en sade ve geleneksel uğraşları vardı. 1630'ların ortalarında bir amcasının vefatı ve Cambridgeshire'deki Ely yakınlarında bulunan bir mülkün mirasını edinmesi üzerine serveti arttı. 1640'ta Cromwell, Cambridge milletvekili olarak Parlamento'ya geri döndü.
Tarihçi R. Starkey aşağıda Cromwell'in karakterini özetlemektedir:
İri cüsseli, kemikli, pratik, biraz da beceriksiz bir adamdı – Cambridge'de geçirdiği günlere rağmen akademik olmaktan uzak ama işin içine bizzat giren, sportif, pratik zekalı, güçlü hitabet yeteneğine ve halkı peşinden sürükleme yeteneğine sahipti. Korkusuzdu; ne kadar yüce olursa olsun kişilere ve ne kadar köklü olursa olsun kurumlara saygı göstermiyordu. Cromwell, Tanrı’nın kendisini, eylemler aracılığıyla ona açmasını uman bir adamdı.
(342)
Süvarı Komutanı
Temmuz 1642'de, İngiltere nihayetinde yıllar süren siyasi çekişmelerin ve I. Charles ve Parlamento arasındaki içi boş vaatlerin ardından iç savaşa sürüklendi. Her iki taraf da para, din ve politik gücün nasıl dağıtılacağı konusunda anlaşmazlık yaşadılar. Karşıt gruplar "Roundheads" (Parlamenterler) ve "Cavaliers" (Kralcılar) olarak bilinir oldular. Savaşın ilk yıllarında çoğu Parlamenter, yalnızca kralın kendi usülünün hatalarını görmelerini ve gücünün bir kısmının Parlamento tarafından kısıtlanmasını istediler. Monarşiyi ortadan kaldırmak henüz bir hedef değildi.
1642'den itibaren Cromwell, Manchester Kontu Edward Montagu (1602-1671) liderliğindeki Parlamento Doğu Birliği ordusunda süvari yüzbaşısıydı. Ely topraklarındaki zenginliği sayesinde kendi birliklerini komuta ediyordu ve birliklerini genişletiyordu.
Cromwell, liderlikteki başarısı ve savaş alanında kazanmış olduğu zaferler sayesinde süvari komutanı oldu. Cromwell sıkı bir disiplinciydi ve kendisinin kötü bir krala karşı Tanrı'nın enstrümanı olduğuna inanıyordu. Tarihçi T. Hunt şöyle diyor:
İncil'i kelimesi kelimesine yorumlayabilmesi, olağanüstü ateşli bir mizaçla birleşmişti ve bu mektuplarında ve konuşmalarında görülüyordu. Roundheads komutanı arkadaşlarını şu şekilde uyarmıştı: "Ben ne için savaştığını bilen ve bildiğini seven sade, kahverengi bir ceket giymiş bir yüzbaşıyı, sizin "centilmen" dediğiniz ama aslında hiçbir şey olmayan kişiye tercih ederim.”
(xiii).
Cromwell'in bireysel ağır süvari alayı, alışılmadık şekilde 14 askerle aşırı derecede güçlüydü ve "Ironsides" olarak biliniyorlardı. Bu takma ad, Cromwell'e, Kraliyetçi süvari komutanı Ren Kontu ve Bavyera Dükü Prens Rupert (1619-1682) tarafından verilmişti.
Marston Moor'dan Preston'a
Ekim 1642'de Warwickshire'deki gerçekleşen, İç Savaş'ın ilk büyük çatışması olan Edgehill Muharebesi'nin sonucu belirsizdi; uzayıp giden çatışmanın karakteristiği oalcak bir ilerleme eksikliğiydi bu. Eylül 1643'te Berkshire'de gerçekleşen Birinci Newbury Muharebesi de berabere bitti. Parlamento kaynakların büyük kısmına ve başkentin ve Kraliyet Donanmasının kontrolüne sahipti, bu yüzden ilerleme eksikliği en hafif tabirle hayal kırıklığı yarattı. Roundheads, Temmuz 1644'de York yakınlarında, tüm çatışmanın en büyük muharebesi ve Oliver Cromwell'in ilk kez ortaya çıktığı savaş olan Marston Muharebesi'ni kazandılar. Marston Moor'da Parlamento süvarisinin bir kanadı, Cromwell ve Sir Davis Leslie (1600-1682) tarafından ustalıkla yönetildi, lakin Cromwell boynundan yaralandı ve savaş alanını bir süreliğine terk etmek zorunda kaldı. Leslie ve Cromwell muhalif süvarileri bozguna uğrattı ve piyadelere büyük ve korkunç bir etkiyle saldırdı. Süvarileri komuta etmek ve atlı birlikleri, bir saldırının ardından ikinciyi başlatmak için düzen içinde tutmak pratikte oldukça zordu. Bu, savaş sürdükçe Cromwell'in tekrar tekrar kullanacağı bir taktikti.
Marston Moor'daki mağlubiyetine rağmen, Kral Charles savaşmaya devam etti ve Ekim 1644'deki belirsiz İkinci Newburk Muharebesi'yle Parlamento, nihayi bir zafer kazanmak istiyorlarsa ordularında değişikliğe gitmeleri konusunda ikna olmuştu. Newbury'de Kralcıların sayısı 2'de 1 oranında daha azdı fakat Parlamento'nun komutanları arasındaki koordinasyon eksikliği değişimin gerekliliğini ortaya çıkardı. Newbury'de Cromwell bile alışılageldik başarısının tadını çıkaramadı. Parlamento, savaşı kazanması gereken fiyaskoyla ilgili resmi bir soruşturma başlattı. Manchester Lordu, iki adam arasında yaşanan aleni bir tartışmada Cromwell'i sadakatsizlikle suçlamasına rağmen, savaşta çok proaktif olmadığından ötürü eleştiri yağmuruna tutuldu.
Parlamento'da Cromwell daha profesyonel bir ordu ve Aralık 1644'te savaşa genel bir yaklaşım çağrısında bulundu. Şubat 1645, vergilerle fonlanan Yeni Ordu'nun kuruluşuna tanıklık etti. Maaşlı personeli, eğitimi ve belirlenmiş liderlik hiyearşisi ile profesyonel bir orduydu. Askerlere, savaştıkları davayı anlatan İnciller ve basılı din dersleri verildi. Tüm alaylar kendi papazlarına sahipti ve düzenli vaazları ve dua toplantıları vardı.
Nisan'da Parlamento, mensuplarının herhangi birisinin orduda komutan olmasını yasaklayan Self-Denying Ordinance (Kendini İnkar Eden Tüzük) yasasını geçirdi. Bu yasanın etkisi, politik olarak güçlü olan fakat askeri olarak yetkin olmayan komutanları ortadan kaldırmak oldu. Manchester, bu politikanın kurbanlarından biriydi. Yeni Ordu'nun genel komutası yetenekli ve tecrübeli bir mücadeleci olan Sir Thomas Fairfax'e (1612-1671) verildi. Yardımcı komutanı, Tüzük'e rağmen kendi ısrarıyla Cromwell oldu. Komutanlarının en iyi olduğunu düşündükleri her yere gidebilecek ve zafer kazanmak için gerektiği kadar uzun savaşabilecek daimi bir orduyla Parlamentoncular, tüm savaşın en mühim kararlarından birini almışlardı.
Yeni Ordu'nun ilk sınavı Haziran 1645 yılında Northamptonshire'deki Naseby Muharebesi'nde gerçekleşti. Kral Charles bireysel olarak ordusuna komuta etti, lakin Yeni Ordu sayıca ve Cromwell'in süvarisinin kendisini göstermesiyle üstündü -komutanları savaş esnasında miğferini kaybetmişti. Kralcı piyadeler yok edildi, binlerce esir alındı ve muhtemelen aralarından en önemlisi Charles'ın bireysel yazma kabinesi de esir alındı. Kralın yazışmaları şüpheye yer kalmayacak şekilde savaşı sona erdirmeye niyeti olmadığını ve İrlandalı isyankarlarla anlaşmaya gidip ordusunun Katolik birliklerle desteklenmesini istemekteydi. Bu esnada kralın kendisi başka bir gün savaşmaya devam etmek için kaçmıştı. İlk olarak Kuzey İngiltere'ye kaçtı ve arından bir İskoç ordusu tarafından Parlamento'ya teslim edilmesinden sonra hapishaneden kaçarak Wight Adası'na yerleşti. Oradan savaşın uzatılmasını planladı.
Cumhuriyet
Lancashire'deki Preston Muharebesi (17-20 Ağustos 1648) bir diğer Parlamento zaferiydi. Cromwell, Charles'ın yeniden tahta oturtmanın İskoçya ve İngiltere'deki Presbiteryen Kilisesi'ni destekleyeceğini uman daha büyük bir İskoç ordusuna karşı Yeni Ordu'ya liderlik etti. Cromwell Berwick, Carlisle ve Pontefract'ı tekrar ele geçirerek İngiltere'nin kuzeyini Parlamento için güvence altına aldı. Birçoklarkk için Charles artık tolere edilemezdi. O, kendi halkına karşı savaş açmış "kanlı bir adamdı".
"Kalıntı Parlamentosu"nun Aralık 1648'de kurulması, milletvekili sayısını yalnızca 150 uyumlu mensuba düşürdü. Bu aslında, her şeye gücü yeten Yeni Ordu, Avam Kamarası'nı, karşısında muhalif duran herkesten temizlediği askeri bir darbeydi. Kral Charles yargılandı, suçlu bulundu ve 30 Ocak 1649'da idam edildi. Cromwell'in imzası, ölüm fermanını imzalayanlar arasında üçüncüydü. Mart ayında Parlamento, resmi olarak monarşiyi ve yanında Lordlar Kamarasını bir kurum olarak kaldırdı. Anglikan Kilisesi reforme edildi ve İngiliz Kraliyet Mücevherleri satıldı. İngiltere Cumhuriyet haline geldi. Artık Commonwealth of England (İngiltere Topluluğu) olarak anılır oldu.
Kritik bir nokta, İskoçya'da monarşinin ortadan kaldırılmaması ve şubat 1649'da merhum Kral Charles'ın en büyük oğlunun İskoçya kralı II. Charles olmasıydı. İskoçlar Charles'ı İskoçya'daki Presbiteryen Kilisesi'ni müdafaa etmek adına destekliyordu ve askeri destek için öne sürdükleri şartlarından biri, kral olduğu takdirde onun İngiltere'de bu kiliseyi desteklemesiydi. İngiltere'de de Charles'ın, Fransa'da sürgünde olsa bile hakiki kralları olduğunu düşünen inatçılar da vardı. İç Savaşlar henüz sona ermemişti. Üçüncü tur başlamıştı ve Yeni Ordu'yu bir kez daha mobilize eden tehlike İskoçya'dandı.
İrlanda & İskoçya
Cromwell İskoçyalılarla uğraşmadan evvel, ilk olarak 12,000 kişilik bir orduyu, Kralcı bir ayaklanmayı acımasızca bastırmak adına 1650'de İrlanda'ya soktu. Yeni Ordu Wexford ve Drogheda'da ezici zaferler kazandı. Esir edilen askerlere fazla şiddet ve İrlanda seferindeki yüzlerce gereksiz sivil ölümüne dair suçlamalar, ilerleyen zamanlarda Cromwell'in itibarını zedeledi.
Bu esnada İskoçlar II. Charles etrafında toplanmaya devam ettiler ve artık David Leslie (Cromwell'in Marston Moor'daki eski süvari komutanı) komutası altında Edinbrugh'da toplanan büyük bir orduları vardı. Parlamento Yeni Ordu'yu İskoçya'ya göndermeye ve bu tehlikeye nihayetinde son vermeye karar verdi. Fairfax böyle bir önlemi onaylamadı ve komisyonundan istifa etti. Cromwell, başkomutan olarak devraldı ve orduyu bizzat yönetti. Temmuz-Ağustos 1650'de iki defa Edinbrugh'u ele geçirmeye çalıştı. Dunbar'daki üssüne geri çekilince, kıyıya karşı sıkışmış İngilizleri ezebileceğini düşünen Leslie tarafından takibe alındı. Görüleceği üzere, Leslie'nin savaşmak için seçtiği yer berbattı ve Cromwell, 1650 yılında Dunbar Muharebesi'nde İskoç süvari ve piyadeleri bozguna uğratarak, muhtemel bir felaketi şanlı bir zafere dönüştürdü. Cromwell bunun ardından Noel Gecesi'nde Edinbrugh Kalesi'ni ele geçirdi.
İskoçlar hala ısrarcıydı ve 1651 yılının ilk gününde Scone'da II. Charles'a resmi olarak taç giydirdiler. Umutsuzca son kez zarını fırlatan Charles, Leslie'yi ordusundan arta kalanlarla İngiltere'yi istila etmesi için gönderdi, fakat yerel Kraliyetçi desteği hiç de yakında değildi ve bir kez daha Cromwell, 3 Eylül 1651 günü onu Worcester'da yenmek için oradaydı. İskoçya'daki Kirk dağıldı ve bunun yerine Westminster Parlamementosu'na temsilciler (İrlanda ile birlikte) gönderildi. Cromwell, daha önce hiçbir İngiliz kralının yapamadığını yaptı. Britanya'yı tek politik çatı altında birleştirdi. İç Savaşlar bitmişti.
Koruyucu Lord
Zorla bir araya getirilmiş Britanya'da ciddi çatlaklar olmaya devam etti. Parlamento ve ordu hala anlaşmazlık içerisindeydi ve çok azı bir monarşi olmadan nasıl devam edilebileceği konusunda anlaşabiliyordu. 20 Nisan 1653'te Cromwell, Parlamento'ya girerek mensuplarını yönetmeye uygun olmadıklarını meşhur bir şekilde ilan etti: "yaptığınız iyilikler için burada çok uzun süre oturdunuz. Tanrı adına, gidin!" (Philips, 150). "Kalıntı Parlamentosu" kapatıldı. 16 Aralık 1653'te Cromwell yeni ve çok daha küçük bir Parlamentoyla (aşağılayıcı bir şekilde "Barebones Parlamentosu" olarak bilinir) İngiltere'nin, İskoçya'nın ve İrlanda'nın Koruyucu Lordu olarak atandı ve daha sonra bu parlamento, kendini feshetmek ve yürütme yetkisini Cromwell ve Devlet Konseyi'nin eline bırakmak yönünde oy kullandı. İronik bir şekilde, Koruyucu Lord unvanı kral naibine verilen bir unvandı ve bu Cromwell'in Britanya'nın askeri diktatörü olduğu anlamına geliyordu, ismi hariç her şeyi kraldı.
Cumhuriyet askeri bölgelere ayrıldı. Her biri büyük bir general tarafından yönetiliyordu, fakat Cromwell'in kendine özgü militarizm ve püritanizm anlayışı pek de popüler değildi. Daha fazla dini tolerans gösterilmesine rağmen (Katolikler bunun dışında tutulmuşlardı), istenmeyen bazı radikal gelişmeler yaşandı. Noel ve Paskalya kutlamaları ortadan kaldırıldı ve Pazar günü belirli sporlar yasaklandı. Giyim kuşam, küfür ve insanların hiç alışık olmadığı hayatın diğer alanlarında kontroller vardı. Hala monarşi yönetimine sempati duyan Sealed Knot ve zenginliği eşit kılmak ve oy kullanma hakkını genişletmek isteyen gizli radikal gruplar ve kişiler vardı. Ara sıra, Mart 1655 yılında Devon'daki General Desborough tarafından yönetilen ayaklanma gibi küçük ayaklanmalar vardı, fakat bunlar acımasızca bastırıldılar.
Parlamento Cromwell'i kral yapmak istedi, fakat bunu onun gözüne girmek için değil, anayasal monark olarak onu daha iyi kontrol edebilmek için istediler. Her şey canı istediği gibi kural koyan bir diktatörden daha iyiydi. Ordu, eski kralı defetmek için uzun zamandır savaşmanın arından yeni bir kralı desteklemmeye kararlıydı. Cromwell'in kendisi de bu unvanı kabul etmedi fakat ikinci kez Koruyucu Lord olarak ikinci kez görev yapmayı kabul etti, bu kez Westminster Hall'da bolca ihtişam ve seramoniyle. Bu, Ocak 1657'de bir Leveller'ın suikast planının keşfedilmesinden sonra gerçekleşti ve bu, Cromwell'in ölümünden sonra onun yerine kimin geçeceği sorusunu ortaya çıkardı. Çözüm, Koruyucu Lord'un halefini kendi seçmesiydi. 26 Haziran 1657 günü, birçok bakımdan daha önce yapılmış birçok taç giyme törenine benzerlik gösteriyordu. Cromwell, geleneksel Coronation Chair'e (Taç Giyme Koltuğu) oturduldu ve kendisine mor bir imparatorluk cübbesi, bir kılıç ve bir asa verildi. Toplanan ileri gelenler "Tanrı Koruyucu Lord'u Korusun" diye haykırdılar. Tek eksik olan şey bir taçtı ve bu durum Cromwell'in sikkelerinde ve Büyük Mühründe de göz ardı edilmemiştir.
Dış Politika
Yabancı hükümdarlar İngiltere'de vuku bulan kanlı olaylara ve korkuya bir kralın idamına seyirci kalmışlardı, ancak Charles'ın ölümünden sonra hiç kimse fiilen kraliyetçi davaya desteğini sunmadı. 1650'lerde İngiltere'de hükümette yaşanan uyumsuzluk, Hollandalılar ve ardından İspanyollarla yapılan savaşlarla hiçbir anlamda iyileşmedi; ancak Cromwell, güçlü yönetimi ve güçlü ordusunun başında kullandığı güç sayesinde diğer Avrupa güçlerinin saygısını, hatta ve hatta onayını dahi kazandı.
Cromwell'in 1654-1655 yılları arasında Karayipler'de İspanyol İmparatorluğu'na saldırma politikası başarılı olmamıştı, fakat en azından Jamaica ele geçirilmişti. 1658'de Cromwell'in Yeni Ordusu Fransızlarla birlikte İspanya Hollandası'na saldırdılar ve böylece Dunkirk, 14 Haziran 1658'de gerçekleşen Dunes Muharebesi'yle ele geçirildi. Bu durum, Charles'ın küçük kardeşi James'in İspanyol tarafında Kralcı bir güce komuta etmesi yüzünden iki katı daha fazla tatmin edici bir netice olmalıdır. Koruyucu Lordun dış politikası en iyi anlamda karışık sonuçlar getirdi, ancak Kraliyet Donanması'na olan yatırımı, Britanya'nın bir sonraki yüzyılda dünya güçlerinden biri haline gelmesinin temelini atacaktı.
Ölümü
Kendisinden önce gelen tüm monarklardan daha yükseklerde, gücünün zirvesinde olan Cromwell, kendisinin dahi kontrol edemeyeceği bir şeyden muzdaripti: kötü sağlığı. 3 Eylül 1658 günü (Dunbar ve Worcester'da aldığı zaferlerle aynı gün) Whitehall Palace'ta zatüreden dolayı öldü. Cromwell, krallara layık bir şekilde devlet tarafından yapılan bir cenaze töreniyle uğurlandı, gerçekten de Koruyucu Lordun Westminster Abbey'deki maaşında imparatorluk tacı elindeydi, cansız ellerinde ise küresi ve asası vardı.
Ordu, Cromwell'den gelecek herhangi bir ırsal halef atama hareketine şiddetle direndi, ancak ölüm döşeğinde tam olarak da bunu yaptı. Oğlu Richard, Koruyucu Lord olarak seçilmişti, fakat onun, devletin kükreyen iki kaplanının üzerinde oturup onları dizginleyecek bir mizacı yoktu: Ordu ve Parlamento. Mayıs 1659'da, bir grup düşük rütbeli subay safları bozarak, Protektora'nın kaldırılması yönünde oylamada Parlamento'nun yanında yer aldı. Ordu çok az şey yapabiliyordu çünkü bölünmüştü ve hizipleri bir araya getirecek otoritet bir figürden yoksundu. Sonraki sene monarşi veya iç savaş arasında seçim sert bir seçim yapmakla yüz yüze kalan Parlamento, General George Monck'un (1608-1670) baskısı altında monarşinin restorasyonu için oy kullandı. Charles, İngiltere kralı II. Charles (h. 1660-1685) olmak üzere Mayıs 1660'ta geri döndü ve Lordlar Kamarası ve Avam Kamarası'nın yanında hükmetmeye davet edildi. Cromwell'in çıkarmış olduğu tüm Parlamento yasaları iptal edildi; Cumhuriyet ölmüştü. İki kez emin olmak adına, Cromwell'in kalıntıları, bir hain muamelesi görmesi için 1661'de Westminster Abbey'den çıkartılarak asıldı ve kafası kesildi ve kalan parçaları taçsız bir kral olmak isteyen herkese uyarı maiyetinde halka teşhir edildi.
