Altın Orda, Moğol İmparatorluğu'nun (1206-1368) Avrupa'daki apanaj toprağıydı. 1227 yılında Batu Han tarafından ciddi anlamda başlatılan ve sonunda Altın Orda'yı oluşturacak olan arazi, Orta Asya'nın bazı, Rusya'nın büyük ve Doğu Avrupa'nın diğer kısımlarını kapsıyordu. Daha sonra İslamiyet'i kabul eden Altın Orda, iki yüzyıldan fazla bir süre Rusya'yı idare ederken Avrupa, Asya ve Orta Doğu kültürlerinin unsurlarını bir araya getirdi. Zirvesindeyken, Altın Orda'dan yapılan Moğol baskınları Kafkaslardan Macaristan'a ve Konstantinopolis'e kadar uzanarak, bilinen bütün dünyada korkunç Moğol atlılarına veya onların bildiği adıyla Tatarlara karşı korku saldı.
Onlar Doğudan Geldiler
Cengiz Han'ın (1206-1227) liderliğinde Moğol İmparatorluğu, Orta Çağ dünyasının en büyük askeri gücü olarak ortaya çıktı. Cengiz Han'ın hükümdarlığı zamanında Kore'den Hazar Denizi'ne kadar genişleyen Moğol İmparatorluğu, oğulları ile torunları tarafından zirveye taşınarak dünyanın gördüğü en büyük kesintisiz kara imparatorluğunu oluşturdu.
Moğol ananesine göre, Cengiz Han imparatorluğunu dört oğlunun her biri için ayrı ayrı bölgelere ayırmıştır. Cengiz Han'ın ilk oğlu Cuçi, Moğolistan'dan en uzak toprakları, Ural Dağları çevresindeki ve ötesindeki bölgeleri almıştır. Bu fetihleri pekiştirmek ve Altın Orda olarak bilinecek devleti kurmak Cuçi'nin oğlu Batu Han'a (1227-1255) düşmüştür.
Cengiz Han'ın oğlu ve Batu'nun amcası olan Ögedey Han (1229-1241), Avrupa'yı fethetmek için Ural Dağları'nı aşarak doğuya doğru büyük bir Moğol seferi emretti. 1236 yılında Moğol ordusu Volga Nehri vadisine indi. 1237 yılında Volga Bulgarları, ardından 1238 ile 1240 yılları arasında Vladimir-Suzdal, Kiev ve Halych gibi büyük Rus şehirleri Moğol hücumundan kurtuldu. Sadece kuzeyde bulunan Novgorod şehri Moğol taarruzundan kurtulabildi.
Rusya'nın mağlubiyete uğramasıyla Moğol ordusu batıya doğru ilerledi. Batu ve ünlü Moğol generali Subutay liderliğindeki üç koldan saldırı, 1241 yılında Legnica Muharebesi'nde Polonya ve Töton Şövalyelerini perişan etti; ana ordu ise aynı yılın sonlarında Mohi Muharebesi'nde (diğer adıyla Sajo Nehri Muharebesi) Macar ordusunu ezdi. Avrupa, görünüşte yenilmez Moğol ordusunun karşısında müdafaasız kaldı, ancak Moğolistan'da Ögeday'ın ölümü Moğolların ricatına ve Avrupa'nın rahat bir nefes almasına imkan sağladı. Bu ilk baskınlar, Avrupalıların Moğollara Tatar adını vermelerine yol açtı; bu isim hem bir Moğol klanı olan Tatarların adından, hem de cehennemin derinliklerinden, yani Tartarus'tan geldikleri düşüncesinden kaynaklanıyordu.
Moğollar bir daha asla Adriyatik'e kadar gitmeyeceklerdi, ancak Altın Orda sonraki iki yüzyıl boyunca Avrupa'da mühim bir varlık olarak kalacaktı. 1248 yılında Güyük Han'ın ölümünün ardından kral yapıcı rolünü üstlenen Batu, ailesinin Moğol İmparatorluğu'nun Altın Orda bölümü üzerindeki idaresinin kalıcılığını temin etti. Batu, Volga yakınlarındaki Saray'da bir payitaht tesis etti ve Rus prenslerinden gelen haraç sistemini Altın Orda'nın mümeyyiz vasfı haline getirdi. Aslında, "Altın Orda" adının muhtemel kökenlerinden biri, rengin Batu'nun muhteşem altın çadırından türetilmiş olmasıdır. Bununla birlikte, altın rengi Cengiz Han'ın ailesiyle ("altın" aile olarak adlandırılır) ve Moğolların ana yönler için kullandığı renk sistemindeki merkezle münasebetlendirildiğinden, bunlar da muhtemel kökenler olabilir.
Book Promotion
The Forsaken 14th Century
WHE's first book takes a truly global outlook and introduces readers to the different cultures that survived, thrived, and fell amid adversity in the 14th century. Filled with in-depth text written by WHE authors, many exclusive maps, and plenty of illustrations, The Forsaken 14th Century takes you on a global journey from the nomads of the Mongol Empire to the Black Death in Europe, the booming trade on the Swahili Coast to the Aztecs and the Māori settlements in New Zealand.Güneye Doğru Bakış
Batu'nun kardeşi Berke (hüküm zamanı 1257-1266), Batu'nun güçlü liderlik geleneğini sürdürdü. Polonya, Litvanya ve Prusya'ya seferler tertipleyerek Avrupa'nın Moğollara karşı duyduğu korkuyu pekiştirdi. Ancak Berke'nin hükümdarlığının belki de en önemli hadise İslam'ı kabul etmesiydi.
Berke'nin Müslüman olması, İran ve Irak'ı fethetmiş ve Moğol İmparatorluğu'ndaki dört ana güçten biri haline gelmiş olan İlhanlı Devleti'nin lideri Hülagu Han (hüküm zamanı 1256-1265) ile arasını açtı. Hülagu, 1258'de büyük Müslüman şehri Bağdat'ı yağmalamış ve son Abbasi halifesini bir halıya sarıp ezerek öldürmüştü. Altın Orda ile İlhanlı Devleti ayrıca Kafkasya'da da sınır komşusuydu ve bu vaziyet bir gerilim noktası haline geldi. 1262'de Moğol İmparatorluğu'nun iki nominal parçası arasında savaş çıktı. Berke, Mısır'daki Memlük Sultanı Baybars (1260-1277) ile ittifak kurdu. İlhanlıların Altın Orda'ya yönelik işgali, Altın Orda generali Nogay'ın 1262'de Terek Muharebesi'nde yaptığı sürpriz hücumdaki mağlubiyetle neticelendi. Bu Berke-Hulegu Savaşı ile aynı zamanda, Moğolistan'da kimin Büyük Han olacağına dair bir iç savaş yaşanıyordu.
Moğol İmparatorluğu, nominal olarak birleşik kalsa da, gerçekte paramparça olmuştu. Sonraki on yıllarda, Çağataylılar Transoksanya'nın geri kalanını Altın Orda'dan alacak ve Berke, İlhanlılar'a karşı bir yürüyüş sırasında ölecekti. Daha sonra 13. asırda, Altın Orda, Kubilay Han (1260-1294) ile Ögedey lideri Kaidu arasındaki çatışmaya dahil olacak ve ikincisini destekleyecekti. İlhanlılar ile iç savaş da devam edecekti.
Bu sırada, eski bir Selçuklu sultanının Bizans İmparatorluğu tarafından esir alınmasıyla Altın Orda Balkanlar'da da yer aldı. Nogay, Altın Orda'nın vasalı Bulgaristan'ın yardımıyla 1271 yılında Bizans İmparatorluğu'nu işgal etti ve imparator VIII. Mihail Palaiologos'u (1259-1281) kızlarından biriyle evlenmeye mecbur etti. Han Mengu-Timur (1266-1280), Altın Orda'yı ticarete açarak Cenevizlilere ve Venediklilere Azov ve Kefe'de ticaret kolonileri verdi ve Ruslara Alman tüccarların topraklarına girmesine izin vermelerini emretti.
Mengu-Timur'un ölümünden sonra Nogay, Altın Orda'nın de facto hükümdarı oldu. Litvanya'dan Bulgaristan'a kadar Avrupa'ya baskınlar düzenledi ve Sırbistan'ı vasallık kabul etmeye zorladı. Nogay güçlü bir savaşçı lider olmasına rağmen, 1299 yılında ölümü Altın Orda'nın seferlerini büyük ölçüde durdurmadı.
İslam'ın Zaferi
Altın Orda, 14. asırda birçok değişiklik yaşadı. Bunlardan biri, İslam'ın kalıcı hale gelmesiydi. Berke, İslam'ı kabul eden ilk Moğol prensi olsa da, Tokta da dahil olmak üzere Altın Orda'nın diğer idarecileri Tengrizm (Moğol pagan inançları) veya Budizm'i takip etmeye devam ettiler. Bu vaziyet, Özbek'in (1313-1341) İslam'ı Altın Orda'nın resmi dini ilan etmesiyle değişti. Bu istikamette Özbek, Mısır Memlükleri ile münasebetlerini tahkim etmeye devam etti ve hatta bir Moğol prensesini Mısır sultanıyla evlendirdi.
Özbek ve halefleri, aktif askeri seferler yerine, Rus prenslerini birbirlerine karşı kullanarak onları boyun eğdirmeyi ve bölmeyi tercih ettiler. Tver, Moğolların desteklediği önde gelen şehirdi, ancak 1327 yılında şehrin halkı Moğol sakinlerini katledince, Özbek desteğini Moskova şehrine çevirdi.
Özbek devrinde Altın Orda aktifliğini korudu. Tokta (1291-1312), gayrimeşru bir Bizans prensesiyle evlenerek, Nogay devrinden beri var olan Altın Orda-Bizans ittifakını tahkim etti. Mamafih Özbek devrinde Moğollar, Bulgar vasallarıyla ittifak halinde, yirmi yıl boyunca Bizans İmparatorluğu'na baskınlar düzenlediler. Ayrıca Macaristan'a karşı müstakil bir Eflak'ı desteklediler. Bu arada Özbek, Kırım'ı Cenevizliler ile Venedikliler için ticaret merkezlerine açtı. 1340'lı yıllar, Moğolların Polonya'ya son seferlerine sahne oldu.
Özbek, İlhanlılara karşı aktif kalmaya devam etti ve birkaç defa işgal etmeye teşebbüs etti. 1335'te İlhanlıların çöküşüyle beraber, bazı İlhanlı asiller tahta geçmesi için Özbek'e başvurdu, ancak o bunu reddetti. Bu arada, İslam kültürünün cami ve hamamlara olan talebiyle birlikte şehir hayatı genişledikçe, Altın Orda'nın payitahtı Saray büyüdü. Belki de Altın Orda'nın gücünün zirvesinde, Canibeg (1342-1357 arasında hüküm sürdü), Polonya kralı III. Casimir (1333-1370 yılları arasında hüküm sürdü), Çağatay Hanlığı ve Irak Celayirileri'nin vasallığını kabul etti ve eski İlhanlı şehri Tebriz'i fethetti.
14. Yüzyıl Gerilemesi
Ancak Özbek ve Canibeg'in muvaffakiyeti hızla tersine döndü. Kara Veba, Altın Orda'ya ciddi bir iktisadi darbe vurmuştu. 1359'dan 1382'ye kadar Altın Orda iç savaşla sarsıldı. Bu zaman zarfında Moğolların Doğu Avrupa üzerindeki hakimiyeti de zayıflamaya başladı. Aslında, Moğollar bu devirde Avrupa'daki ilk ciddi mağlubiyetlerini yaşadılar. Litvanya, 1362'de Mavi Sular Muharebesi'nde Moğolları yendi ve ardından Kiev'i fethetti. Rus prenslikleri, Rus tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilen 1380 Kulikovo Muharebesi'nde Moğollara karşı ilk zaferlerini kazandı.
Toktamış Altında Yeniden Canlanış
Altın Orda'nın gerilemesi, Timur'un (hükümdarlığı, 1380-1395) himayesindeki Toktamış tarafından kısa süreliğine durduruldu. Toktamış 1382'de Moskova'yı muhasara etti ve şehre saldırmayacağına dair verilen sözü hiçe sayarak, şehir kapılarını açtığında sakinlerini katletti. Ertesi yıl Toktamış, Mavi Sular Savaşı'ndaki mağlubiyetinin intikamını Poltava Savaşı'nda Litvanyalıları yenerek aldı. Hem Ruslar hem de Litvanyalılar tekrar Moğol boyunduruğu altına girdi ve haraç ödemeye mecbur edildi.
Ancak Toktamış'ın zaferleri onu haddini aşmaya itti. Ardından akıl hocası Timur'a karşı dönmeye karar verdi. Timur'un intikamcı seferi Saray'ı yağmaladı, Altın Orda topraklarını yaktı, ordusunu yok etti ve Toktamış'ı kaçmaya zorladı. Toktamış Litvanya'ya kaçtı ve daha sonra Altın Orda'yı tekrar ele geçirmeye çalıştı ama başarısız oldu. Bu arada Timur, Altın Orda'daki ticaret yollarını o kadar tahrip etmişti ki, devlet iktisadi olarak bir daha asla toparlanamadı.
Rusya Yeniden Yükseliyor
Timur'un yıkılması ve peşi sıra gelen iç savaşlardan sonra, Altın Orda giderek Volga Nehri'nin aşağı kıyılarıyla sınırlandı. Altın Orda birkaç ayrı hanlığa bölündü: Hazan Hanlığı, Astrahan Hanlığı, Kırım Hanlığı, Sibir Hanlığı, Nogay Ordası ve Kazak Hanlığı. Altın Orda'nın son büyük hanı Ahmed (1465-1481 yılları arasında hüküm sürdü), Litvanya ve Moldavya'ya karşı bir sefer düzenledi ve bu sefer mağlubiyetiyle neticelendi.
Tarih açısından belki de daha önemlisi, Ahmed 1480 yılında Ugra Nehri Savaşı'nda Moğollara liderlik etmiştir. Moskova Kralı III. İvan, Altın Orda kuvvetlerini kesin bir şekilde mağlup etti ve bu muharebe o zamandan beri Moğolların Rusya üzerindeki hakimiyetinin sonu olarak kabul edilmiştir.
Uzun Süren Bir Parıltı
Altın Orda'nın ne zaman sona erdiği sorusu cevapsız bir sorudur. Ugra Nehri Savaşı'ndan on yıl sonra bile, Altın Orda Polonya'ya bir baskın tertipledi. Rusya'nın kopmuş hanlıkları on yıllarca ve Kırım Hanlığı örneğinde olduğu gibi daha yüzyıllarca varlığını sürdürdü. Altın Orda'nın haleflerinin çoğu Korkunç İvan'ın (1547-1584) kurbanı oldu. Hazan 1552'de, Astrahan 1556'da ve Sibir 1582'de düştü. Belki de Altın Orda'nın hakiki halefi, 1502'de Saray'ı yağmalayan Kırım Hanlığı'ydı. Ancak Kırım, 1475'ten itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nun vasalıydı. Kırım Hanlığı, 1783'te Rusya tarafından ilhak edilene kadar varlığını sürdürmüştü.
Altın Orda'nın resmen ne zaman sona erdiğine bakılmaksızın, asırlar süren varlığı Rusya ile Doğu Avrupa tarihi üzerinde inkar edilemez bir iz bıraktı. Orta Asya, Avrupa ve Orta Doğu'nun kesişme noktasında yer alan Altın Orda, Polonya ve Bizans İmparatorluğu'ndan Mısır ve Orta Asya'ya kadar birçok vakıaya tesir etti. Tatarlar olarak bilinen Altın Orda Moğolları, Moğol İmparatorluğu'nun hikayesinde ve bu imparatorluğun Avrupa'da ve popüler muhayyiledeki mirasında mühim bir rol oynadı.
