Grossmünster (“Almanca’da ‘büyük katedral’ anlamına gelir), İsviçre’nin Zürih kentinin kalbinde yer alan Romanesk tarzda eski bir katedraldir ve 11. ile 13. yüzyıllar arasında inşa edilmiştir. Efsaneye göre, Kutsal Roma İmparatoru Şarlman (Charlemagne), erken dönem Hristiyan azizleri Aziz Felix, Aziz Regula ve Aziz Exuperantius’un kemiklerini ve kutsal emanetlerini barındırmak amacıyla yaklaşık 810 yılında Grossmünster’i kurmuştur. Bu azizlerin 3. yüzyılda Zürih’e kaçıp burada öldüğüne inanılmaktadır.
Grossmünster, ikonik ikiz kuleleri sayesinde Zürih’in en tanınabilir ve en ünlü simgesidir. 1519-1520 yıllarında Ulrich Zwingli’nin öncülüğünde başlayan İsviçre Protestan Reformu’ndaki rolü nedeniyle Protestan Hristiyanlıkta da önemli bir yere sahiptir. Fraumünster, Predigerkirche ve St. Peterskirche ile birlikte Grossmünster, Zürih’in en eski ve en büyük kiliselerinden biridir. Ayrıca, üç nefli kriptası (mahzen bölümü) İsviçre’deki en büyük kriptadır.
Efsaneler ve Orta Çağ Tarihi
Efsaneye göre, Zürih’in koruyucu azizleri Felix, Regula ve onların hizmetçisi Exuperantius, bir zamanlar Hristiyan Tebai Lejyonu’nun üyeleriydi. Bu lejyonun merkezi günümüzde İsviçre’nin Valais kantonunda bulunuyordu. Bölgedeki Roma otoritelerinin Hristiyanlara yönelik şiddetli zulmü nedeniyle, Felix, Regula ve Exuperantius MS 3. yüzyılın sonlarında Zürih’e kaçtı. Zürih’te Roma yetkilileri onların Hristiyan inancını öğrendiklerinde, Turicum’un (Roma dönemi Zürih’inin) valisi bu üç Hristiyan’ı kaynar yağda haşlatıp erimiş kurşun içmeye zorladı. Kısa bir süre sonra da bu üç Hristiyan’ın idam edilerek başlarının kesilmesini emretti. Halk arasında anlatılanlara göre, idamlarından sonra Felix, Regula ve Exuperantius sakin bir şekilde kesilen başlarını yerden alıp yaklaşık 40 adım (27 metre ya da 30 yard) yürüyerek ebedi huzur bulmak ve cennete yükselmek istedikleri yere gittiler. Yaklaşık 500 yıl sonra, Şarlman (800-814 arasında hüküm sürdü) Almanya’daki Aachen civarında avlanırken gördüğü büyük bir geyiğin peşinden Zürih’e geldi. Zürih’e varınca, Şarlman’ın atı üç azizin mezarlarına takıldı ve o noktada Şarlman, Limmat Nehri kıyısına yeni bir kilise inşa edilmesini emretti: Grossmünster Katedrali.
Grossmünster bazilikası, yaklaşık 1090-1230 yılları arasında altı aşamada inşa edilmiştir ve benzer ölçülere sahip 9. yüzyıla ait bir Karolenj yapısının üzerine kurulmuştur. Mimarlar, sonraki yüzyıllarda Grossmünster’de zaman zaman yenilemeler ve yapısal değişiklikler yapmışlardır; en dikkat çekeni, 15. yüzyılın sonlarında katedralin güney kulesinin yüksekliğinin kuzey kulesiyle eşitlenmesidir. Grossmünster’in yönetimi ve faaliyetleri, 16. yüzyıldaki Reform hareketine kadar Almanya’daki Konstanz piskoposluğu tarafından denetlenmiş ve bu döneme kadar hem laik bir kanonikler manastırının parçası hem de bir mahalle kilisesi olarak işlev görmüştür.
Orta Çağ boyunca Grossmünster’in kaderi, Limmat Nehri’nin hemen karşısında, sadece 180 metre (551 fit) uzaklıkta bulunan Benediktin manastırı Fraumünster ile yakından bağlantılıydı. Bu iki kilise birbirine karşılıklı olarak yükselir, Zürih’in siluetinde şehri domine eder ve kuzey İsviçre’de Katolik Kilisesi’nin güç ve etkisinin simgeleri olarak öne çıkardı. Ancak bu iki kilise, Aziz Felix, Aziz Regula ve Aziz Exuperantius’un kutsal emanetleri üzerinde kontrol sağlamak için sürekli bir rekabet içindeydi. İki kilise, bu kutsal emanetleri paylaşıyor ve her yıl 11 Eylül’de düzenlenen görkemli bir şehir yürüyüşünde halka sunuyordu. (Bu gün, üç azizin bayram günüdür ve hâlen Zürih şehrinde resmi tatil olarak kutlanmaktadır.) Orta Çağ’ın sonlarına doğru Zürih, üç azizin kutsal emanetlerini ziyaret eden inananlar sayesinde önemli bir hac merkezi haline geldi. Bu hacılar, İspanya’daki Santiago de Compostela, İtalya’daki Vatikan ve Zürih’in sadece 40 km (25 mil) güneydoğusunda bulunan İsviçre’deki Einsiedeln Benediktin Manastırı gibi diğer önemli hac merkezlerine giderken Zürih’i de uğrak noktası olarak kullanıyordu.
Protestan Reformu ve Sade Modernite
1519 yılında Ulrich Zwingli (1484-1531), Grossmünster Katedrali’nde papaz olarak yeni görevine başlamak üzere Zürih’e geldi. Çiftçi bir ailede doğmasına rağmen Zwingli iyi eğitimli biriydi; Viyana Üniversitesi ve Basel Üniversitesi’nde eğitimini tamamlamıştı. Hollandalı filozof Erasmus’un (1466-1536) fikirleri Zwingli’yi derinden etkilemişti. Zwingli, Erasmus’un kutsal kitabın Latince yerine herkesin anladığı ana dilde okunup vaaz edilmesi gerektiği inancını paylaşmaktaydı. Zwingli, Zürih’e geldikten kısa bir süre sonra Katolik geleneğinden koparak İncil’i yeni ve radikal bir şekilde yorumlamaya başladı. Ekmek ve şarabın gerçek anlamıyla vücut ve kan olduğu düşüncesine karşı çıkan, endüljansların (günah aflarının) satışını, azizlere ve kutsal emanetlere tapınmayı, rahiplerin bekâretini reddeden Zwingli, ayrıca Katolik ayinlerini, yabancı ordularda paralı asker olarak savaşan İsviçrelileri ve Katolik ibadetindeki putperestlik biçimlerini eleştirdi. Zürih’te kilisenin reforme edilmesi gerektiğini savunan Zwingli, bunun sayesinde Zürihlilerin İsa Mesih’in gerçekten istediği şekilde İncil’e uygun bir hayat sürebileceğini ileri sürdü. Zwingli, hükümetin onayı ve işbirliğiyle Zürih’teki manastırları kapattı, çeşitli kilise ve manastırların mal varlıklarına el koydu ve kutsal şehitlerin mezarlarını tahrip etti. (Ancak Aziz Felix, Regula ve Exuperantius’un kutsal emanetlerinin akıbeti konusu İsviçre’de Protestanlar ve Katolikler arasında hâlâ tartışma konusudur.)
Grossmünster, Zürih Kantonu’ndaki diğer kiliseler, manastırlar ve abbeylerle birlikte, Zwingli’nin reformcu coşkusundan derinden etkilendi. Grossmünster’in iç mekânlarındaki günümüzdeki sade ve gösterişsiz görünüm, doğrudan Zwingli’nin Reform hareketinin bir sonucudur. 1524 yılında reformcular Grossmünster’in orgunu ve dinsel heykellerini kaldırdılar. Süslemelerle kaplı duvarlar beyaza boyandı ve Grossmünster’in vitray pencereleri söküldü. Önemle belirtmek gerekir ki, Zwingli kendisi hiçbir zaman dinsel imgelerin zorla kaldırılmasını onaylamamış ve Zürih’in laik otoritelerinin çıkarlarına aykırı olacak herhangi bir şiddeti desteklememiştir. Ancak, 1524 yazı boyunca Zürih’te ikonoklazm (dinsel görüntülerin yıkımı) olayları yaşanmış ve bu durum Almanya, İngiltere, İskoçya, Hollanda, Fransa, Danimarka ve Belçika’daki Protestan topluluklarında da benzer şekilde tekrarlanmıştır.
Zwingli’nin 1531’deki ölümünün ardından Heinrich Bullinger (1504-1575), Grossmünster Katedrali’nin başpapazı oldu. Bullinger’in görevi, öncekine kıyasla nispeten barış ve sükunet dönemi olarak geçti. Zwingli kadar ateşli vaazlar vermesine rağmen, Bullinger daha tedbirli, diplomatik ve hayırsever bir karaktere sahipti. Grossmünster’in ilahiyat okulunu yönetmeye devam etti ve dönemin önemli isimleriyle, Martin Luther, Jean Calvin ve İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth (1558-1603 arası tahta) ile yazışmalar yaptı. Bullinger’in liderliğinde Grossmünster, Zürih kiliseleri arasında önemli bir konumunu korudu ve Bullinger, Reform ve Karşı Reform dönemlerinde diğer büyük katedrallerin karşılaştığı organizasyonel ve hukuki sorunlardan Grossmünster’i korumaya yardımcı oldu. Grossmünster’in sonraki tarihi büyük ölçüde sessiz geçti. 1763 yılında Grossmünster’in kulelerini yıkan bir yangın dışında—kuleler birkaç yıl sonra Gotik “kutu” tarzında yeniden inşa edildi—son dört yüzyıl çoğunlukla sakin geçti. 19. yüzyıl sonları ile 20. yüzyıl başlarında başlayan bir yenileme dönemiyle Grossmünster’in Romanesk görünümü eski görkemine kavuştu. 1851’de bir vaaz kürsüsü restore edildi, 1960’ta bir org yeniden getirildi. Ayrıca, ünlü İsviçreli sanatçı Augusto Giacometti’nin (1901-1966) vitrayları 1933 yılında Grossmünster’e yerleştirildi.
Mimari ve Arkeolojik Notlar
Grossmünster Katedrali büyük ölçüde Romanesk stilinin temel ilkelerine bağlıdır: sütun başlıklarındaki grotesk süslemeler, oyma giriş kapıları ve kilise kuleleri. Grossmünster’in avluları zarif çapraz tonozlara sahiptir ve ana nefi sivri tonozlarla örtülüdür. Almanya’daki Konstanz Katedrali ile diğer Norman ve Lombard Romanesk kiliseleri, Grossmünster’in fiziksel şekli ve cepheleri üzerinde güçlü bir etkiye sahip olmuştur. Yapılan son arkeolojik incelemeler, Carolingian dönemi yapısının inşasından önce Grossmünster’in bulunduğu yerde antik Roma yapıları ve bir Roma mezarlığının varlığını ortaya koymuştur.
Grossmünster’in en ilginç özelliklerinden biri, geleneksel olarak batı kapısından değil, kuzey tarafından giriş yapılmasıdır. Bunun sebebi, Grossmünster’in güney ve kuzey girişlerinin bir hac ekseninin parçası olmasıdır; bu eksen, katedral ile yakınlardaki küçük Su Kilisesi’ni (Almanca: Wasserkirche) — Aziz Felix, Aziz Regula ve Aziz Exuperantius’un idam edildiği yerde inşa edilmiş — ve Fraumünster’i birbirine bağlamaktadır. Grossmünster’in kuzey cephesinde, Hristiyan inancının zaferini simgeleyen klasik bir Roma kemeri şeklinde bir kapı yer alır. Ana kapıda ise, iki aslanın yanında İsrail Kralı Davud’un lir çalan Romanesk figürü görülebilir. Grossmünster’in altında, 12. yüzyıla ait üç nefli bir mahzen bulunur; burada Aziz Felix ve Aziz Regula efsanesini anlatan Gotik duvar resimleri ile 15. yüzyıla tarihlenen Gotik tarzda Şarlman heykeli yer almaktadır. Kilisenin kuzey nefindeki bir sütun başlığı üzerinde at üzerinde Şarlman’ın ince bir betimlemesi de vardır. Grossmünster Katedrali’nin hemen yanında, yaklaşık 1170 yılına tarihlenen bölge meclisi odası (chapterhouse) ve avlu (cloister) bulunmaktadır.
