Uluburun Batığı, Türkiye'nin Kaş açıklarında keşfedilen Tunç Çağı'na ait bir gemidir. Muhtemelen Fenike/Kenan kökenli olan gemi, MÖ 1330-1300 yıllarına tarihlenmektedir ve muhtemelen antik Likya'nın güney kısmındaki bir limandan gelen ve Yunanistan anakarasına doğru yol alan tekmil bir ticari yük taşıyordu. Deniz arkeologları, 1984'ten başlayarak on bir sezon boyunca bölgede kazılar yapmış ve Antik Tunç Çağı Akdeniz'indeki ticaret ve kültürel etkileşime dair bir hazine değerinde mal ve bilgi sunan 17 tondan fazla eser toplamıştır.
Tarihleme
Radyokarbon tarihleme teknikleri ve tanımlanabilir çanak çömlek çeşitlerinin varlığı, batığı MÖ 14. yüzyılın sonlarına, muhtemelen MÖ 1330-1300 arasına tarihlendirmektedir. Ne yazık ki, geminin asıl kısmının büyük bir kısmı günümüze ulaşamamıştır ama omurga ve kaplama parçaları ile içinde bulunan toplam eşya miktarı, geminin boyutunun yeniden inşasına yardımcı olmuştur. Uluburun batığının bir zamanlar yaklaşık 15 metre uzunluğunda, 5 metre genişliğinde ve 20 tona kadar yük taşıyabilecek kapasitede olduğu tahmin edilmektedir. Gövde ve omurga Lübnan sedirinden, bağlantı ve bağlantı elemanları ise meşe ağacından yapılmıştır.
Yük
Batığın derinliği (44-61 metre) sayesinde, Teksas A&M Üniversitesi Deniz Arkeolojisi Enstitüsü'nce arkeolojik kazısı yapılana kadar yağmalanmamıştı. Lakin bu derinliğin bir neticesi olarak, dalgıçların batıkta geçirebilecekleri zaman sınırlıydı ve bu da 17 tondan fazla eser çıkarmak için 22.400'den fazla dalış yapılmasına sebep oldu. İlave bir zorluk da, yükün yaklaşık 250 metrekarelik bir sahaya yayılmasıyla birlikte batığı dik bir yamaçta parçalanmasıydı.
Geminin ana yükü hammaddelerdi. En büyük parça, toplam ağırlığı 10 ton olan 348 tane bakır külçeydi. Bunlar, 'öküz derisi' ve şekillerine atıfta bulunan daireden çörekler şeklindeydi; bunlar, Tunç Çağı Akdeniz'inde yaygın olan formlardı. Kurşun izotop analizi, külçelerin saf bakır olduğunu ve Kıbrıs'tan geldiğini meydana çıkardı. Külçeler, denizde hareket etmelerini en aza indirmek için geminin ambarının uzunluğu boyunca dört sıra halinde balıksırtı şeklinde yerleştirilmişti.
Bir sonraki en büyük yük, toplam ağırlığı bir tonun üzerinde olan 120 saf kalay külçesiydi (ayrıca 'öküz derisi' veya çörek şeklindeydi). Analizler, bu külçelerin aslen Türkiye'deki Toros Dağları'ndaki madenlerden ve Afganistan veya civardaki bir kaynaktan geldiğini gösterdi; ancak çoğunun dört parçaya bölünmüş olması, doğrudan madenlerden alınmadıklarını, başka yerlere taşındıklarını gösteriyor. Yaklaşık 150 Kenan kavanozu terebinth reçinesi vardı; bu, şimdiye kadar bulunan en büyük buluntuydu. Reçinedeki polen analizi, reçinenin İsrail'den geldiğini gösteriyor.
Dokuz Kıbrıs pithoi'sinde (büyük saklama kavanozları) itinayla saklanmış Kıbrıs çanak çömlekleri, zeytinyağı veya narlar vardı. Muhtemelen 175'in üzerinde, toplam ağırlığı 350 kiloyu bulan cam disk külçeleri vardı ama çoğu aşınmıştı. Cam dört renkteydi: koyu mavi, turkuaz, mor ve sarı. Kuşkusuz, boncuk haline getirilmek veya daha kıymetli malzemeler olan lapis lazuli, turkuaz, ametist ve kehribarın daha ucuz bir taklidi olarak mücevherlerde kakma olarak kullanılmak üzere dizayn edilmişlerdi. Ayrıca gemide takriben 70.000 cam ve fayans boncuk vardı. Nihayet, ağır malzemeler mevzubahis olduğunda, gemide yaklaşık bir ton çakıl balastı vardı.
Gemide bulunan ve sayıları çok olan muhtelif eşyalar arasında 24 abanoz kütük, tek bir fil dişi ve 14 su aygırı dişi şeklinde fildişi ve işlenmiş fildişi eşyalar bulunmakta. Altın, gümüş, bronz, kalay, fayans ve camdan yapılmış birçok mücevher parçası da vardır. Aynı malzemelerden yapılmış figürinler, kaplar ve silahlar da. Ahşap eşyalar günümüze iyi ulaşamamıştır ama kaliteli kutuların kalıntıları mevcuttur. Gemide bulunan daha egzotik eşyalar arasında Baltık kehribarı, bir İtalyan kılıcı, üç devekuşu yumurtası kabuğu vazo ve Mezopotamya'dan silindir mühürler yer alır. Daha önce bahsedilenlerin yanı sıra, gemide taşındığı bilinen çabuk bozulabilen eşyalar arasında baharatlar (kimyon, sumak), otlar (kişniş, adaçayı), çeşniler (aspir), zeytin, badem, üzüm, incir, tahıl, murex kabukları ve boya olarak kullanılan sarı bir mineral olan orpiment bulunmaktadır.
Bir bütün olarak ele alındığında, Uluburun'un kargosu açıkça çok yüksek bir kıymete sahipti ve hangi cemiyete ait olursa olsun, o cemiyetin elitleri tarafından kullanılmak üzere dizayn edilmişti. Nitekim, gemideki malların türü, Mısır ve Batı Asya'daki hükümdarlar arasında takas edilen diğer bilinen armağan envanterlerine oldukça benzemektedir.
Ayrıca, batıktan çıkarılan bazı eserlerin, mesela işlenmiş fildişleri ve mücevherlerin, Uluburun mürettebatına ait olabileceği ve ticaret maksatlı olmadığı da unutulmamalıdır. Ayrıca, kazılan birçok eserin, geminin gerçek işleyişiyle ilgili olması da şaşırtıcı değildir; mesela, gemi kapları, lambalar, balıkçı aletleri ve ödemelerde kullanılacak hurda altın ve gümüş takılar. Dört terazinin ve bunlara eşlik eden ağırlıkların bulunması, gemide dört Fenikeli/Kenanlı tüccar olduğunu düşündürmektedir. Bu kişinin kıdemli, hatta belki de kaptan olduğu, üstün ağırlıklardan birinin hayvan şeklinde olması ve fildişi ve abanoz kakmalı saplı tek bir Fenike kılıcının varlığıyla ima edilmektedir. Miken malları, bilhassa mühürler ve çift baltalar ile Yunanistan anakarasından gelen şahsi eşyalar, gemide en az iki kişinin daha Mikenli olduğunu düşündürmektedir.
Seyir Rotası
Gemide kullanılan inşaat teknikleri, mürettebat tarafından kullanılmış olması muhtemel çanak çömleklerin analizi ve Suriye-Filistin veya Kıbrıs tipi 24 taş çapanın varlığı, geminin ana limanının Levant'ta, muhtemelen Tell Abu Hawam'da (günümüzde Hayfa, İsrail) olduğunu kuvvetle muhtemel kılmaktadır. Mevzubahis devirde bu liman bilhassa ticarette aktifti ve bölgedeki buluntular, Uluburun batığındaki buluntulara çarpıcı biçimde benzemektedir.
Bilim insanları, geminin batmadan önce batıya doğru yol aldığı ve bu nedenle muhtemelen Likya'daki (günümüzde Türkiye) bir limandan yeni ayrılmış olduğuna dair umumi olarak hemfikirdir. Çanak çömleklerin ekseriyetle Kıbrıs'a ait olması ve çok az sayıda Ege malı bulunması, Uluburun batığı sırasında Likya'dan ayrıldığına ve oraya varmadığına dair güçlü bir delil olarak kabul edilmektedir. Geminin Ugarit'e hizmet veren güney limanından ayrılmış olabileceği, gemideki kargo çanak çömleğinin çoğunda kullanılan kilin kimyevi analizi ve Minet-el Beida'daki depolarda bulunan eşyalara benzerliğiyle öne sürülmektedir.
Yine de, geminin felaketle karşılaşmadan önce veya sonra uğradığı limanlar hakkında yalnızca yüküne dayanarak yapılan kesin ifadelere, Tunç Çağı'nda Kıbrıs, Mısır, Anadolu ve Levant'tan gelen Akdeniz mallarının Kıbrıs gibi kozmopolit pazarlarda stoklanıp yeniden satılması da dahil olmak üzere yaygın olarak alınıp satıldığı gerçeğiyle karşı çıkılması gerektiği unutulmamalıdır. Mamafih, gemideki Kıbrıs çanak çömleğinin çoğunun farklı türlerde olması, geminin doğrudan üretim merkezinden daha homojen bir yük alabileceği Kıbrıs'tan değil, çeşitli kaynaklardan gelen malların stoklandığı bir limandan ayrıldığını düşündürmektedir.
Gemide gerçekten de elit statüde iki Miken varsa, Uluburun gemisinin nihai varış noktası Yunanistan anakarası olabilirdi. Bu, antik ticaretin tipik bir hususiyetiydi; kişiler, söz verildiği gibi bir yükün varmasını sağlamak için takip eder veya sevkiyatı gönderen kraliyet ailesine haberci olarak hizmet ederdi. Kargo, bu devir için önemli bir yüktü ve Uluburun gemisi bir hükümdardan diğerine armağanlar getiren diplomatik bir elçilik olsaydı, alıcıyı zenginleştirir ve mühim bir prestij kaynağı olurdu. Böylesine kıymetli bir sevkiyatın varış noktasına ulaşmamasının mali ve siyasi neticelerinin ne olduğu konusunda ancak tahminde bulunulabilir.
Gemi enkazının sebebi muhtemelen asla bilinmeyecek, ancak enkaz kayalık bir burnun yakınında bulunduğundan, beklenmedik rüzgarların gemiyi bu kayalıklara sürükleyip batmasına neden olmuş olabileceğini farzetmek akıllıca görünüyor. Gemideki silahların varlığı, deniz ticaretinin korsanlık tehdidi altında olduğunu hatırlatıyor, ancak bu geminin kaderinin tabiatın eliyle belirlendiği anlaşılıyor. Geminin mürettebatı ve kargosunu satın alan zengin tüccarlar için bu bir trajediydi, ancak arkeologlar ve tarihçiler böylece antik bölgesel etkileşimlere dair büyüleyici bir bakış açısına kavuştular. Uluburun batığı, arkeolojide geçmişe ait bozulmamış bir zaman kapsülünün en nadir örneklerinden biri olup, bu haliyle Tunç Çağı deniz ticaretine ve onu takip edenlere eşsiz bir pencere sunuyor.
