Mithraizm olarak bilinen Mithracı Gizemler, Roma dünyasında aslında bir Hint-Avrupa tanrısı olan Mithra’nın (Akadca’da “sözleşme” anlamında) dostluk, sözleşme ve düzen tanrısı olarak tapınılan bir gizem kültü olmuştur. Bu kült/tarikat ilk olarak, MS I.yüzyıl sonlarında ortaya çıkmış, olağanüstü bir hızla İtalyan Yarımadası ve sınır bölgelerinden başlayarak bütün Roma İmparatorluğu toparklarına yayılmıştır.
Diğer birçok kültlerde olduğu gibi, tanrı Mithra kültü de gizli olarak varlığına devam etmiştir. Kült taraftarları, genellikle mağaralarda inşa edilmiş yeraltı ve halktan gizlenmiş tapınaklarda tanrı Mithra’ya tapınırlardı. Bu gizlilik durumu, sırlarını dışardaki insanlarla paylaşmayan kapalı bir arkadaş grubu gibi, özel bir sosyal grubun bir parçası olma duygusu yaratmak üzere gerçekleşiyordu. Bununla birlikte kültün gizlilik hali, aynı zamanda, Roma imparatorluk gücü lehine seyrettiği için Roma imparatorları hoşgörüsüne mashar oluyordu. Süriye’den Biritanya’ya kadar uzanan coğrafyada 200’den fazla Mithra tapınağı bulunmuş, ancak bu mekânlar çoğunlukla İtalya’da, Ren Nehri (Batı Avrupa) ve Tuna Nehri (Orta ve Doğu Avrupa) boyları üzerinde yağunlaşmışlardı. MS 3.yüzyılda yaşanan kriz ve Hıristiyanlığın kurulmasından sonra, tapınaklar etrafı yüksek duvarlarla örülerek dışarıya kapatılımş veya Hıristiyanlar eliyle yıkıldıkları için Mithra Gizemleri artık önemini yitirmişlerdi. Bununla birlikte, bazı tapınaklar MS 5.yüzyılı başlarına kadar varlıklarını koruyarak faaliyetlerine devam etmişlerdir.
Mithra Kültü/Mitraik Gizem Efsanelerinin en önemli unsuru, tanrı Mithra’nın bir boğayı öldürmesi olmuştur; bu sahne “boğa kurban etme” (Tauroctony) olarak bilinir. Göç ve bereketin/doğurganlığın sembolü olarak kabul edilen boğanın ölümü ardında yeni bir yaşamın doğduğuna inanılıyordu. Bu yeniden doğuş düşüncesi, Mithraik Gizemler Efsanesi temel bir fikrini oluşturuyordu. Boğa’nın kurban edilmesi, yeni bir kozmik düzenin kurulması ve aynı zamanda doğurganlıkla/verimlilkle ilişkilendirilen Ay ile de bağlantılıydı.
Mithra Kabartması
Mithra Kültü Gizemlerini özel kılan şey, çarpıcı görsel yönleri olmuştur. Boğa kurban edilmesi, neredeyse her kült tapınağında merkezi bir yere sahip taştan/mermerden bir kabartma (relief) ile tasvir edilir. Kabartmada tanrı Mithra, genellikle boğayı yere yatırıp öldürdürdüğü bir sahne ile sunulur. Aslında bir Pers tanrısı olan Mithra, Romalıların özgün “Pers Şıklığı” olarak kabul ettikleri Frig Şapkası ve pantolonu giymektedir. Oysa Romalılar böyle bir kıyafeti kullanmazlardı. Bu mermer kabartmalardan yaklaşık olarak 650 tanesi bulunmuş ve hepsi de gayet çarpıcı derecede birbirlerine benzerler.
Konuya tipik bir örnek vermek gerekirse, Köln’de bulunan Roma-Germen Müzesinde ünlü Mithra heykelinde görüldüğü üzere, tanrı Mithra bakışlarını artık ölmekte olan boğadan alıp Ay’a doğru bakar. Anlatıya göre tanrı Mithra’nın, boğanın verimli doğurganlık özelliğini ele geçirmesini sağlayan birçok başka yardımcı unsurları da vardır: Bir köpek ve bir yılan boğanın kanından içer, bir akrep ise boğanın testislerini sokar. Genellikle başak vermesiyle son bulan hikâyede boğanın kuyruğu üzerine bir karga durur. Karga unsuru, tanrı Mithra ile boğanın etini paylaşacağı Güneş tanrısı Sol Invictus (yenilmeyen Güneş) arasında aracı olma rolünü oynaması sözkonusudur.
Boğa kurban etme kabartması genellikle tapınağın en sonunda bir yere yerleştirilir: Tapınak mekânı, esasında uzatılmış bir Roma yemek odası gibi inşa edilmiştir; iki geniş, yüksek bankla çevrili bir koridor. Bununla birlikte Boğa Kurbanı nadiren de olsa da tapınakta ibadet edenler tarafından da gerçekleştirilebiliyordu. Tapınaklarda bulunan yemek artıklarından kalan bazı parçalar ve hayvan kemikleri üzerinde yapılan incelenmeden kanıtlandığı üzere ibadet edenler tarı Mithra’nın boğa etini tanrı Sol ile nasıl paylaştığını gösterir özellikte olmuştur. İbadet eden topluluğu birbirlerine ve tanrı Mithra’ya bağlayan coşkulu kült/ayin şölenlerinde yüksek düzeyde kaliteli domuz etti, tavuk etti ve bol miktarda şarap tüketildiği anlaşılıyor.
İnisyasyonun (Kabul Töreni) Yedi Derecesi
Mithra Kültü Gizemlerinin gelişim seyri sadece eğlence ve oyunlardan ibaret değildi. Örneğin, temizlik konusunda ve ziyafetlerin nasıl düzenleneceğiyle ilgili katı kurallar da vardı. Dahası, “corax”dan (raven/karga) “peter” (baba) unsurlara kadar uzanan yelpazede yedi farklı inisyasyon derecesi vardı ve herbirinin de kendi içinde kendisine özgü bir kıyafet şekli de bulunuyordu. Diğer dereceler ise; “nymhus” (damat), “miles” (asker”, “leo” (aslan), “Perses” (İran) ve “heliodrum” (Güneş koşucusu) şeklinde oluyordu. Her inisyasyon derecesinin yerine getirilmesi gereken farklı bir görevi bulunuyordu; örneğin, “karga”, yiyecekleri toplamakla görevliyken, “aslan” babaya kurban sunumu yapıyordu. Ayrıca, inisiye kişi bazı cesaret testlerine katılmak zorundaydı. Santa Maria Capua Veter (Güney İtalya) tapınağında bulunan bazı resimler bize bu ayinin farklı sahnelerini gösterir nitelikte. Gözleri bağlı ve çıplak halde inisiye kişiye yardımcı olan kıdemli biri onu kabul ayini/töreni yerine götürür. Daha sonra, izlenen prosedür gereği aday kişi “baba”nın önünde diz çökmek zorunda; “baba” elinde bir meşale veya kılıç tutar. Son olarak, aday adeta ölmüş bir kişi cenazesi gibi babanın önünde yere yatırılır. Bu ayin sahnesi, muhtemelen adayın temsili olarak ölümcül olmayam bir tiyatro kılıcıyla “öldürüldüğünün” ve ardından da yeniden doğduğunun temsili bir ritüel “ölüm” sahnesi oluyordu.
Kültün önemli diğer unsurları arasında özveride bulunma ve benliğinin ahlaki sorgulaması yer alıyordu. Örneğin, Hıristiyan yazar Tertullian (Katolik Teolojisnin kurucu babalarından) MS 200 yılı dolayında yazıp anlatığı üzere, inisiye kişinin başına bir taç yerleştirilir ancak kişi bu tacı redderek “Mithra benim gerçek tacımdır” derdi. (Tartullian eseri, Askerin Tacı/De Corona milites 15) Bu ayin/ritüel, inisiye kişinin reerkarnasyon ayini olarak düşünülüyordu. Tanrı Mithra’nın belgelenmiş en eski inananları Roma ordusu askerleri ve subayları arasında oluyorlardı, ancak tarikatın/kültün popülaritesinde artış olmasıyla birlikte, taraftarların çoğunluğu şehirlerde başarılı, özgür köleler olmuşlardı. Kadınlar bu grubun dışında kalıyorlardı.
Bir Roma askeri veya bir Roma vatandaşı neden Mithra Gizemlerinin bir üyesi olmak üzere bu tarzda zahmetlere katlanıyordu? sorusu sorulabilir. İlki, daha önce de belirtildiği üzere, Roma Mitolojisinde Baccus Şenliği gibi diğer kültlerin aksine, Mithra kültüne katılanlar imparatorluk yönetimini destekliyorlardı. İkincisi, bu kült, taraflar arasında karşılıklı ilgi, dostluk ve yakınlık duygusuna dayanıyordu. Tapınak mekânları sadece küçük grupları ağırlıyorlardı. Tehlikeli bir meslek icra eden askeri personelin bir tür istikrarı garanti eden bu yönlerden etkilenmesi anlaşılabilir bir durumdur.
Kültün/Tarikatın Kökenleri Konusunda Tartışmalar
Mithra Gizemlerinin Roma ve Helenistik dünyada nasıl bir kült haline geldiğine dair üç farklı görüş vardır. Roma ve Yunanlı tarihçiler 2.ve 3.yüzyıllarda Mithra kültünün “İran’da” (Persia) veya “Perslerle birlikte” ortaya çoktığını düşünmüş ve erken dönem araştırmaları genellikle bu yorumu izlemişlerdir. Arkeolojik bulgular bu görüşü destekler nitelikte değildir: Mithra kültünün yaygın olduğu toprakların çoğu İran’da değil, İtalya ve Tuna Boyu Eyaletleri topraklarıydı. Dahası, Mithra’yı tasvir eden kült kabartma eserleri, Romalıların tipik oryantal kıyafetler içinde olduklarını düşündürmekte, ancak çok az özgürlükleri olduğunu sergilemekte. Bu durum, bütün Almanların deri pantolon giydiği veya bütün Amerikalıların kovboy şapkası taktıklarına dair alışkanlık kazanmış modern klişelerle karşılaştırabilir.
İkinci bir görüşe göre, oryantal özgün (original) Pers/İran Mithraizmi, Roma-Helen kültürlerine karışarak yeni bir kült/tarikat şekline dönüşmüştür. Bu dönüşüm teorisi gayet cazip görünse de, bu kültler birleşmesinin gerçekleşmiş olabildiği Roma-Helen ve Pers dünyası arasındaki sınır bölgede Mithraizme dair çok az veri olma sorunu var olmaya devam ediyor.
Son yıllarda, Mitharik/Mithra Kültü Gizemlerinin aslında doğuda değil, İtalya’da ortaya çıktığını savunan radikal yeni bir teori gündeme gelmiştir. Bu teoriye göre, Mithraik Gizemlerine egzotik bir dokunuş katmak için Pers dünyasından bazı unsurları ödünç alan bilinmeyen veya “dahi” bir kişi tarafından bu kült kurulmuştur. Burada görülen sorun, sözkonusu kurucu kişi taraftarlarından birisi olsa bile adının asla anılmamış olması ve diğer bölgelerde bulunan Mithraik/Mithra kültü tapınakları sayısının İtalya’daki sayıdan daha az olmasından başka “buluş teorisini” destekleyecek hiçbir kanıtın olmamasıdır (Bkz. Witschel 2013: 209)
Özetle, Mithra kültü kökenine dair kesin bir açıklama getirmek için elimizde çok az kaynak bulunuyor ve birçok boşluk alan da mevcuttur. Mithraik Gizemlerinin görsel birçok eserleri olurken, diğer yandan da günümüze çok az yazılı kaynak kalmıştır. Sadece Hıristiyan yazarların yazdıkları bazı açıklamalar vardır; belki de bu yazarlar Mithraik/Mithra kültü rekabetinden pek hoşlanmıyorlardı. Örneğin, Kilise babası Hieronymus’un gözünde konuya bakıldığında, en iyisi Mithra tapınaklarının yıkılması gereken yerler olmaları yöndedir. Mithra Gizemleri üyelerinin yazdıkları hiçbir kaynak metin günümüze ulaşmamıştır, ancak bunun gizli bir kült olduğu düşünüldüğünde bu kaynak yokluğu gayet mantıklı gibi görünüyor. Belki de odak noktası, kültün tek bir kökeninin olduğunu düşünmek olmamlıdır. Bunun yerine, dinamik bir yaklaşım benimsemeliyiz. Mecazi olarak Mithraik/Mithra Kültü Gizemlerinin farklı yerlerdeki, farklı dallarına ve bu büyüleyici kültün var olduğu farklı zaman dilimlerine veya “mevsimlere” yakından bakmamız gerekebilir (Bkz. Withchel, 2013:209)
