Asklepios, Antik Yunan tıp tanrısıydı ve aynı zamanda kehanet güçlerine de sahipti. Tanrı'nın Yunanistan'da birkaç kutsal yeri vardı; en ünlüsü, hem Antik Yunan hem de Roma döneminde önemli bir şifa merkezi haline gelen ve Asklepios'un onuruna dört yılda bir atletik, tiyatro ve müzik oyunlarının düzenlendiği Epidaurus'taydı.
Asklepios'un Mitolojideki Yeri
Yunan mitolojisinde Asklepios, ilahi Apollon'un oğlu olduğu için yarı tanrı bir kahramandı ve annesi Teselyalı ölümlü Koronis'ti. Bazı rivayetlere göre Koronis, çocuğunun gayrimeşru olmasından duyduğu utanç nedeniyle onu Epidaurus yakınlarına terk etmiş ve bakılması için bir keçi ve köpeğe emanet etmiştir. Hikâyenin farklı bir versiyonunda, Koronis sadakatsiz olduğu için Apollo tarafından öldürülürken, başka bir versiyonunda Messenian Arsinoe, Asklepios'un talihsiz annesiydi.
Öksüz Asklepios, ona şifa ve tıbbın sırlarını bitki ve otlar kullanarak veren babası Apollon tarafından yetiştirildi. Asklepios, Pelion Dağı'nda yaşayan bilge ve insan başlı at Kheiron tarafından da eğitildi. Asklepios'un Machaon ve Podaleirios adında iki oğlu; Iaso, Panakea, Akeso ve Aglaia adında 4 kızı vardı. Bazı rivayetlere göre Asklepios, sağlık tanrıçası Hygieia ile evliydi. Bir başka rivayete göre Hygieia, Asklepios'un kızıydı ve Asklepios Epione ile evlenmiştir. Asklepios'un soyundan gelip tıp ve şifa sanatını devam ettirenlere Asklepiades deniyordu. Örneğin Machaon, Troya Savaşı'nda yaralanan Menelaos'a yardım etmişti; ancak ailenin en ünlü hekimi şüphesiz Hippokrates'ti.
Asklepios, Zeus tarafından fırlatılan bir yıldırım sonucu öldürülerek trajik
bir sonla karşılaşmıştır. Bunun nedeni, tanrıların babası Zeus'un, Asklepios'u ve onun şifa sanatını, özellikle de Asklepios'un ölüleri bile diriltebilecek kadar güçlü olduğuna dair söylentilerden sonra, insanlık ve tanrılar arasındaki ebedî ayrılığa bir tehdit olarak görmesiydi (Asklepios, Athena tarafından kendisine verilen Medusa kanını kullanarak bu diriltme işlemini gerçekleştirmişti; bu durum, onun yılanlarla olan bir başka tıbbi ilişkisiyle de bağlantılıdır). Apollon, oğluna yapılan bu muameleye karşı çıksa da sergilediği bu hürmetsizlik nedeniyle Zeus tarafından bir yıl boyunca Admetos’a hizmet etmekle cezalandırıldı. Asklepios ise ölümünün ardından tanrılaştırıldı; bazı yerel mitlerde onun Ophiuchus (Yılancı) takımyıldızına dönüştüğü söylenir.
Epidaurus
Tanrı’ya, özellikle Asklepion olarak bilinen Epidaurus kutsal alanında (MÖ 6. yüzyılda kurulmuştur) tapınılırdı; çünkü tanrının Titthion Dağı yakınlarında doğduğuna inanılırdı. Antik dünyanın en önemli şifa merkezi olan bu alan, hastalıklarına ya ilahi bir müdahaleyle ya da görevli rahiplerin verdiği ilaçlarla şifa arayanlar tarafından Yunanistan’ın dört bir yanından ziyaret edilirdi ve birçok önemli yapıya ev sahipliği yapardı. Bu yapılar arasında, Asklepios’un Thrasymedes tarafından yapılmış gerçek boyutundan daha büyük bir heykelini barındıran büyük bir tapınak (MÖ 380-375) ve içinde yılanların bulunduğu düşünülen gizemli bir yer altı labirentine sahip, yuvarlak mermer bir yapı olan Thymele (MÖ 360-330) yer alıyordu. Bu yılanlar Asklepios ile ilişkilendirilirdi ve yenilenmeyi sembolize ederdi; çünkü yılanların hem yer altında hem de yer üstünde yaşadığı düşünülür ve yer altındaki gizli sırları bildikleri için kehanet güçleriyle de ilişkilendirilirlerdi.
Epidaurus’ta, hastaların çeşitli arınma ritüellerinden geçtikten sonra geceyi uyuyarak geçirdikleri ve tanrının onlara görünüp şifa ve çareler sunacağı rüyaları bekledikleri sütunlu Abato ya da Enkoimeterion da bulunuyordu. Tedaviler daha sonra ya hastaların kendileri tarafından uygulanırdı ya da daha karmaşık durumlarda görevli rahipler tarafından uygulanırdı. Hastalar kimi zaman iyileşen vücut bölümünü tasvir eden adaklar bırakarak bu alana teşekkürlerini sunarlardı. Ayrıca bu alanda, Yunanistan’daki en iyi korunmuş tiyatro olan ve günümüzde hâlâ kullanılan 6000 kişilik bir Yunan tiyatrosu (MÖ 340-330) bulunuyordu.
Epidaurus aynı zamanda, MÖ 5. yüzyılda kurulan ve her dört yılda bir Asklepios onuruna tiyatro, spor ve müzik kutlamaları için düzenlenen pan-Helenik Asklepieia festivalinin de yapıldığı yerdi. Bu yer, Roma döneminde de önemini korudu ve MS 2. yüzyılda Romalı senatör Antonius’un himayesinde birkaç yeni yapı daha eklendi. Kutsal alan, MS 426 yılında Roma imparatoru II. Theodosius’un Yunanistan’daki tüm pagan alanların kapatılmasını emretmesiyle kapatıldı.
Diğer Kutsal Alanlar
Asklepios adına adanmış bir diğer önemli kutsal alan, Atina’da Akropolis’in hemen altında, batı yamacında yer alıyordu. Rivayete göre, Telemachos adlı bir rahip, MÖ 419 yılında tanrıyı kutsal bir yılan şeklinde bu alana getirmiştir. Strabon, Asklepios’a adanmış en eski kutsal alanın, bazı rivayetlere göre tanrının doğduğu yer olan Trikka’da bulunduğunu, ama bu yerin hiçbir zaman keşfedilemediğini belirtir. Messene, Helenistik dönemde Asklepios kutsal alanının popülerliğini kanıtlayan önemli arkeolojik kalıntılara sahiptir. Diğer kutsal alanlar, MÖ 5. yüzyıldan itibaren önemli bir hekimlik okuluna da ev sahipliği yapan Kos (İstanköy) Adası’nda ve Tegea’da yer alıyordu. Asklepios kültü, muhtemelen Epidaurus'ta şifa bulan Archias adında bir hasta tarafından MÖ 4. yüzyılın bir döneminde Pergamon’a taşınmıştır. Son olarak, İtalya anakarasında MÖ 5. yüzyıl kadar erken bir tarihte Asklepios kültünün varlığına dair kanıtlar bulunmasına rağmen, Romalıların MÖ 293 yılında bir salgın hastalığı ortadan kaldırmak için kutsal yılanı Epidaurus'tan Tiber Adası'na götürdükleri söylenmektedir.
Asklepios'un Sanattaki Yeri
Antik Yunan sanatında Asklepios, heykellerde, çanak çömleklerde, mozaiklerde ve sikkelerde tasvir edilmiştir. Tanrı neredeyse her zaman sakallı, sade tek omuzlu bir şal giyerken ve günümüzde modern tıbbın sembolü olan, etrafına kutsal bir yılanın dolandığı bir asa (bakteria) tutarken betimlenir. Tanrının bazı kutsal alanlarında kutsal kabul edilen bir köpek zaman zaman ayaklarının dibinde yer alır ve bazen ona Hygieia eşlik eder. Asklepios ayrıca selvi, çam ve zeytin ağaçlarıyla da ilişkilendirilmiştir. MÖ 4. yüzyıldan MS 3. yüzyıla kadar uzanan ve Dion, Kos (İstanköy), Atina ve Rodos gibi uzak bölgelerden gelen sanat eserleri, tanrının ne kadar geniş çaplı ve uzun süreli popülerliğe sahip olduğunu göstermektedir.
