Mezopotamia

Mezopotamia (z greckiego, oznacza „między dwiema rzekami”) była starożytnym regionem położonym na Bliskim Wschodzie, ograniczonym na północnym wschodzie przez góry Zagros, a na południowym wschodzie przez Płaskowyż Arabski. Odpowiada obszarowi współczesnego Iraku oraz części Iranu, Syrii, Kuwejtu i Turcji. Region ten znany był jako Żyzny Półksiężyc oraz „kolebka cywilizacji”.

„Dwie rzeki” w nazwie odnoszą się do Tygrysu i Eufratu, a ziemia ta była znana Arabom jako Al-Dżazira („wyspa”) – żyzny obszar otoczony wodą. Termin „Żyzny Półksiężyc” został ukuty przez egiptologa J. H. Breasted’a (1865–1935) w 1916 roku, aby opisać region na północnym krańcu Zatoki Perskiej, kojarzony z biblijnym ogrodem Eden.

Mezopotamia była domem wielu różnych cywilizacji na przestrzeni tysięcy lat, które wniosły ogromny wkład w rozwój światowej kultury i postępu. Wiele elementów codziennego życia, które dziś uznaje się za oczywiste – takich jak pismo, koło, kodeks praw, żagiel, koncepcja dwudziestoczterogodzinnego dnia, warzenie piwa, prawa obywatelskie czy nawadnianie upraw – zostało po raz pierwszy opracowanych właśnie w tej krainie między dwiema rzekami, będącej siedzibą wielkich mezopotamskich cywilizacji, początkiem początków.

Kolebka cywilizacji

W przeciwieństwie do bardziej jednolitych cywilizacji Egiptu czy Grecji, Mezopotamia była zbiorem zróżnicowanych kultur, których jedynymi rzeczywistymi więziami były ich pismo, bogowie oraz podejście do kobiet. Zwyczaje społeczne, prawa, a nawet język Sumerów różnią się, na przykład, od tych z okresu akadyjskiego i nie można zakładać, że odpowiadały tym znanym z cywilizacji babilońskich; wydaje się jednak, że prawa kobiet (w niektórych okresach), znaczenie umiejętności pisania oraz panteon bogów były rzeczywiście wspólne dla całego regionu, choć bogowie mieli różne imiona w różnych miejscach i epokach.

W rezultacie Mezopotamię należy raczej rozumieć jako region, w którym powstały liczne imperia i cywilizacje, a nie jako jedną, jednolitą cywilizację. Mimo to Mezopotamia jest znana jako „kolebka cywilizacji” przede wszystkim ze względu na dwa osiągnięcia, które pojawiły się tam, w regionie Sumeru, w IV tysiącleciu p.n.e.:

• powstanie miasta w formie rozpoznawalnej do dziś
• wynalezienie pisma (choć wiadomo, że pismo rozwinęło się również w Egipcie, w dolinie Indusu, w Chinach oraz że niezależnie ukształtowało się w Mezoameryce)

Wynalezienie koła przypisuje się również Mezopotamczykom; w 1922 roku archeolog sir Leonard Woolley odkrył „pozostałości dwóch czterokołowych wozów [na terenie starożytnego miasta Ur], najstarszych znanych w historii pojazdów kołowych, wraz z ich skórzanymi oponami” (Bertman, 35). Inne ważne osiągnięcia lub wynalazki przypisywane Mezopotamczykom obejmują, choć z pewnością nie ograniczają się do nich, udomowienie zwierząt, rolnictwo i irygację, podstawowe narzędzia, zaawansowaną broń i sztukę wojenną, rydwan, wino, piwo, podział czasu na godziny, minuty i sekundy, obrzędy religijne, żagiel (łodzie żaglowe) oraz kodeksy prawne. Orientalista Samuel Noah Kramer wymienił w swojej pracy History Begins at Sumer (pol. Historia zaczyna się w Sumerze) aż 39 „pierwszeństw” w dziejach ludzkiej cywilizacji. Obejmują one m.in.:

1. Pierwsze szkoły
2. Pierwszy przypadek „lizusostwa”
3. Pierwszy przypadek przestępczości nieletnich
4. Pierwsza „wojna nerwów”
5. Pierwszy dwuizbowy parlament
6. Pierwszy historyk
7. Pierwszy przypadek obniżenia podatków
8. Pierwszy „Mojżesz”
9. Pierwszy precedens prawny
10. Pierwsza farmakopea
11. Pierwszy „almanach rolniczy”
12. Pierwszy eksperyment z ogrodnictwem pod drzewami
13. Pierwsza kosmogonia i kosmologia człowieka
14. Pierwsze ideały moralne
15. Pierwszy „Hiob”
16. Pierwsze przysłowia i powiedzenia
17. Pierwsze bajki zwierzęce
18. Pierwsze debaty literackie
19. Pierwsze biblijne paralelne opowieści
20. Pierwszy „Noe”
21. Pierwsza opowieść o zmartwychwstaniu
22. Pierwszy „św. Jerzy”
23. Pierwszy przypadek zapożyczenia literackiego
24. Pierwsza heroiczna epoka człowieka
25. Pierwsza pieśń miłosna
26. Pierwszy katalog biblioteczny
27. Pierwsza złota epoka człowieka
28. Pierwsze „chore” społeczeństwo
29. Pierwsze lamenty liturgiczne
30. Pierwsi mesjasze
31. Pierwszy mistrz długodystansowy
32. Pierwsze obrazy literackie
33. Pierwsza symbolika seksualna
34. Pierwsza Mater Dolorosa
35. Pierwsza kołysanka
36. Pierwszy portret literacki
37. Pierwsze elegie
38. Pierwsze zwycięstwo pracy
39. Pierwsze akwarium

Wykopaliska archeologiczne rozpoczęte w latach 40. XIX wieku ujawniły ludzkie osady datowane na 10 000 p.n.e. w Mezopotamii, co sugeruje, że żyzne warunki ziemi między dwiema rzekami pozwoliły dawnym łowcom-zbieraczom osiedlić się tam, udomowić zwierzęta oraz skierować uwagę na rolnictwo i rozwój irygacji. Wkrótce pojawił się handel, a wraz z dobrobytem urbanizacja i narodziny miasta. Powszechnie uważa się, że pismo wynaleziono dzięki handlowi, z potrzeby komunikacji na duże odległości oraz dokładniejszego prowadzenia rachunków.

Nauka i religia

Mezopotamia była w starożytności znana jako ośrodek nauki, a uważa się, że Tales z Miletu (ok. 585 p.n.e., znany jako pierwszy filozof) studiował właśnie tam. Ponieważ Babilończycy wierzyli, że woda jest „pierwszą zasadą”, z której wypływa wszystko inne, a Tales zasłynął z dokładnie takiego twierdzenia, wydaje się prawdopodobne, że zdobywał wiedzę w tym regionie.

Działalność intelektualna była wysoko ceniona w całej Mezopotamii, a szkoły wydają się być liczniejsze niż świątynie. Nauczano w nich czytania, pisania, religii, prawa, medycyny i astrologii. W panteonie bogów kultur mezopotamskich znajdowało się ponad 1000 bóstw, a wiele opowieści o bogach — w tym mit stworzenia, Enuma Elisz — pochodzi właśnie stamtąd. Powszechnie przyjmuje się, że biblijne historie, takie jak upadek człowieka czy wielki potop (i wiele innych), mają swoje źródło w mezopotamskich tradycjach, ponieważ po raz pierwszy pojawiają się w mezopotamskich dziełach, takich jak Eridu Genesis, Micie o Adapie czy Eposie o Gilgameszu, najstarszym dziele literackim na świecie. Mezopotamczycy wierzyli, że są współpracownikami bogów i że ziemia jest przeniknięta przez duchy i demony (choć demonów nie należy rozumieć w nowoczesnym, chrześcijańskim sensie).

Początek świata, jak wierzyli, był zwycięstwem bogów nad siłami chaosu, ale mimo że bogowie wygrali, nie oznaczało to, że chaos nie mógł powrócić. Poprzez codzienne rytuały, troskę o bóstwa, właściwe praktyki pogrzebowe oraz zwykłe obowiązki obywatelskie, mieszkańcy Mezopotamii czuli, że pomagają utrzymać równowagę w świecie i trzymają siły chaosu i zniszczenia na dystans. Oprócz oczekiwań, że należy szanować starszych i traktować ludzi z szacunkiem, obywatele tej ziemi mieli również czcić bogów poprzez pracę, którą wykonywali każdego dnia.

Praca

Zarówno mężczyźni, jak i kobiety pracowali, a „ponieważ starożytna Mezopotamia była zasadniczo społeczeństwem agrarnym, głównymi zajęciami były uprawa roślin i hodowla zwierząt” (Bertman, 274). Inne zawody obejmowały pracę skryby, uzdrowiciela, rzemieślnika, tkacza, garncarza, szewca, rybaka, nauczyciela oraz kapłana lub kapłanki, wśród wielu innych. Bertman pisze:

Na czele społeczeństwa stali królowie i kapłani, którym służył liczny personel pałacowy i świątynny. Wraz z ustanowieniem stałych armii i rozprzestrzenianiem się imperializmu, oficerowie wojskowi oraz zawodowi żołnierze zajęli swoje miejsce w rosnącej i zróżnicowanej sile roboczej Mezopotamii.

(274)

Kobiety cieszyły się niemal równymi prawami i mogły posiadać ziemię, składać pozwy o rozwód, prowadzić własne przedsiębiorstwa oraz zawierać umowy handlowe. Kontrakty, ustalenia biznesowe i korespondencja były zapisywane pismem klinowym na glinianych tabliczkach i podpisywane odciskiem pieczęci cylindrycznej, która stanowiła formę identyfikacji danej osoby. Po wyschnięciu tabliczki umieszczano ją czasem w glinianej kopercie i pieczętowano, tak aby tylko adresat, łamiąc pieczęć, mógł odczytać list lub umowę. Pismo klinowe było używane do zapisu języków semickich, takich jak babiloński, oraz innych, jak sumeryjski, i pozostawało w użyciu aż do zastąpienia go pismem alfabetycznym. Pokwitowania za otrzymane towary również zapisywano na tabliczkach klinowych (tak jak wszystko, włącznie z literaturą), a wszystkie te dokumenty przetrwały znacznie dłużej niż te sporządzane na papirusie czy papierze.

Najstarszy znany na świecie rachunek za piwo pochodzi z Mezopotamii – to tzw. „paragon Alulu” (ok. 2050 p.n.e.), zapisany w mieście Ur. Wczesnymi piwowarami, zarówno piwa, jak i wina, a także pierwszymi uzdrowicielami w społeczności, były początkowo kobiety. Z czasem te zajęcia zostały przejęte przez mężczyzn, jak się wydaje, gdy stało się jasne, że są to dochodowe profesje. Praca, którą wykonywano, nie była jednak postrzegana jedynie jako „zawód”, lecz jako wkład jednostki w życie wspólnoty, a w szerszym ujęciu w wysiłki bogów zmierzające do utrzymania pokoju i harmonii w świecie.

Budowle i rząd

Świątynia, znajdująca się w centrum każdego miasta (znana jako ziggurat – schodkowa piramida charakterystyczna dla tego regionu), symbolizowała znaczenie bóstwa opiekuńczego miasta, które czczone było również przez wszystkie społeczności podlegające temu miastu. Każde miasto miało własny ziggurat (większe miasta więcej niż jeden), wzniesiony ku czci swojego patrona. Mezopotamia dała początek pierwszym miastom w dziejach świata, które w dużej mierze budowano z cegły suszonej na słońcu. Jak ujął to Bertman:

Domowa architektura Mezopotamii wyrastała z samej ziemi, na której stała. W przeciwieństwie do Egiptu, Mezopotamia – zwłaszcza jej południowa część – była pozbawiona kamienia, który można by wydobywać i używać do budowy. Ziemia była równie uboga w drzewa nadające się na drewno budowlane, dlatego ludzie zwrócili się ku innym naturalnym zasobom, których mieli pod dostatkiem: błotnistej glinie z brzegów rzek oraz trzcinom i sitowiu rosnącym na mokradłach. Z tych materiałów Mezopotamczycy stworzyli pierwsze na świecie kolumny, łuki i zadaszone konstrukcje.

(285)

Proste domy budowano z wiązek trzcin związanych razem i wstawionych w ziemię, podczas gdy bardziej złożone domostwa wznoszono z cegły suszonej na słońcu (praktyka ta została później przejęta przez Egipcjan). Miasta i kompleksy świątynne, wraz ze słynnymi zigguratami, budowano z cegieł glinianych wypalanych w piecach, które następnie malowano.

Uważano, że bogowie są obecni zarówno w planowaniu, jak i w realizacji każdego projektu budowlanego, a bardzo konkretne modlitwy, odmawiane w ustalonej kolejności do właściwego bóstwa, uznawano za absolutnie kluczowe dla powodzenia przedsięwzięcia oraz pomyślności mieszkańców domu.

Niezależnie od tego, które królestwo czy imperium sprawowało władzę nad Mezopotamią i w jakim okresie historycznym, zasadnicza rola bogów w życiu ludzi pozostawała niezmienna. Ta cześć dla boskości charakteryzowała zarówno życie pracownika rolnego, jak i króla. Historyczka Helen Chapin Metz pisze:

Niepewność egzystencji w południowej Mezopotamii prowadziła do wykształcenia silnie rozwiniętego poczucia religijności. Ośrodki kultu, takie jak Eridu, datowane na około 5000 p.n.e., służyły jako ważne miejsca pielgrzymek i oddania jeszcze przed powstaniem Sumeru. Wiele z najważniejszych mezopotamskich miast wyrosło na terenach otaczających przed-sumeryjskie centra kultowe, co dodatkowo wzmacniało ścisły związek między religią a władzą.

(2)

Rola króla została ustanowiona w pewnym momencie po 3600 roku p.n.e. i w przeciwieństwie do wcześniejszych władców kapłańskich król kontaktował się bezpośrednio z ludem oraz wyrażał swoją wolę poprzez prawa własnego autorstwa. Przed pojawieniem się koncepcji króla uważa się, że to kapłańscy władcy wyznaczali prawo zgodnie z zasadami religijnymi i otrzymywali boskie wskazówki poprzez znaki i omeny; król natomiast, choć nadal czcił i udobruchał bogów, był uznawany za na tyle potężnego przedstawiciela tych bogów, że mógł wyrażać ich wolę poprzez własne dekrety, używając własnego głosu.

Najwyraźniej widać to w słynnych prawach Hammurabiego z Babilonu (panował w latach 1792–1750 p.n.e.), lecz władca twierdzący, że utrzymuje bezpośredni kontakt z bogami, był zjawiskiem dość powszechnym w całej historii Mezopotamii – najbardziej znanym przykładem jest akadyjski król Naram-Sin (panował w latach 2254–2218 p.n.e.), który posunął się nawet do ogłoszenia siebie wcielonym bogiem. Król był odpowiedzialny za dobrobyt swojego ludu, a dobrego władcę, rządzącego zgodnie z wolą boską, rozpoznawano po pomyślności regionu, którym władał.

Nawet jednak bardzo sprawni władcy, tacy jak Sargon z Akadu (panował w latach 2334–2279 p.n.e.), musieli zmagać się z nieustannymi buntami i powstaniami frakcji lub całych regionów kwestionujących ich legitymizację. Ponieważ Mezopotamia była ogromnym obszarem, obejmującym wiele różnych kultur i grup etnicznych, każdy władca próbujący narzucić prawa centralnej władzy musiał nieuchronnie liczyć się z oporem którejś części społeczeństwa.

Historia Mezopotamii

Historia tego regionu oraz rozwój cywilizacji, które tam rozkwitły, najłatwiej zrozumieć, dzieląc ją na okresy:

Preceramiczny neolit

Znany również jako epoka kamienia (około 10 000 p.n.e., choć dowody sugerują znacznie wcześniejsze osadnictwo ludzkie), potwierdzono archeologicznie istnienie prymitywnych osad oraz wczesnych oznak konfliktów między plemionami najprawdopodobniej o żyzne ziemie pod uprawę i pastwiska dla zwierząt. W tym czasie coraz powszechniej praktykowano hodowlę zwierząt, a kultura łowiecko-zbieracka stopniowo przekształcała się w kulturę rolniczą. Mimo to historyk Marc Van De Mieroop zauważa:

Nie nastąpiło nagłe przejście od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa, lecz raczej powolny proces, podczas którego ludzie stopniowo zwiększali swoją zależność od zasobów, którymi zarządzali bezpośrednio, choć nadal uzupełniali swoją dietę polowaniem na dzikie zwierzęta. Rolnictwo umożliwiło wzrost liczby stałych osad ludzkich.

(12)

Wraz z rozwojem kolejnych osad postępy w architekturze stopniowo stawały się coraz bardziej zaawansowane, zwłaszcza w budowie trwałych domostw.

Neolit ceramiczny (ok. 7000 p.n.e.)

W tym okresie powszechnie używano narzędzi oraz glinianych naczyń, a na obszarze Żyznego Półksiężyca zaczęła wyłaniać się specyficzna kultura. Bertman pisze, że „w tej epoce jedyną zaawansowaną technologią było dosłownie ‘ostrze tnące’”, ponieważ kamienne narzędzia i broń stawały się coraz bardziej wyspecjalizowane. Bertman zauważa również, że „gospodarka neolitu opierała się przede wszystkim na produkcji żywności poprzez rolnictwo i hodowlę zwierząt” (55) i była bardziej osiadła, w przeciwieństwie do epoki kamienia, w której społeczności były bardziej mobilne. Postępy architektoniczne naturalnie następowały wraz z powstawaniem stałych osad, podobnie jak rozwój ceramiki i narzędzi kamiennych, poprzedzający okres Ubajd (ok. 6500–4000 p.n.e.).

Epoka miedzi (5900–3200 p.n.e.)

Znana również jako okres chalkolitu, ze względu na przejście od narzędzi i broni kamiennej do tych wykonanych z miedzi. Obejmuje on okres Ubajd (nazwany od Tell al-‘Ubaid – stanowiska w Iraku, gdzie znaleziono najwięcej artefaktów), podczas którego w Mezopotamii powstały pierwsze świątynie, a nieogrodzone wsie rozwinęły się z rozproszonych osad pojedynczych domostw. Te wsie zapoczątkowały następnie proces urbanizacji w okresie Uruk (ok. 4000–3100 p.n.e.), kiedy zaczęły powstawać miasta najbardziej znaczące w regionie Sumeru, takie jak Eridu, Uruk, Ur, Kisz, Nuzi, Lagasz, Nippur i Ngirsu, a także w Elamie, ze swoim miastem Suza.

Za najwcześniejsze miasto uważa się dziś Uruk, choć starożytni Sumerowie za pierwsze miasto uznawali Eridu. Van De Mieroop pisze: „Mezopotamia była najgęściej zurbanizowanym regionem starożytnego świata” (cyt. za Bertmanem, 201), a miasta, które powstały wzdłuż Tygrysu i Eufratu, jak również te zakładane dalej od rzek, stworzyły systemy handlowe przynoszące ogromny dobrobyt.

W tym okresie wynaleziono koło (ok. 3500 p.n.e.) oraz pismo (ok. 3600/3500 p.n.e.) – oba wynalazki przypisuje się Sumerom – ustanowiono instytucję królestwa w miejsce rządów kapłańskich, a także odnotowano pierwszą w historii wojnę, stoczoną między królestwami Sumeru i Elamu (2700 p.n.e.), z której zwycięsko wyszedł Sumer. W okresie wczesnodynastycznym (ok. 2900–2350/2334 p.n.e.) wszystkie osiągnięcia okresu Uruk zostały rozwinięte, a miasta i administracja w ogólnym ujęciu ustabilizowały się.

Wzrost dobrobytu w regionie doprowadził do powstawania bogato zdobionych świątyń i posągów, wyrafinowanej ceramiki i figurek, zabawek dla dzieci (w tym lalek dla dziewczynek i wózków na kółkach dla chłopców) oraz użycia osobistych pieczęci (tzw. pieczęci cylindrycznych) do oznaczania własności i jako odpowiednika podpisu. Pieczęcie cylindryczne można porównać do współczesnego dowodu tożsamości lub prawa jazdy, ich zgubienie lub kradzież byłoby równie poważne jak dzisiejsza kradzież tożsamości czy utrata kart kredytowych.

Wczesna epoka brązu (3000–2119 p.n.e.)

W tym okresie brąz zastąpił miedź jako materiał, z którego wykonywano narzędzia i broń. Powstanie państwa-miasta stworzyło podstawy stabilności gospodarczej i politycznej, co ostatecznie doprowadziło do powstania Imperium Akadyjskiego (2350/2334–2154 p.n.e.) oraz szybkiego rozwoju miast Akad i Mari – dwóch najbogatszych ośrodków miejskich tamtych czasów. Stabilność kulturowa niezbędna do rozwoju sztuki w regionie zaowocowała bardziej złożonymi projektami architektonicznymi i rzeźbiarskimi, a także następującymi wynalazkami lub udoskonaleniami:

szereg konkretnych i doniosłych wynalazków: pług i koło, rydwan i łódź żaglową, a także pieczęć cylindryczną, najbardziej charakterystyczną formę sztuki starożytnej Mezopotamii oraz wszechobecny dowód znaczenia własności i działalności gospodarczej w codziennym życiu kraju.

(Bertman, 55–56)

Imperium Akadyjskie Sargona Wielkiego było pierwszym wielonarodowym państwem na świecie, a jego córka, Enheduanna (ok. 2300 p.n.e.), była pierwszą znaną z imienia autorką dzieł literackich. Biblioteka w Mari zawierała ponad 20 000 tabliczek klinowych (ksiąg), a tamtejszy pałac uchodził za jeden z najwspanialszych w regionie. Imperium Akadyjskie upadło pod naporem Gutejów, a Mezopotamia weszła w tzw. okres gutejski (ok. 2141–2050 p.n.e.).

Środkowa epoka brązu (2119–1700 p.n.e.)

Ekspansja królestw asyryjskich (Aszur, Nimrud, Szarrukin, Dur i Niniwa) oraz wzrost dynastii babilońskiej (skupionej wokół Babilonu i Chaldei) stworzyły warunki sprzyjające handlowi, a wraz z nim nasileniu działań wojennych. Gutejowie, po obaleniu Imperium Akadyjskiego, dominowali w polityce Mezopotamii, dopóki nie zostali pokonani przez sprzymierzone siły królów Sumeru, którzy rządzili w okresie Ur III (ok. 2112–2004 p.n.e.). Amoryci, Elamici i Gutejowie doprowadzili do upadku cywilizacji sumeryjskiej około 1750 roku p.n.e.

W tym samym okresie środkowej epoki brązu amorycki król Hammurabi z Babilonu wyłonił się z względnej nieznaczącej pozycji, by podbić region i panować przez 43 lata. Wśród jego licznych dokonań znalazł się słynny kodeks praw, wyryty na steli bogów. W tym czasie Babilon stał się wiodącym ośrodkiem intelektualnym oraz miejscem wybitnych osiągnięć w sztuce i literaturze. Ten rozkwit kulturowy nie trwał jednak długo, miasto zostało splądrowane przez Hetytów, których następnie zastąpili Kasyci.

Późna epoka brązu (1700–1100 p.n.e.)

Wzrost znaczenia dynastii kasyckiej (plemienia pochodzącego z gór Zagros na północy, które uważa się za wywodzące się z terenów dzisiejszego Iranu) doprowadził do zmiany układu sił oraz rozwoju kultury i nauki po tym, jak Kasyci podbili Babilon. Upadek epoki brązu nastąpił wraz z odkryciem metod wydobywania rudy i wykorzystania żelaza – technologii, którą Kasyci, a wcześniej Hetyci, wykorzystywali w sposób wyjątkowo skuteczny w prowadzeniu wojen.

W tym okresie rozpoczął się również stopniowy upadek kultury babilońskiej wskutek rosnącej potęgi Kasytów, aż do momentu, gdy zostali oni pokonani i wyparci przez Elamitów. Po Elamitach władzę przejęli Aramejczycy, a niewielkie Królestwo Asyrii rozpoczęło serię udanych kampanii wojennych. Imperium Asyryjskie zostało trwale ugruntowane i rozkwitło za panowania Tiglat-Pilesera I (1115–1076 p.n.e.), a następnie jeszcze bardziej skonsolidowane przez Aszurnasirpala II (884–859 p.n.e.). Większość państw Mezopotamii została zniszczona lub osłabiona w wyniku upadku epoki brązu (ok. 1250–1150 p.n.e.), co doprowadziło do krótkiego „ciemnego wieku”.

Epoka żelaza (1000–500 p.n.e.)

W tej epoce nastąpił wzrost i ekspansja nowoasyryjskiego imperium pod rządami Tiglat-Pilesera III (745–727 p.n.e.), a następnie gwałtowny wzrost potęgi i podboje za panowania wielkich królów asyryjskich, takich jak Sargon II (722–705 p.n.e.), Sennacheryb (705–681 p.n.e.), Asarhaddon (681–669 p.n.e.) oraz Aszurbanipal (ok. 668–627 p.n.e.), który podbił Babilonię, Syrię, Izrael i Egipt. Imperium upadło równie szybko, jak rosło w siłę w wyniku powtarzających się ataków Babilończyków, Medów i Scytów na jego centralne miasta w 612 roku p.n.e.

Plemię Hetytów oraz Mitanni wzmocniły w tym czasie swoje wpływy, co doprowadziło do powstania nowohetyckiego i nowobabilońskiego imperium. Król Nabuchodonozor II (605/604–562 p.n.e.) z Babilonu zniszczył Jerozolimę (588 p.n.e.) i zmusił mieszkańców Izraela do tzw. „niewoli babilońskiej”. Odpowiadał również za szeroko zakrojone projekty budowlane w Babilonie, w tym za powstanie słynnej Bramy Isztar oraz wielkiego zigguratu Etemenanki (kojarzonego z biblijną „Wieżą Babel”). Upadek Babilonu na rzecz Cyrusa II Wielkiego z Persji (ok. 550–530 p.n.e.) w 539 roku p.n.e. oznaczał faktyczny koniec kultury babilońskiej.

Antyk klasyczny (500 p.n.e. – VII wiek n.e.)

Po zajęciu Babilonu przez Cyrusa II większość Mezopotamii stała się częścią perskiego imperium Achemenidów, a okres ten przyniósł szybkie zmiany kulturowe w regionie, w tym szereg przeobrażeń, z których najbardziej znaczące było zaniknięcie znajomości pisma klinowego. Podbój Persów przez Aleksandra Wielkiego w 331 roku p.n.e. doprowadził do hellenizacji kultury i religii, lecz mimo że Aleksander próbował ponownie uczynić Babilon miastem wielkiej wagi, jego dawna świetność była już przeszłością.

Po śmierci Aleksandra Wielkiego jego generał Seleukos I Nikator (305–281 p.n.e.) przejął kontrolę nad regionem i założył imperium Seleucydów (312–63 p.n.e.), które trwało do 63 roku p.n.e., kiedy to ziemie te zostały podbite przez Partów. Ci z kolei zostali później zdominowani przez Sasanidów, którzy utworzyli imperium Sasanidów (224–651). Sasanidzi czcili dziedzictwo wcześniejszych cywilizacji Mezopotamii i zachowali ich dorobek.

Między Imperium Partów (247 p.n.e.–224 n.e.) a Sasanidami Imperium Rzymskie umocniło swoją obecność w regionie około 198 roku n.e. (choć Rzymianie pojawili się tam już w latach 116–117, lecz się wycofali). Rzymianie znacząco ulepszyli infrastrukturę swoich kolonii, wprowadzając lepsze drogi i systemy wodociągowe, a także rzymskie prawo. Mimo to region nieustannie wikłał się w wojny, które kolejni cesarze rzymscy prowadzili najpierw z Partami, a następnie z Sasanidami o kontrolę nad ziemiami i zasobami.

Starożytna kultura regionu, zachowana przez Sasanidów, została zniszczona w wyniku podboju Mezopotamii przez Arabów muzułmańskich w VII wieku, co doprowadziło do ujednolicenia prawa, języka, religii i kultury pod panowaniem islamu. Pewne elementy dawnych kultur przetrwały, lecz – jak zauważa Bertman – „wraz z podbojem islamskim w 651 roku n.e. kończy się historia starożytnej Mezopotamii” (58). Dziś wielkie miasta, które niegdyś wznosiły się wzdłuż Tygrysu i Eufratu, to w dużej mierze nieodkryte jeszcze telle lub stosy rozbitych cegieł na suchych równinach, a obszar Żyznego Półksiężyca stopniowo kurczy się do terenów przypominających pustkowia z powodu czynników ludzkich (takich jak nadmierna eksploatacja ziemi przez rolnictwo i urbanizację) oraz zmian klimatycznych.

Dziedzictwo

Dziedzictwo Mezopotamii przetrwało do dziś w wielu najbardziej podstawowych aspektach współczesnego życia, takich jak 60‑sekundowa minuta czy 60‑minutowa godzina. Helen Chapin Metz pisze:

Ponieważ dobrobyt wspólnoty zależał od uważnej obserwacji zjawisk naturalnych, działalność naukowa lub proto‑naukowa zajmowała znaczną część czasu kapłanów. Na przykład Sumerowie wierzyli, że każdy z bogów reprezentowany jest przez liczbę. Liczba sześćdziesiąt, święta dla boga Ana, była ich podstawową jednostką obliczeniową. Minuty w godzinie oraz stopnie w okręgu były sumeryjskimi koncepcjami. Wysoce rozwinięty system rolniczy oraz udoskonalone systemy irygacyjne i kontroli wody, które pozwoliły Sumerowi osiągnąć nadwyżkę produkcji, doprowadziły również do rozwoju wielkich miast.

(4)

Urbanizacja, koło, pismo, astronomia, matematyka, energia wiatru, irygacja, rozwój rolnictwa, hodowla zwierząt oraz narracje, które ostatecznie zostały przepisane jako Pisma Hebrajskie i stały się podstawą Starego Testamentu chrześcijańskiego – wszystko to wywodzi się z ziem Mezopotamii.

Jak wspomniano, Kramer wymienia 39 „pierwszeństw” Mezopotamii w swojej książce History Begins at Sumer, jednak – choć te osiągnięcia są imponujące – wkład Mezopotamii w kulturę światową nie kończy się na nich. Mieszkańcy Mezopotamii wywarli wpływ na kultury Egiptu i Grecji poprzez handel dalekosiężny i dyfuzję kulturową, a za pośrednictwem tych kultur oddziaływali także na Rzym, który wyznaczył standardy rozwoju i rozprzestrzeniania się cywilizacji zachodniej. Mezopotamia ogólnie, a Sumer w szczególności, dały światu jedne z najbardziej trwałych elementów kultury, i choć miasta oraz wielkie pałace dawno zniknęły, ich dziedzictwo przetrwało aż do czasów współczesnych.

W XIX wieku archeolodzy różnych narodowości przybyli do Mezopotamii, aby prowadzić wykopaliska w poszukiwaniu dowodów potwierdzających biblijne opowieści Starego Testamentu. W tamtym czasie Biblia była uważana za najstarszą księgę świata, a zawarte w niej historie postrzegano jako oryginalne kompozycje. Archeolodzy, którzy chcieli znaleźć materialne potwierdzenie biblijnych narracji, odkryli jednak coś zupełnie przeciwnego, gdy natrafili na starożytne gliniane tabliczki i zrozumieli, że widniejące na nich znaki nie są ozdobami, lecz formą pisma.

Te tabliczki klinowe zostały odczytane przez uczonych, w tym tłumacza George’a Smitha (1840–1876), w roku 1872, co otworzyło starożytne cywilizacje Mezopotamii dla świata nowożytnego. Historia wielkiego potopu i arki Noego, opowieść o upadku człowieka, koncepcja ogrodu Eden, a nawet skargi Hioba – wszystko to zostało zapisane przez Mezopotamczyków wiele stuleci przed powstaniem biblijnych tekstów.

Gdy pismo klinowe zaczęto odczytywać, a starożytny świat Mezopotamii został ujawniony epoce nowożytnej, całkowicie odmieniło to sposób, w jaki ludzie postrzegali historię świata i samych siebie. Odkrycie cywilizacji sumeryjskiej oraz opowieści zapisanych na tabliczkach klinowych zachęciło do nowej swobody intelektualnych dociekań we wszystkich dziedzinach wiedzy. Zrozumiano wówczas, że biblijne narracje nie były oryginalnymi dziełami hebrajskimi, że świat jest oczywiście starszy, niż twierdził Kościół, że istniały cywilizacje, które powstały i upadły na długo przed tym, niż ktokolwiek wcześniej przypuszczał, a jeśli te twierdzenia autorytetów Kościoła, szkół i instytucji naukowych okazały się fałszywe, to być może inne również takie były.

Duch dociekań intelektualnych w późnym XIX wieku już wcześniej podważał obowiązujące paradygmaty myślenia, gdy Smith odczytał pismo klinowe, lecz odkrycie kultury i religii Mezopotamii jeszcze bardziej wzmocniło ten proces. W starożytności Mezopotamia oddziaływała na świat poprzez swoje wynalazki, innowacje i religijną wizję; we współczesności jej odkrycie dosłownie zmieniło sposób, w jaki ludzie rozumieli całą historię oraz własne miejsce w nieustannie trwającej opowieści o ludzkiej cywilizacji.