Het wijdverbreide gebruik van papier en de boekdrukkunst waren kenmerken van het oude China die het onderscheidden van andere oude culturen. Traditioneel wordt aangenomen dat papier in het begin van de 2e eeuw werd uitgevonden, maar er zijn aanwijzingen dat dit al veel eerder gebeurde. Als een goedkoper en handiger materiaal dan bamboe, hout of zijde droeg papier bij aan de verspreiding van literatuur en geletterdheid, maar het werd ook voor vele andere doeleinden gebruikt, van hoeden tot verpakkingen. Het materiaal werd in de loop van de eeuwen steeds verder verfijnder; het werd in heel Azië verhandeld en vanaf het begin van de 12e eeuw gebruikt voor het eerste papiergeld.
De uitvinding van papier
Er is voldoende archeologisch bewijs voor primitieve papiersoorten uit de 2e eeuw v.Chr. in China, waarbij vooral hennep werd gebruikt. Aangenomen wordt dat de uitvinding van deze vroege vorm van papier per ongeluk plaatsvond nadat kleding, die van hennep was gemaakt, na het wassen te lang was blijven liggen, waardoor er een residu in het water ontstond dat vervolgens tot een bruikbaar nieuw materiaal kon worden geperst. Voor de uitvinding van meer verfijnd papier gold lang het traditionele jaartal 105. Cai Lun, directeur van de keizerlijke werkplaatsen in Luoyang, wordt gezien als degene die papier heeft uitgevonden door geweekte en vervolgens geperste plantenvezels te gebruiken, die in vellen op houten frames of schermen werden gedroogd. Eeuwenlang waren het omslachtige bamboe of hout en dure zijde gebruikt als schrijfoppervlak, maar na veel inspanningen was er nu eindelijk een lichter en goedkoper alternatief gevonden in de vorm van rollen papier.
In de loop van de tijd werd er geëxperimenteerd met verschillende soorten vezels om papier te maken, waardoor de kwaliteit tegen het einde van de Han-periode (206-220) aanzienlijk was verbeterd. Vezels van veel verschillende planten, de stengels van grassen, plantaardig materiaal, hennep, boomschors en zelfs lompen werden gebruikt en gemengd in een voortdurende zoektocht naar de goedkoopste mix van materialen die papier van de hoogste kwaliteit opleverde. Rotan verving het eerder gebruikte henneppapier en bleef eeuwenlang populair, totdat het vanaf de 8e eeuw werd vervangen door bamboevezels als meest gangbare grondstof. Een van de redenen voor de vervanging van rotan was dat de vraag naar papier zo groot was dat de langzaam groeiende plant in bepaalde regio's van China bijna was verdwenen. Bamboe groeit veel sneller dan hennep en was dus een aanzienlijk goedkopere optie. Vanaf de Song-dynastie (960-1279) werden de productietechnieken nog verder verbeterd; de belangrijkste grondstof was nu de gekookte schors van de moerbeiboom. Chinees papier was van zo'n hoge kwaliteit dat het via de Zijderoute naar andere landen werd verhandeld.
Vellen papier waren er in alle maten en in vele kleurschakeringen. Materialen, technieken en voorkeuren verschilden van regio tot regio, maar er werden nuttige verhandelingen over het onderwerp geschreven, waarvan die van Su I-chien (957-995) de vroegste is. Speciaal papier met een aantrekkelijker textuur, patroon of kleur was voorbehouden aan kalligrafie en kunst. Deze papiersoorten werden gemaakt met behulp van rijst, tarwestro, sandelhoutschors, hibiscusstengels en zelfs zeewier.
De Chinezen deden natuurlijk tamelijk geheimzinnig over hun vaardigheden bij het papiermaken, net zoals bij de zijdeproductie, maar geheimen blijven zelden voor altijd verborgen. De buitenwereld, of in ieder geval de wereld ten westen van China, verwierf de kennis van de papierproductie in de 8e eeuw (en waarschijnlijk zelfs eerder). De aanleiding hiervoor was dat een groep papiermakers na de Slag bij Talas gevangen werd genomen door hun Arabische overwinnaars. Al snel zou Bagdad een belangrijke papierproducent worden, en ook het middeleeuwse Europa zou uiteindelijk zelf hoogwaardig papier gaan produceren.
Toepassingen van papier
De uitvinding van papier droeg in hoge mate bij aan de verspreiding van literatuur en geletterdheid, doordat boeken gebruiksvriendelijker en goedkoper werden. Geleerden aan de keizerlijke academies ontvingen elke maand duizenden vellen papier van de overheid. Bovendien zou de combinatie van penseel, inkt en papier ervoor zorgen dat schilderkunst en kalligrafie de komende twee millennia de belangrijkste kunstvormen in China zouden worden. Met de uitvinding van de blokdruk – in Korea of China, mogelijk in de 8e eeuw – schoot de vraag naar papier omhoog, vooral van boeddhistische geleerden en tempels. In de 10e eeuw, toen er een neoconfucianistische heropleving plaatsvond, kende het drukken van confucianistische klassiekers een ware bloei. Met de uitvinding van de boekdrukkunst met losse letters, vanaf de 11e of 12e eeuw, moest het papier dikker worden om de zware metalen letterblokken te kunnen dragen, maar de twee uitvindingen samen – de drukpers en het papier – zouden een revolutie teweegbrengen in de communicatie en tot de komst van de computer onbetwist blijven als middelen om informatie te verzenden en op te slaan.
Papier werd in het oude China zo hoog gewaardeerd dat het tijdens de Tang-dynastie (618-907) werd gebruikt om tribuut en belastingen aan de staat te betalen. De Tang legde ook een kleurcode op voor het gebruik van papier, waarbij wit papier was voorbehouden voor juridische documenten, geel voor overheidsdoeleinden en blauw voor communicatie met taoïstische tempels.
Naast het gebruik voor schrijven en boeken werd papier vanaf de Han-dynastie gebruikt om topografische en militaire kaarten te maken. Deze kaarten waren op een redelijk nauwkeurige schaal getekend, waren voorzien van een kleurcodering en symbolen voor lokale kenmerken en bevatten kaders met specifieke gebieden op een grotere schaal. Andere toepassingen van papier waren onder meer de verpakking voor kwetsbare voorwerpen zoals medicijnen en als inpakpapier, met name voor pakketten thee. Papier werd op grote schaal gebruikt om hoeden van te maken; verstevigd werd het gebruikt voor harnassen en in dunne vorm kon het worden gebruikt voor ramen. Zo waren er papieren schermen, vellen, gordijnen, kleding en uiteindelijk ook geld.
Papiergeld
Naarmate de handel toenam, werd het ruilsysteem, oftewel de uitwisseling van het ene materiaal voor het andere, vervangen door een systeem waarin één bepaald product een gangbare vorm van betaling werd. In China konden rollen zijde of goudstaven worden gebruikt om voor elk ander soort goederen te betalen. Voor kleinere transacties werd metaalgeld gebruikt, eerst in de vorm van gereedschap, daarna in de vorm van handzamere kleine munten. Naarmate de handel en het aantal mensen dat erbij betrokken was steeds groter werden, werd er gezocht naar een nog handzamer betaalmethode. Een ander probleem met muntgeld was de enorme hoeveelheid koper die nodig was om genoeg munten te maken voor de behoeften van de economie.
Een soort papiergeld verscheen voor het eerst tijdens de Tang-dynastie. De ontwikkeling kwam voort uit het feit dat handelaren vertrouwden op papieren documenten. Dit gold met name voor handelaren in thee, een van China's best verkochte handelsgoederen. Handelaren waren terughoudend om waardevolle goudstaven van en naar de staatskas te vervoeren en gaven daarom de voorkeur aan het gebruik van ontvangstbewijzen. Deze papieren documenten stelden een handelaar in staat om zijn betaling te verrichten of te innen bij elke lokale schatkist, en zo werden ze bekend als 'vliegend geld'. Deze eerste vorm van papiergeld was eigenlijk niet echt een succes en voor grotere transacties gaven handelaren nog steeds de voorkeur aan de grotere veiligheid van baren zilver. Het idee was echter goed, en papiergeld maakte een comeback in de 11e en 12e eeuw.
In de 11e eeuw dwong het gebruik van zware ijzeren munten in de provincie Szechwan de rijken ertoe hun geld achter te laten in staatsdeposito's, waar het veiliger was. Rond 1023 kregen mensen van de Song-regering een papieren certificaat om aan te geven hoeveel geld ze in deposito hadden. Deze certificaten konden ook worden gebruikt bij transacties in plaats van de munten fysiek te verplaatsen. Tegen de 12e eeuw gebruikten handelaren elders in China opnieuw handzame papieren ontvangstbewijzen voor hun transacties in plaats van zware zakken met munten. Dit leidde op zijn beurt tot de ontwikkeling van papiergeld rond 1120, toen de Chinese regering een monopolie vestigde op de uitgifte van dergelijke ontvangstbewijzen, waarmee in feite 's werelds eerste bankbiljetten werden gecreëerd. Tegen 1260 was het papiergeld uitgegroeid tot wat we vandaag de dag echte bankbiljetten zouden noemen – ze konden zo lang als men wilde worden bewaard, in het hele land worden gebruikt om aankopen te doen en op elk moment worden omgewisseld voor goud of zilver.
De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger Marco Polo gaf een van de vroegste beschrijvingen van Chinees papiergeld na zijn reizen in Azië in de 13e eeuw n.Chr.:
De uitgifte van dit papiergeld wordt met evenveel formaliteiten en ceremonieel bekrachtigd als wanneer het daadwerkelijk van puur goud of zilver zou zijn; want op elk biljet zetten een aantal speciaal aangestelde ambtenaren niet alleen hun naam, maar ook hun zegel; en wanneer dit door hen allen op de juiste wijze is gedaan, dompelt de hoofdambtenaar […] het koninklijke zegel dat aan zijn hoede is toevertrouwd in vermiljoenrode inkt en stempelt daarmee het stuk papier, zodat de met vermiljoen gekleurde afdruk van het zegel erop achterblijft. (in Ebrey, 156-7)
Het gebruik van papiergeld had echter nog wel zijn eigen problemen. Ondanks de door Marco Polo beschreven voorzorgsmaatregelen kon papiergeld net zo goed worden vervalst als munten. De grootste klap kwam met de hoge inflatie. Deze was zo ongebreideld dat papiergeld al snel waardeloos werd en vrijwel verdween. Een korte terugkeer tijdens de Ming-dynastie (1368-1644) was opnieuw gedoemd te mislukken en de brede circulatie van betrouwbare bankbiljetten zou pas in 1866 werkelijkheid worden, toen ze werden uitgegeven door de Hong Kong en Shanghai Bank.
