De Griekse mythologie diende als verklaringswijze van de omgeving waarin de mensheid leefde, de natuurverschijnselen die zij waarnamen en het verstrijken van de tijd in dagen, maanden en seizoenen. Griekse mythen waren bovendien nauw verweven met de religie en gaven uitleg over oorsprong en leven van de goden, over de oorsprong van de mensheid en haar bestemming na de dood.
Griekse mythen gaven de goden van de Griekse religie hun gezicht en een karakter, maar ze gaven mensen ook nuttig praktisch advies over de beste manier om een gelukkig leven te leiden. Een ander doel van mythen was het navertellen van historische gebeurtenissen waadoor mensen in contact bleven met hun voorouders, met de oorlogen die zij uitvochten en met de plaatsen die zij verkenden.
Het vertellen van mythen
In het moderne taalgebruik heeft de term 'mythe' wellicht een negatieve bijklank die duidt op een gebrek aan authenticiteit en betrouwbaarheid. Men mag echter niet aannemen dat er onvoorwaardelijk in mythen werd geloofd, noch dat de Grieken er volkomen sceptisch tegenover stonden. Waarschijnlijk werden de Griekse mythen, net als alle religieuze of niet-geschreven bronnen, door sommigen geloofd en door anderen terzijde geschoven. Mythen werden zeker gebruikt voor religieuze en educatieve doeleinden, maar kunnen ook een eenvoudige esthetische functie van vermaak hebben gehad. Zeker is dat mythen bij een breed deel van de Griekse samenleving bekend en populair waren door hun veelvuldige weergave in de kunst, of het nu ging om beeldhouwwerken op openbare gebouwen of om scènes die op aardewerk waren geschilderd.
Zonder wijdverbreide geletterdheid vond de overdracht van mythen aanvankelijk mondeling plaats, waarschijnlijk door Minoïsche en Myceense barden vanaf de 18e eeuw v.Chr. Dit laat natuurlijk de mogelijkheid open dat een mythe bij elke hervertelling verder wordt verfraaid en aangepast om de belangstelling van het publiek te vergroten of om lokale gebeurtenissen en vooroordelen erin te verwerken. Dit is echter ook een moderne interpretatie, want het is eveneens mogelijk dat het vertellen van mythen bepaalde presentatieregels volgde, en dat een goed geïnformeerd publiek ad-hoc aanpassingen aan een bekend verhaal wellicht niet zomaar zou hebben geaccepteerd. Door de eeuwen heen, en met toenemend contact tussen stadstaten, is het echter moeilijk voor te stellen dat lokale verhalen niet vermengd raakten met andere, waardoor een mythe ontstond met verschillende oorsprongen.
De volgende ontwikkeling in de weergave van mythen was het ontstaan van gedichten in Ionië en de beroemde gedichten van Homerus en Hesiodus rond de 8e eeuw v.Chr. Voor het eerst werd de mythologie in geschreven vorm gepresenteerd. Homeros' Ilias beschrijft de laatste fasen van de Trojaanse Oorlog – wellicht een samensmelting van vele conflicten tussen de Grieken en hun oostelijke buren in de late Bronstijd (1800–1200 v.Chr.) – en de Odyssee beschrijft de langdurige terugreis van de held Odysseus na de Trojaanse Oorlog. Hesiodus' Theogonie geeft een stamboom van de goden, en zijn Werken en Dagen beschrijft de schepping van de mens. Niet alleen worden goden beschreven met typisch menselijke gevoelens en zwakheden, maar ook worden helden gecreëerd, vaak met één goddelijke ouder en één sterfelijke, waardoor een verbinding tussen de mens en de goden ontstaat.
De volgende belangrijke ontwikkeling in de weergave van mythen vond plaats via aardewerk vanaf de 8e eeuw v.Chr. Een ontelbaar aantal mythische taferelen siert keramiek in alle vormen en functies en heeft de mythen ongetwijfeld onder een breder publiek verspreid.
De Griekse mythologie bleef door de eeuwen heen populair, en belangrijke openbare gebouwen zoals het Parthenon in Athene, de tempel van Zeus in Olympia en de tempel van Apollo in Delphi werden versierd met levensgrote beelden die beroemde scènes uit de mythologie uitbeeldden. In de 5e eeuw v.Chr. werden de mythen gepresenteerd in een nieuw format: het theater, met name de werken van de drie tragediedichters Aeschylus, Sophocles en Euripides. Tegelijkertijd ontstond vanaf de 6e eeuw v.Chr. de eerste gedocumenteerde scepsis en zelfs afwijzing van de mythen bij de presocratische filosofen, die op zoek waren naar een meer wetenschappelijke verklaring voor verschijnselen en gebeurtenissen. Ten slotte trachtten de eerste historici, Herodotus en Thucydides, in de 5e eeuw v.Chr. de gebeurtenissen zo nauwkeurig mogelijk te documenteren en voor het nageslacht een minder subjectieve kijk op de gebeurtenissen vast te leggen, en zo ontstond het moderne vakgebied van de geschiedenis.
Griekse mythen – een overzicht
In algemene termen gesteld, creëerden de fantasierijke Grieken hun mythen om vrijwel elk aspect van het menselijk bestaan te verklaren. De schepping van de wereld wordt verklaard aan de hand van twee verhalen waarin een zoon de plaats van zijn vader inneemt – Cronos van Ouranos en Zeus van Cronos – wat wellicht verwijst naar de eeuwige strijd die bestaat tussen verschillende generaties en familieleden. De Olympische goden, onder leiding van Zeus, versloegen tweemaal de bronnen van chaos, vertegenwoordigd door de Titanen en de Reuzen. Deze goden bepalen vervolgens het lot van de mens en grijpen soms rechtstreeks in – ten goede of ten kwade. De opvatting dat de mens geen zeggenschap heeft over de gang van zaken, wordt inderdaad verder onderbouwd door de specifieke goden van het Lot en de Bestemming. Een andere mythologische verklaring voor de schijnbaar willekeurige aard van het leven is de blinde god Pluto, die rijkdom willekeurig verdeelt. De goden lieten ook zien dat overtredingen zouden worden bestraft, bijvoorbeeld Prometheus voor het stelen van vuur als gift aan de mens. Ook de oorsprong van andere vaardigheden, zoals geneeskunde en muziek, wordt verklaard uit 'goddelijke' gaven; zo gaf Apollo bijvoorbeeld zijn zoon Asklepios medische kennis door ten behoeve van de mensheid. Ten slotte werden ook bepaalde abstracte begrippen vertegenwoordigd door specifieke goden, zoals Gerechtigheid (Dike), Vrede (Eirene) en Rechtvaardigheid (Eunomia).
De helden – waarvan Hercules, Achilles, Jason, Perseus en Theseus de bekendste zijn, maar er zijn er nog veel meer – hebben allemaal goddelijke ouders en overbruggen daardoor de kloof tussen stervelingen en goden. Deze populaire helden beleven fantastische avonturen en belichamen ideale eigenschappen zoals doorzettingsvermogen, bijvoorbeeld in de twaalf werken van Hercules, of trouw, zals Penelope die trouw wacht op de terugkeer van Odysseus. Helden verleenden een stad ook prestige doordat ze als stichter ervan werden gezien, bijvoorbeeld Theseus voor Athene, Perseus voor Mycene of Kadmos voor Thebe. De helden en gebeurtenissen zoals tijdens de Trojaanse Oorlog stonden ook model voor een vervlogen gouden tijdperk waarin mensen grootser waren en het leven gemakkelijker verliep. Helden waren dan voorbeelden ter navolging, en door grote daden te verrichten kon een zekere onsterfelijkheid worden bereikt, hetzij absoluut (zoals in het geval van Hercules), hetzij door herdenking in mythe en traditie.
Daartegenover representeren veel mythologische figuren ook eigenschappen die moeten worden vermeden en illustreren hun trieste verhalen de gevaren van slecht gedrag. Koning Midas kreeg bijvoorbeeld zijn wens vervuld dat alles wat hij aanraakte in goud veranderde, maar toen hij ontdekte dat dit ook voor eten en drinken gold, leidde zijn hebzucht bijna tot zijn dood door honger en dorst. De mythe van Narcissus symboliseert de gevaren van ijdelheid, als de arme jongeman verliefd wordt op zijn eigen spiegelbeeld en de wil om te leven verliest. Ten slotte waarschuwt het verhaal van Croesus dat enorme rijkdom geen garantie is voor geluk, wanneer de fabelachtig rijke koning het orakel van Delphi verkeerd interpreteert en zijn koninkrijk aan Perzië verliest.
Natuurverschijnselen werden met mythen verklaard; zo ontstaan aardbevingen wanneer Poseidon zijn drietand op de grond slaat, of is de baan van de zon Helios die in zijn strijdwagen over de hemel rijdt. Mythen zoals de halfjaarlijkse afdaling van Persephone naar de Hades verklaarden de seizoenen. Zelfs de tijd had mythologische verklaringen: de zeven kuddes van Helios, elk bestaande uit 350 stuks vee, komen overeen met de dagen van het jaar; de 50 dochters van Selene zijn de weken en de twaalf dochters van Helios de uren.
De Griekse mythologie kent ook een aantal monsters en vreemde wezens, zoals de eenogige cycloop in het verhaal van Odysseus, een gigantisch everzwijn in de legendarische jacht van Kalydon, sfinxen, reuzenslangen, vuurspuwende stieren en nog veel meer. Deze wezens kunnen chaos en een gebrek aan rede symboliseren, bijvoorbeeld de centauren – half mens, half paard. Woeste en fantastische wezens benadrukken vaak de moeilijkheidsgraad van de taken die helden moeten volbrengen, bijvoorbeeld de veelkoppige Hydra die door Hercules moest worden gedood, de gorgon Medusa wiens blik je in steen kon veranderen en die Perseus moest onthoofden, of de Chimera – een vuurspuwende kruising tussen een leeuw, een geit en een slang – die Bellerophon doodde met de hulp van zijn gevleugelde paard Pegasus. Ze kunnen ook het buitenaardse karakter van bepaalde plaatsen vertegenwoordigen, zoals de driekoppige hond Kerberos die de Hades bewaakte, of simpelweg de exotische fauna van verre landen symboliseren die door Griekse reizigers werden bezocht.
Misschien werden ongewone ervaringen ook in mythen verklaard; men kan zich bijvoorbeeld voorstellen dat een Griek die het verfijnde en uit vele kamers bestaande paleis van koning Minos in Knossos bezocht, dit als een labyrint zou hebben beschouwd, en dat de verering van stieren en de sport van het stierenspringen aldaar de bron zouden kunnen zijn van het verhaal van de Minotaurus – is het toeval dat deze werd gedood door de bezoekende Athener Theseus? Zou de expeditie van Jason op zoek naar het Gulden Vlies een verwijzing kunnen zijn naar het rijke goud van de Kaukasus en een Griekse expeditie om deze grondstof te plunderen? Vertegenwoordigen de Amazones een ontmoeting met een andere cultuur waar vrouwen gelijker werden behandeld dan in de Griekse wereld? Waarschuwen de Griekse mythen over de Sirenen en Charybdis voor de gevaren van reizen buiten het vertrouwde gebied?
Dergelijke vragen zullen wellicht onbeantwoord blijven, maar sinds de ontdekking van Troje in de 19e eeuw n.Chr. hebben archeologische vondsten gestaag bijgedragen aan een steeds groter wordende verzameling fysiek bewijs dat aantoont dat de mondelinge overleveringen en verhalen uit de Griekse mythologie een oorsprong en bedoeling hadden die er voorheen niet aan werden toegeschreven.
