Odysseus (Romeinse naam: Ulysses) was een van de grote pan-Helleense helden uit de Griekse mythologie. Hij stond bekend om zijn moed, intelligentie en leiderschap. Odysseus' vindingrijkheid en retorische vaardigheden speelden een cruciale rol bij de Griekse overwinning in de Trojaanse Oorlog. Na dat conflict beleefde Odysseus talrijke fantastische avonturen tijdens zijn Odyssee, de lange terugreis naar zijn thuisland Ithaca.
In de Griekse mythologie was Odysseus de zoon van Laertes en Antikleia (of Anticlea) en koning van Ithaca, leider van Kefalonia. Hij was getrouwd met Penelope en had ook een zoon, Telemachos (of Telemachus). De held had bovendien het geluk regelmatig de bijzondere hulp en bescherming van de godin Athena te ontvangen. Hesiodus beschrijft Odysseus als „geduldig van geest", en Homerus beschrijft hem meestal als „goddelijk", ook als „Zeus' gelijke in vindingrijkheid" en een werkelijk groot redenaar, wiens overtuigende woorden „als sneeuwvlokken in de winter neerdwarrelden". De held was echter niet alleen een denker, maar ook een krijger, en zijn moed en strijdvaardigheid komen tot uiting in de Homerische bijnaam „veroveraar van steden". Homerus vermeldt ook dat de naam Odysseus „slachtoffer van vijandschap" betekent, ongetwijfeld verwijzend naar de wrok die Poseidon tegen de held koesterde.
Odysseus bereidt zich voor op de Trojaanse Oorlog
De eerste rijke bron van informatie over Odysseus was Homeros' verslag in de Ilias van de Trojaanse Oorlog, waarin onze held een hoofdrol speelt. Odysseus was betrokken bij verschillende belangrijke episodes en zijn intelligentie, wijze raad en scherpzinnigheid bleken cruciaal voor het uiteindelijke Griekse succes in de oorlog.
Bijna had Odysseus het conflict zelfs helemaal kunnen ontwijken, want toen hij door Palamedes (een afgezant van Menelaos) werd opgeroepen, zag de koning van Ithaca er erg tegenop om zijn vrouw en gezin achter te laten en deed hij daarom alsof hij gek was. Dit deed hij op overtuigende wijze door een akker te ploegen met een samenspan van een os en een ezel, en door zout in de voren te strooien. Palamedes liet zich echter niet misleiden: hij liet de jonge Telemachos in de baan van de ploeg leggen, zodat Odysseus werd gedwongen uit te wijken en zo aan te tonen dat hij toch niet zo gek was.
Het was Odysseus die de terughoudende Achilles overhaalde om zich aan te sluiten bij de Griekse expeditie naar Troje. Achilles werd door zijn moeder Thetis (die wist wat zijn lot zou zijn als hij aan de oorlog zou deelnemen) verborgen gehouden en opgevoed door de koninklijke familie van Lykomedes op het eiland Skyros. Nestor, de wijze koning van Pylos, voorspelde echter dat de Grieken alleen met de hulp van de grote krijger Achilles hoop konden koesteren om de grote, ommuurde stad Troje te veroveren.
Daarom werd de sluwe Odysseus eropuit gestuurd om de grootste strijder van Griekenland over te halen zijn vrouw en zoon achter te laten en mee te vechten in de troepen onder leiding van koning Agamemnon. Vermomd als een rijke handelaar verleidde de koning van Ithaca Achilles ertoe zijn vermomming als een van de dochters van Skyros af te leggen en zijn ware identiteit te onthullen door hem een assortiment prachtige wapens te tonen, waarvoor de grote krijger zijn interesse niet kon verbergen. Achilles nam ook zijn formidabele privéleger mee, de Myrmidonen van Thessalië.
Odysseus werd opnieuw aangewezen als gezant om Agamemnons dochter Iphigeneia over te halen zich bij de Griekse troepen in Aulis aan te sluiten. Tijdens de jacht doodde Agamemnon per ongeluk een hert dat heilig was voor Artemis en volgens de ziener Kalchas zou alleen het offer van de koningsdochter de godin gunstig stemmen en de Grieken een veilige reis naar Troje garanderen. Odysseus reisde vervolgens naar Mycene en beloofde Iphigeneia's moeder Klytaimestra dat het meisje met Achilles zou kunnen trouwen. Verheugd over het vooruitzicht op zo'n prestigieuze schoonzoon stemde de koningin meteen toe. Bij aankomst in Aulis waren de voorbereidingen voor het offer echter al getroffen en werd het arme meisje onmiddellijk op een altaar geplaatst. Gelukkig echter, net toen Agamemnon zijn zwaard liet vallen, kreeg Artemis medelijden met het meisje, verving haar door een hert en voerde Iphigeneia weg om priesteres te worden in Tauris, in een van de heiligdommen van de godin.
De Grieken kregen inderdaad gunstige wind en landden bij Troje. Afgezien van een klein incident waarbij Odysseus en Diomedes de jongeman Dolon in een bos in een hinderlaag lokten, had Odysseus tot aan de laatste fase van de oorlog weinig te doen. Na de dood van Achilles ontstond er enige onenigheid over wie de prachtige wapenrusting van de held zou erven. Zowel Odysseus als Ajax van Telamon maakten aanspraak op de wapenrusting, maar de kwestie werd uiteindelijk beslist door middel van een stemming. Doordat Athena haar invloed deed gelden, werden de wapens en wapenrusting die door Hephaistos waren vervaardigd, aan Odysseus geschonken.
De rol van Odysseus in de Griekse overwinning
Ondanks het verlies van hun geluksbrengende krijger ging de oorlog verder, maar op dit punt begonnen de Grieken iets strategischer te overdenken hoe ze de muren van Troje konden overwinnen. De ziener Kalchas voorspelde dat de Grieken alleen zouden zegevieren als ze op de een of andere manier drie dingen konden waarborgen. Deze waren: deelname van Achilles' zoon Neoptolemos aan de oorlog; inzetten van de legendarische wapens van Hercules, toen in het bezit van Philoktetes (of Philoctetes); en ten slotte de verovering door de Grieken van het Palladion. Dit laatste was een heilig houten beeld van Athena waarvan men geloofde dat het uit de hemel was gevallen en gevonden door Troas, de stichter van Troje. De Trojanen geloofden dat dit beeld hen bescherming en macht gaf, zodat de Grieken door het te stelen een groot voordeel in de oorlog zouden behalen.
Odysseus was de man die al deze drie moeilijke taken tot een goed einde bracht. Eerst keerde hij terug naar Syros en haalde Neoptolemos over om zich bij hem aan te sluiten. Vervolgens ging hij naar Lemnos om Philoktetes en de wapens van Hercules op te halen. Deze laatste was wel behoorlijk gepikeerd dat hij aanvankelijk op het eiland in de steek was gelaten, maar alle overredingspogingen van Odysseus bleken zich uit te betalen toen Philoktetes erin slaagde Paris met zijn dodelijke pijlen te doden, vrijwel zodra hij het slagveld bij Troje betrad.
Nu moest nog de derde taak worden volbracht: het heilige Palladion uit het hart van de stad stelen. Om de exacte locatie van het beeld te achterhalen, vermomde Odysseus zich als bedelaar en drong onopgemerkt de stad binnen. Eén persoon herkende de indringer echter wel, en dat was Helena, die inmiddels gedwongen was hertrouwd met een andere zoon van Priamus en nu graag naar Griekenland wilde terugkeren. Zij was het die Odysseus naar de locatie van het Palladion leidde. Toen hij met deze kennis terugkeerde naar het Griekse kamp, riep Odysseus de hulp in van Diomedes en de volgende nacht slopen de twee opnieuw de stad binnen en gingen er met het beeld vandoor.
Ondanks de diefstal van het Palladion woedde de oorlog voort en werd het duidelijk dat er een ambitieuzere strategie nodig was als de Grieken het conflict ooit zouden willen winnen. Met goddelijke inspiratie van Athena bedacht Odysseus het briljante idee van het houten paard. Hij liet timmerlieden een enorm paard bouwen waarin een aantal Griekse soldaten zich konden verstoppen. De kunst was om de Trojanen ervan te overtuigen het paard binnen de stadsmuren te brengen. Odysseus liet eerst alle Grieken hun kamp verlaten en uit het zicht wegvaren, waarna ze voor anker gingen bij het eiland Tenedos. Hierdoor stond alleen het paard nog op de vlakte, achtergelaten met slechts één man: Sinon. Hij deed alsof hij door de Grieken was achtervolgd als vijand en potentieel offerdier. Nadat hij hun vertrouwen had gewonnen, vertelde hij de goedgelovige Trojanen vervolgens een onzinverhaal over Athena die woedend was over de diefstal van haar beeld, de Grieken daarvoor strafte en hen vertelde dat de enige manier om weer in haar gunst te komen was om ter ere van haar een gigantisch houten paard te bouwen en terug naar huis te varen. De Trojanen slikten het verhaal met huid en haar en sleepten het paard keurig de stad binnen, waar het voor de tempel van Athena kwam te staan. Met uitzondering van Laokoön en Aeneas begonnen de Trojanen vervolgens de hele nacht door te feesten om te vieren dat ze eindelijk de oorlog hadden gewonnen.
Toen het feest eindelijk ten einde was en de Trojanen in een dronken roes lagen te slapen, gaf Sinon een signaal aan de wachtende Griekse schepen, die onmiddellijk terugkeerden naar de kusten van Troje. Odysseus en zijn Griekse strijdmakkers kwamen vervolgens uit het paard tevoorschijn, openden de stadspoorten, en het Griekse leger versloeg de Trojanen, ontheiligde tempels en slachtte genadeloos iedereen af.
De Odyssee
Een ongelukkig gevolg van het onridderlijke gedrag van de Grieken in Troje was dat de goden hen straften, door ervoor te zorgen dat veel van hun schepen op de thuisreis door rampspoed werden getroffen. Odysseus overleefde als een van de weinigen, maar pas na een ongelooflijk langdurige reis vol omwegen en tegenslagen, die worden beschreven in Homeros' Odyssee.
Tijdens zijn tien jaar durende odyssee naar huis deed de held vele havens aan, waarvan er maar weinige hem goedgezind waren. De eerste stop was het eiland Kikones, waar de god Apollo de held onder andere twaalf kruiken wijn schonk. Vervolgens werden Odysseus en zijn vloot door een storm getroffen en spoelden ze aan op de kusten van de Lotuseters. Het eten van die plant deed iemand zijn vaderland vergeten, dus sloeg de held hun aanbod van gastvrijheid af en zette hij zijn reis snel voort.
De volgende halte was het eiland van de Cyclopen – de eenogige reuzen – die vredig leefden en hun schapen hoedden. Het toeval wilde echter dat Odysseus de mensenetende Cycloop Polyphemos tegenkwam, de zoon van Poseidon, de god van de zee. De reus kreeg de reizende Grieken in het vizier en sloot hen op in zijn grot, waar hij er al snel twee als voorgerecht opat. Odysseus zag hoe ernstig de situatie was en smeedde onmiddellijk een sluw ontsnappingsplan. Hij lokte Polyphemos met wijn totdat de cycloop dronken was, waarna de held zijn mannen opdroeg de olijfhouten staf van Polyphemos om te vormen tot een spies; deze hardden ze vervolgens in het vuur en gebruikten hem om de cycloop blind te maken terwijl hij sliep. Omdat hij niets meer kon zien en begrijpelijkerwijs woedend was over deze behandeling, probeerde Polyphemus de reizende Grieken te vangen door zijn schapen te betasten terwijl ze de grot verlieten om te gaan grazen. Odysseus gaf zijn mannen vervolgens de opdracht zich aan de buiken van de schapen vast te binden, terwijl hij zelf een ram uitkoos voor dit doel, en zo wisten ze te ontsnappen om hun reis voort te zetten. De cycloop vervloekte Odysseus echter en voorspelde het verlies van zijn mannen, een vermoeiende terugreis en een ramp wanneer hij eindelijk thuis zou aankomen. Polyphemus riep de hulp in van zijn vader Poseidon en zorgde ervoor dat Odysseus pas na vele stormen en tien lange jaren Ithaca zou bereiken.
Er volgden nog meer avonturen. Een daarvan was een tussenstop in Aiolia (of Aeolia), waar de god van de winden, Aiolos (of Aeolus), Odysseus een fles gaf waarin alle winden zaten, behalve die welke hem naar huis zou brengen. Helaas lieten enkele bemanningsleden van Odysseus zich door hun nieuwsgierigheid overmannen en openden ze de fles terwijl Ithaca al in zicht was. Daardoor ontsnapten de tegenwinden en werden de door de storm geteisterde schepen van Odysseus helemaal terug naar Aiolia gesleurd.
Toen ze de reis opnieuw voortzetten, volgden er nog meer ongelukkige tussenstops in Laistrygonia, waar de reusachtige inwoners, onder leiding van Antiphates, een groot deel van de groep aanvielen en doodden door hen met enorme rotsblokken te bekogelen.
Odysseus en Circe
De weinige overlevenden bereikten vervolgens met één enkel schip Aiaia (of Aeaea), een eiland dat toebehoorde aan de tovenares Circe (of Kirke), waar de geteisterde reizigers nog meer problemen te wachten stonden. De godin veranderde een groep reizigers in varkens en Odysseus kon de situatie pas oplossen met een geschenk van Hermes. De boodschappergod gaf de held moly, een plant die hem onaantastbaar maakte voor de betoveringen van Circe. De twee konden het echter goed met elkaar vinden en werden geliefden, waardoor Odysseus zijn verblijf met een heel jaar verlengde. Toen hij uiteindelijk besloot zijn reis naar huis voort te zetten, adviseerde Circe Odysseus om de onderwereld te bezoeken en advies in te winnen bij de Thebaanse ziener Teiresias, die hem aanwijzingen voor zijn reis zou kunnen geven.
Op zijn reis door de onderwereld ontmoette de held zijn moeder Antikleia, die was gestorven van verdriet vanwege de aanhoudende afwezigheid van haar zoon. Hij ontmoette ook vele gevallen helden, zoals Hercules, Achilles en Agamemnon. Bij zijn terugkeer naar de wereld van de levenden gaf Circe Odysseus nog één laatste advies. Hij moest oppassen voor de Sirenen – vogelwezens met vrouwenhoofden – die voorbijgangers in de val lokten met hun prachtige en betoverende gezang. Toen het schip van de held het eiland van de Sirenen passeerde, gaf hij zijn bemanning dan ook de opdracht hun oren met was dicht te stoppen terwijl hijzelf aan de mast van het schip werd vastgebonden, zodat hij het goddelijke gezang wel kon horen, maar er niet door in de val zou worden gelokt.
Nadat ze de Sirenen met succes waren gepasseerd, moesten de held en zijn weinige overgebleven bemanningsleden vervolgens de woeste zeeën trotseren tussen twee rotsen die werden bewoond door de monsters Skylla (die twaalf voeten en zes koppen had en zeelieden at voor haar plezier) en Charybdis (die de zee driemaal opslokte en driemaal uitspuwde om angstaanjagende draaikolken te creëren). Hier kwamen nog eens zes bemanningsleden om het leven, maar het schip doorstond het en Odysseus kon zijn reis naar huis voortzetten.
Odysseus & Calypso
Een korte tussenstop bij Thrinikia (of Thrinacië) liep door slecht weer uit op een verblijf van een maand en de Grieken raakten door hun voedsel heen. Ondanks het eerdere advies van Teiresias om de kuddes van Helios met rust te laten, slachtten enkele uitgehongerde bemanningsleden onder leiding van Eurylochus verschillende dieren om te eten. Helios was woedend en zorgde ervoor dat het schip kapseisde toen het Thrinikia verliet. De enige overlevende van de ramp was Odysseus, die na negen dagen ronddrijven aanspoelde op de kusten van Ogygia.
Hier bracht de held vijf jaar door, gevangen gehouden door, maar ook genietend van de charmes van de nimf Calypso, en kreeg met haar een zoon, Nausithous. Het siert onze held echter dat hij ondanks het aanbod van onsterfelijkheid en eeuwige jeugd besloot om nog een poging te wagen om naar zijn vaderland terug te keren. Calypso hielp de held, ingegeven door goddelijke tussenkomst, bij het bouwen van een vlot, waarop hij opnieuw naar Ithaca vertrok. Poseidon greep echter opnieuw kwaadwillig in en veroorzaakte een vreselijke storm die het vlot aan stukken sloeg. Odysseus spoelde vervolgens gehavend en naakt aan op het eiland Scheria, de thuisbasis van de Phaeaciërs, waar hij direct onder de meelevende hoede kwam van Nausikaä, de dochter van koning Alkinoös (of Alcinous). Toen hij weer volledig gezond en op krachten was, kreeg de held de beschikking over een van de magische Phaiacische schepen die geen stuurman nodig hadden. Met dit schip keerde Odysseus uiteindelijk terug naar Ithaca. Maar, net zoals Polyphemos hem had toegezegd, was niet alles koek en ei in het koninklijk paleis.
Odysseus keert terug naar Ithaca
Na tien jaar afwezigheid was Odysseus' bestaan bijna volledig vergeten; alleen zijn vrouw Penelope bleef nog trouw aan de lang gemiste koning. Athena bracht de held op de hoogte van alles wat er tijdens zijn afwezigheid was gebeurd. Omdat men dacht dat hij al lang dood was, dongen talrijke vrijers naar de hand van Penelope en de kandidaat-koningen - alle 108 - hadden hun intrek genomen in het paleis zelf. Penelope stelde een beslissing over een nieuw huwelijk echter voortdurend uit en bleef tegen beter weten in hopen dat haar man ergens nog in leven was.
Om de situatie op de spits te drijven, smeedden de vrijers dan ook een plan om haar zoon Telemachos bij de eerste de beste gelegenheid te vermoorden. Op advies van Athena en met behulp van zijn beroemde scherpzinnigheid verkleedde Odysseus zich als bedelaar en bezocht hij het paleis persoonlijk om de situatie te verkennen. Alleen Odysseus' oude dienstmeid Eurykleia herkende de held (aan een opvallend litteken op zijn been) en ook zijn trouwe oude hond, Argos, herkende zijn oude meester, maar deze stierf tragisch genoeg zodra de twee herenigd waren. Odysseus onthulde zijn identiteit aan zijn zoon Telemachos (die net terug was uit Pylos) en bedacht een strategie om het paleis te ontdoen van alle klaplopers en zijn rechtmatige gezag weer op te eisen. De held, nog steeds in zijn bedelaarsvermomming, werd slecht behandeld door de vrijers in het paleis en was het mikpunt van menige wrede grap, maar de wraak zou niet lang op zich laten wachten.
Penelope daagde de vrijers uit: als een van hen de enorme boog die van de oude koning was geweest kon spannen en vervolgens een pijl door twaalf bijlbladen kon schieten, zou ze met hem trouwen. Natuurlijk had geen van de ongelukkige vrijers de nodige kracht om de boog te spannen, laat staan ermee te schieten. Toen trad de bedelaar naar voren en, onder een koor van sceptisch gejoel, spande hij ongelooflijk genoeg de boog met gemak en schoot een pijl kaarsrecht door de bijlpunten heen. Odysseus wierp zijn vermomming af, onthulde zijn ware identiteit en zaaide paniek onder de vrijers. Er was echter geen ontkomen aan voor de indringers, want, zoals gepland, had Telemachos alle deuren gesloten en de wapens van de muren gehaald. Odysseus schakelde vervolgens terloops de vrijers één voor één uit met zijn geduchte boog en heroverde zo zijn lang verlaten koninkrijk.
Het koninklijk paar, dat na tien lange jaren van scheiding weer herenigd was, leefde nog lang en gelukkig, of toch niet helemaal. Want in een tragische laatste wending werd de bejaarde Odysseus gedood door Telegonos, zijn zoon bij Circe, toen deze op Ithaca landde en in de daarop volgende strijd, zonder het te weten, zijn eigen vader doodde.
Hoe wordt Odysseus in de kunst afgebeeld?
Odysseus vormt een populair onderwerp in de Oudgriekse kunst; hij is te zien op vazen, munten, beeldhouwwerken, driepoten en schildbanden uit heel Griekenland en is vaak te herkennen aan zijn pilos – een kegelvormige vilten hoed. Scènes op rood- en zwartfigurig aardewerk uit de 7e tot de 5e eeuw v.Chr. die Odysseus uitbeelden, omvatten de missie naar Achilles, de ruzie met Ajax over de wapenrusting van Achilles, de diefstal van het Palladion, het verblinden van de cycloop, het aanspoelen op de kusten van Scheria en de wraak op de vrijers van Penelope.
Het motief van het houten paard komt verrassend weinig voor in de Griekse kunst, maar is welbekend als afbeelding op een pithos met kleireliëf uit Mykonos, ca. 670 v.Chr. Een beroemde afbeelding van Odysseus en de Sirenen is te vinden op een Attische stamnos met rode figuren uit Vulci, ca. 450 v.Chr.
