حماسۀ گیلگمش از محبوب‌ترین آثار ادبی میان‌رودان باستان در روزگار ما به‌شمار می‌رود و برای بسیاری از خوانندگان خود جذاب و الهام‌بخش بوده است. اما این اثر جاودان تا مدت‌ها در درازنای تاریخ بشر گمشده و ناشناس مانده بود. با سقوط امپراتوری آشوری به‌دست نیروهای متحد بابِل و ماد در ۶۱۲ پیش از میلاد، شهرهای بزرگ این امپراتوری و در میان آنها نینوا به آتش کشیده شدند، و در این جریان کتابخانۀ نینوا نیز از بین رفت.
این کتابخانۀ بزرگ به فرمان آشوربانیپال (فرمانروایی ۶۶۸ تا ۶۲۷ پیش از میلاد) در نینوا بنا شده بود، و به خواست او رونوشت تمامی آثار ادبی قابل دسترس از سراسر میان‌رودان در آن گرد آمده بود. این آثار همگی روی لوح‌هایی گِلی نوشته شده بودند، که در آتش‌سوزی پخته و به سفال سخت تبدیل شدند، و بدین ترتیب بهتر توانستند گذر قرن‌ها را دوام بیاورند. اما بناهایی که آنها را در خود جا داده بودند فرو ریختند، و این مجموعه آثارِ خط میخی را به مدت بیش از ۲۰۰۰ سال زیر خود پنهان کردند، تا سرانجام در سدۀ نوزدهم میلادی حفاری‌های باستان‌شناسان آنها را از دل خاک بیرون کشید.
در این سده، انجمن‌های عتیقه‌شناسی، موزه‌ها، دولت‌ها، و دیگر نهادهای آموزشی و پژوهشی اروپا گروه‌های تخصصی باستان‌شناسی را روانۀ میان‌رودان می‌کردند تا شواهدی مادی برای گواهی بر راستی روایت‌های دینی تورات و انجیل پیدا کنند. چون شهرهای میان‌رودان و پادشاهان آنها بارها در این آثار دینی کهن ظاهر می‌شوند، در آن زمان گمان می‌رفت که با کاوش و حفاری در محوطۀ باستانی آن شهرها شواهد وجود پادشاهان و پیامبران از دل خاک بیرون خواهند آمد. به نتیجه رسیدن این گونه کاوش‌ها اهمیت زیادی داشت، چون نظریه‌های چارلز داروین که در سال ۱۸۵۹ منتشر شده بودند محبوبیتی روزافزون داشتند، و یافته‌های او موجب شده بودند مردم وجهۀ تاریخی و صحت روایت‌های کتاب‌های مقدس را زیر سوال ببرند.
اما دستاورد کاوش‌های باستان‌شناسی در عمل نتیجۀ عکس داد. با این کاوش‌ها ویرانه‌های شهرهای باستانی میان‌رودان از زیر خاک بیرون آمدند، کتیبه‌های خط میخی پیدا شدند و پس از رمزگشایی نشان دادند که بسیاری از حکایت‌های معروف تورات و انجیل – هبوط آدم، توفان بزرگ، و کشتی نوح – چیزی جز بازگویی و بازآفرینی اسطوره‌ها و افسانه‌های سومری پیش از خود نیستند.
کاوش‌هایی که در سدۀ نوزدهم در میان‌رودان صورت گرفت چهرۀ تاریخ را یکسر دگرگون کرد، چون مشخص شد که تورات و انجیل برخلاف تصور همگان کهنترین کتاب‌های جهان نیستند، تمدن‌های بشری هزاران سال پیش از زمانی که در کتاب مقدس برای آفرینش جهان ذکر شده وجود داشته‌اند، و این تمدن‌ها در عمل بسیاری از فناوری‌ها، اختراع‌ها، سامانه‌های اعتقادی و دینی، و گونه‌های ادبی را که به مردمان امروزی‌تر نسبت داده می‌شد به‌وجود آورده‌اند.
یکی از این گونه‌های ادبی باستانی حماسه‌های پهلوانی بود – که مدت‌ها گمان می‌رفت آفریدۀ هومر در یونان باستان (حدود سدۀ هشتم پیش از میلاد) بوده‌اند – ولی اکنون معلوم می‌شد که مردمان میان‌رودان نیز چنین حماسه‌هایی داشتند. حماسۀ گیلگمش در سال ۱۸۴۹ میلادی در کاوش‌های باستان‌شناس بریتانیایی، آستن هنری لِیرد، از دل خاک بیرون آمد. کامل‌ترین روایت به‌جامانده از این حماسه، که به زبان اکدی روی کتیبه‌های گِلی و به‌خط میخی نوشته شده بود، در خرابههای کتابخانۀ آشوربانیپال در محوطۀ باستانی نینوا پیدا شد.
یازده کتیبۀ اولِ این مجموعه روایت رسمی حماسه را در خود جا داده‌اند، اما کتیبۀ دوازدهم شعر سومری کهن‌تری به نام گیلگمش، انکیدو، و جهان زیرین را حکایت می‌کند. از آنجا که این حکایت با داستانی که در یازده کتیبۀ اول بازگو شده تفاوت دارد (از این لحاظ که اِنکیدو در کتیبۀ هفتم می‌میرد، اما در کتیبۀ آخر هنوز زنده است)، بیشتر روایت‌های رسمی این حماسه کتیبۀ دوازدهم را حذف می‌کنند.
عده‌ای از پژوهشگران عقیده دارند گیلگمش، انکیدو، و جهان زیرین یک نسخۀ قدیمی و شاید نخستین نسخۀ نوشتاری از داستان پهلوان-شاه بزرگ، گیلگمش، باشد، که در دورۀ سوم اور (حدود ۲۱۱۲ تا حدود ۲۰۰۴ پیش از میلاد) با استناد به یک سنت شفاهی دیرین به‌قالب نوشته درآمده است. در مقابل، عده‌ای دیگر به همان کتیبه‌های متعلق به حدود ۲۱۰۰ پیش از میلاد تکیه می‌کنند و داستان گیلگمش را کهن‌تر از آن به‌حساب نمی‌آورند. ولی حتا در این صورت نیز حماسۀ گیلگمش، با احتساب کتیبۀ دوازدهم یا بدون آن، به هر حال دستاورد ادبی شگفت‌انگیزی است، که در گذر هزاران سال همچنان پرطرفدار باقی مانده و با قهرمان آن در سفری به جستجوی بالاترین آرمان بشر، یعنی جاودانگی، همراه می‌شود.
ریشه‌های داستان
حماسۀ گیلگمش در اصل سلسله‌ای از شعرهای سومری بود، که بعدها به زبان اکدی ترجمه شد، و نخستین بار حدود ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ سال پس از فرمانروایی گیلگمش واقعی، پادشاه اوروک، به‌قالب نوشته درآمد. نام اصلی این مجموعه شعر حماسی «شا-نَقبا-اِمرو» (آن که ژرفا را دید) یا «شوتور-ایلی-شام» (برتر از همۀ شاهان دیگر) بود. شخصیت گیلگمش در آثار سومری کهن‌تر معرفی شده و به‌عنوان پهلوانی بزرگ و نیمه‌خدا، برادر ایزدبانو اینانّا، و جنگجویی نیرومند جا افتاده بود، هرچند که این حماسه او را اسیر کالبد انسانی خویش و در جدال با مرگ، سوگواری، و بی‌معنایی ظاهری هستی نشان می‌دهد.
کتیبه‌های حماسۀ گیلگمش به قلم شین-لِقی-اوننینّی نوشته شده‌اند (که ترجمۀ نامش می‌شود «ای ایزد ماه، توسّل مرا بپذیر»)، یک نبشتگر بابِلی که در زمانی بین سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد زندگی می‌کرد و تا مدت‌ها نخستین نویسندۀ جهان دانسته می‌شد که نامش را می‌دانیم – البته این افتخار بعدها به شاعر-کاهنۀ اکدی، اِن-هه‌دو-آنّا (حدود ۲۳۰۰ پیش از میلاد)، دختر سارگُن بزرگ (فرمانروایی ۲۳۳۴ تا ۲۲۷۹ پیش از میلاد) رسید.
سمیوئل نوآح کرِیمر، پژوهشگر تاریخ سومِر، به این نکته اشاره دارد که شین-لِقی-اوننینّی تنها به ترجمه و رونویسی یک اثر سومری قدیمی اکتفا نکرده، بلکه از روی اثری قدیمی یک «چیز تازه» پدید آورده که همان حماسۀ پهلوانی است (سومِر، ۲۷۰). به عقیدۀ ن. ک. سَندرز پژوهشگر، این اثر «زیباترین شعر حماسی به‌جاماندۀ تمامی قرون و اعصار تا پیش از ایلیاد هومر، و بی‌نهایت کهن‌تر از آن است» (سَندرز، ۷)
قهرمان حماسۀ گیلگمش پادشاه نیمه‌افسانه‌یی اوروک است، که در این حماسه با کمک دوست خود اِنکیدو درختان تنومند «جنگل سرو» را می‌اندازد تا برای شهر خود دروازه‌های حجیم بسازد. او برای دست یافتن به راز عمر جاودان راهی سفری پرخطر برای دیدار با اوتناپیشتیم پیشگو، همتای باستانیِ نوح پیامبر، می‌شود. به لحاظ تاریخی، پژوهشگران روی هم رفته پذیرفته‌اند که گیلگمش باید پنجمین پادشاهی بوده باشد که بر شهر اوروک (زادگاه نوشتار و نوشتن) فرمانروایی کرده است.
از محوطۀ شهر اوروک و دیگر شهرهای میان‌رودان نامه‌ها و کهن‌نوشت‌هایی پیدا شده که کارهای قهرمانانۀ این پادشاه را ثبت کرده‌اند. در این شواهد به پسر او نیز اشاره شده، بنابراین کمتر تردیدی درمورد تاریخ‌مند بودن این شخصیت وجود دارد. از این گذشته، در سال ۲۰۰۳ میلادی گروهی از باستان‌شناسان ادعا کردند مقبرۀ گیلگمش را در بستر قدیمی رود فرات یافته‌اند.
گیلگمش در مقام پادشاه چنان کارهای بزرگی را به انجام رساند که با گذر زمان مردم از او چهره‌ای افسانه‌یی و ایزدی ساختند. می‌گفتند که پدر گیلگمش روحانی-پادشاه، لوگال‌باندا، و مادرش ایزدبانو نین‌سون بوده (که به ریمَت-نین‌سون و نین‌سومون، «بانوی گاوهای وحشی»، نیز شهرت دارد). این ایزدبانو را «مادر مقدس» و «ملکۀ بزرگ» می‌دانستند، و نامش را «علیاحضرت ماده‌گاو» یا «ماده‌گاو وحشی حرم مقدس» معنی می‌کردند. بدین‌ترتیب گیلگمش به موجودی نیمه‌ایزدی و قابل پرستش تبدیل شد که زورمندی و استواری‌اش فرابشری بود اما در عین حال نیمه‌ای انسانی و میرا نیز داشت.
به همین خاطر، گیلگمش با همۀ توانمندی‌هایی که داشت و کارهای عظیمی که به انجام رساند، در نهایت نتوانست به بزرگ‌ترین خواستۀ خود یعنی پیروزی بر مرگ و رسیدن به عمر جاودان دست پیدا کند – شاید هم توانست؟
واقعیت مرگ
در حماسۀ گیلگمش، فرمانروای بزرگ از سر غرور و تکبر با زیردستان خود با خشونت و ستم رفتار می‌کند، چنان که مردمش از ستمکاری او شکایت به ایزدان می‌برند. ایزدان در پاسخ این شکایت‌ها هدیه‌ای عجیب برای گیلگمش می‌فرستند: یک مرد وحشی به‌نام اِنکیدو، که قدرتمندی گیلگمش را به چالش می‌کشد تا شاید به او فروتنی بیاموزد.
اِنکیدو در آغاز آمدن به جهان موجودی جنگلی و بی‌قید و قانون است، که گیلگمش برای رام کردن او و آوردنش به شهر یکی از روسپیان معبد به‌نام شَمهات را می‌فرستد، و شَمهات با همخوابگی با اِنکیدو او را پابند و متوجه خواسته‌های انسانی وجودش می‌کند. اِنکیدو همراه شَمهات به اوروک می‌آید، و با گیلگمش روبه‌رو می‌شود. این دو بنا بر نقشۀ ایزدان با هم به مبارزه برمی‌خیزند، و پس از این مبارزۀ برابر با هم پیمان دوستی و برادری می‌بندند، که مادر گیلگمش نیز برای صحه گذاشتن به آن اِنکیدو را به فرزندی می‌پذیرد.
گیلگمش و اِنکیدو روانۀ «جنگل سرو» می‌شوند، و نگاهبان آن، هومبابای دیو («دیو» به معنی موجود فراطبیعی و نه شیطانی) را از پا درمی‌آورند. این پیروزی به چشم ایزدبانو اینانّا-ایشتَر جذاب می‌آید، اما گیلگمش پیشنهاد عشق‌ورزی او را رد می‌کند، و اینانّا از سر خشم «گاو آسمانی» را برای کشتن او می‌فرستد. اِنکیدو گاو را می‌کشد، و ایزدان حکم به مرگ او می‌دهند تا این حرمت‌شکنی‌ها با خون او جبران شود.
هومبابا که محبوب ایزدان بوده بدون هیچ گناهی و فقط در راه انجام وظیفۀ خود یعنی نگهبانی از «جنگل سرو» کشته شده، و گاو آسمانی شوهر ایزدبانوی جهان زیرین، ارشکیگَل، بوده است. هردو به ناحق به‌دست اِنکیدو کشته شده‌اند. پس اِنکیدو می‌میرد، و اینجاست که گیلگمش متوجه می‌شود خودش هم موجودی میرنده است و مرگش دیر یا زود فرا خواهد رسید. این یادآوری او را به تب و تابی شکنجه‌آور می‌اندازد، و فریادش را به آسمان بلند می‌کند:
دیگر چگونه سر راحت بر بالین بگذارم، چگونه آرامش بیابم؟ دلم پریشان است. این که بر سر برادرم آمد، بر سر من نیز خواهد آمد. چون من از مرگ می‌ترسم بهترین کار این است که نزد اوتناپیشتیم بشتابم، که «دوردست» می‌خوانندش، چرا که توانست وارد جمع ایزدان شود.
(کتاب ۹؛ سَندرز، ۹۷)
تکاپو به‌دنبال عمر جاودان
گیلگمش برای رسیدن به اوتناپیشتیم کهنسال، تنها انسانی که از «توفان بزرگ» جان به‌در برده و ایزدان به او عمر جاودان بخشیده‌اند، از «سرزمین شب» و «آب‌های مرگ» می‌گذرد. اوتناپیشتیم برای گیلگمش ماجرای خبردار شدنش از آمدن سیلاب عظیم توسط ایزد اِئا، راهنمایی اِئا برای ساختن کشتی کمانی‌شکل برای سوار کردن همۀ جانوران، و نجات جان خود و خانواده‌اش و در نتیجه نجات نسل بشر از نابودی را تعریف می‌کند.
سپس به گیلگمش می‌گوید که عمر جاودان در صورتی به او عطا خواهد شد که بتواند تا شش شبانه‌روز آینده بیدار بماند. گیلگمش موفق به این کار نمی‌شود، و حتا نمی‌تواند گیاه جوانی دوباره را که اوتناپیشتیم به او داده با خود به اوروک برگرداند. گیاه سحرآمیز نصیب یک مار می‌شود، و بدین ترتیب اسطوره علت پوست انداختن مارها (تجدید حیات و جوانی دوباره) را توضیح می‌دهد. گیلگمش را قایق‌رانی به‌نام اورشَنابی (Urshanabi) به اوروک بازمی‌گرداند، و او پس از بازگشت به خانه ماجرای بزرگ خود را در قالب نوشتاری ثبت می‌کند. به نوشتۀ د. برِندَن نِیگل، استاد تاریخ:
این شعر شکوهمند، که به معضل‌های ازلی انسان مثل ناخوشی، پیری، مرگ، شهرت و تکاپو برای رسیدن به دست‌نیافتنی‌ها می‌پردازد، می‌تواند به استعاره‌ای از تقلای قهرمانانۀ خود میان‌رودان برای ماندگاری و از دست نرفتن و به‌جا گذاشتن نام و نشانی از خود بین مردمان این کرۀ خاکی تعبیر شود.
(۱۶)
صرف نظر از این که تا چه حد با این گفته همراه باشیم، در هر صورت تردیدی نیست که هستۀ مرکزی حماسۀ گیلگمش تقلای ابدی انسان برای یافتن معنای هستی است. سَندرز می‌نویسد:
گیلگمش اگر نخستین قهرمان انسانی نباشد، نخستین قهرمان تراژیک شناخته‌شده در تاریخ هست. او در همان حال که عمیق‌ترین همدلی ما را برمی‌انگیزد، نوع‌نمون‌ترین انسان از نظر تلاش برای یافتن هستی و معرفت شمرده می‌شود. (۷)
سرانجام
گیلگمش هرچند در اسطوره در تکاپوی خود برای دست یافتن به جاودانگی ناکام ماند و چهرۀ تاریخی او در مقام پادشاه اوروک نیز جز چند اشارۀ گذرا در نام‌نامه‌ها و کهن‌نوشت‌های دیگر به خود ندید، اما در کتیبه‌های نوشته‌شده به‌دست شین-لِقی-اوننینّی و بسیاری نبشتگران گمنام دیگر تا ابد ماندگار شد، نبشتگرانی که افسانه‌های سینه به سینه را در قالب نوشتار به ثبت رساندند و با این کار سنت‌های شفاهی را برای نسل‌های آینده به یادگار گذاشتند.
نبشتگران میان‌رودانی عقیده داشتند داستان گیلگمش در اصل از زبان خود او نقل شده، و منبع اصلی آنها سنگ‌نبشتۀ عظیمی بر دروازۀ اوروک (یا در دیوارهای شهر) بوده که این پادشاه کارهای بزرگ و ماجراهای خود را در آن ثبت کرده بوده است. به عقیدۀ گوِندولین لِیک، پژوهشگر تاریخ میان‌رودان، گیلگمش «با ایفای نقشی پراهمیت در عظمت شهر خود، یعنی شرکت در پدیدآوری بالاترین دستاورد فرهنگی اوروک، هنر نوشتن، به جاودانگی رسید» (۵۶)
«حماسۀ گیلگمش» با ثبت و ضبط سرگذشت این پادشاه گردن‌کش، سوگواری او در غم از دست دادن رفیق شفیقش، هراس او از مرگ، و تکاپوی او به‌دنبال عمر جاودان، در حقیقت پیروزی او بر مرگ و رسیدن او به نامیرایی را، تا زمانی که داستانش خوانده می‌شود، رقم زده است.
