Kuzey Amerika’nın yerli halklarının tarihi ve kültürü, 17. yüzyıldan itibaren bölgeyi kolonileştiren Avrupalı yerleşimcilerin tarihi tarafından büyük ölçüde gölgede bırakıldığı için sıklıkla göz ardı edilmektedir. Oysa bu toprakların asıl sakinlerinin, daha geniş çapta tanınmayı ve saygıyı hak eden uzun bir geçmişi vardır.
Modern, yerli olmayan akademisyenlere göre, bugün "Yerli Amerikalılar" olarak bilinen halklar, 40.000 ila 14.000 yıl önce Kuzey Amerika'ya göç etmişlerdir. Oysa bu halkların kendi inanç sistemlerine göre onlar, birçok yerli ulus tarafından "Kaplumbağa Adası" olarak adlandırılan bu topraklardan gelmişlerdir ve her zaman bu toprakların bir parçası olmuşlardır. Amerika'nın Avrupalılar tarafından sömürgeleştirilmesinden önce, Yerli Amerikan ulusları binlerce yıl boyunca korunan son derece gelişmiş ve çeşitli kültürler inşa etmişlerdi. Sömürge süreci, salgın hastalıklar ve savaşlar yoluyla yerli nüfusu önemli ölçüde azaltmış, hayatta kalanları ise yasalar, zorunlu göçler ve sonrasında Amerika Birleşik Devletleri hükümeti tarafından ihlal edilen antlaşmalar aracılığıyla ata topraklarından mahrum bırakmıştır.
Keşif Doktrini, Hristiyan bir hükümdar tarafından sahiplenilmeyen tüm toprakların, o bölgelerde halihazırda yaşayanlar dikkate alınmaksızın bir başkası tarafından özgürce alınabileceğini savunuyordu. 1607'de Virginia'daki Jamestown Kolonisi'nin kurulmasından itibaren bu doktrinin ruhu, sömürgecilerin Kuzey Amerika'nın yerli halklarına nasıl davranacağını belirledi. Yerliler "uygarlaşmamış vahşiler" olarak görüldükleri için tarihlerini, kültürlerini ve dillerini silme girişimleri de buna dahildi. Aslında Yerli Amerikan kültürü, Avrupalı sömürgecilerinki kadar gelişmişti ve onlardan çok daha kapsayıcıydı.
Sömürgeleşme öncesindeki Yerli Amerikan ulusları savaşlar yürütmüş, topraklar fethetmiş, köleler tutmuş ve doğal kaynakları tüketmişlerdi. Bu halklar, 18. ve 19. yüzyıl Amerikan edebiyatındaki "soylu vahşi" tanımına uymadıkları gibi "vahşi canavar" nitelemelerine de uygun değillerdi. Avrupalı Amerikalılar Kuzey Amerika'da egemenlik kurdukça yerleşimciler yerli halkları şeytanlaştırma veya idealize etme eğilimi gösterdiler. Oysa onlar da tüm insanların sahip olduğu temel arzuları taşıyan sadece insanlardı. Tek farkları, bu arzuları Avrupalılar ve sonrasında yerli kültürleri ile halkın kendisini sessizce, çoğu zaman da pek sessiz olmayacak şekilde silmeye çalışan Avrupalı Amerikalılar için kabul edilebilir olandan farklı biçimlerde ifade etmeleriydi.
Kuzey Amerika'nın yerli halkları her şeye rağmen hayatta kalmayı başardılar. Geleneksel ritüellerini sürdüren, kadim hikâyelerini anlatan, dillerini ve adetlerini gençlerine öğreten canlı topluluklar oluşturmaya bugün de devam etmektedirler. Aşağıdaki on gerçek, onların engin kültürünün, tarihinin ve katkılarının yalnızca küçük bir örneğidir. Makalenin sonundaki kaynakçada listelenen kitaplar ise okuyuculara çok daha fazlasını sunacaktır.
Watson Brake, Giza'daki Büyük Piramit'ten Daha Eskiye Dayanır
Giza’daki Büyük Piramit, Mısır’ın 4. Hanedanlık kralı Khufu (Keops) dönemine, yani MÖ 2589-2566 yıllarına tarihlenmektedir. Oysa günümüzde Louisiana’da bulunan ve Watson Brake olarak bilinen alanın tarihi yaklaşık MÖ 3500 yılına kadar uzanmaktadır. On bir höyükten oluşan bu alanın orijinal amacı, yerleşim, ticaret veya din merkezi olarak inşa edilmiş gibi görünmediği için arkeologları ve tarihçileri zorlamaya devam etmektedir. Watson Brake’te bulunan seramikler ve aletler, en az MÖ 3500 yılına kadar uzanan insan faaliyetlerini kanıtlamaktadır. Ancak oradaki insanların tam olarak ne yaptığı hala belirsizdir. Alanın sadece 1980’ler gibi yakın bir tarihte keşfedilmiş olması nedeniyle arkeologlar, daha fazla kazının bu yerin amacını daha net bir şekilde ortaya çıkaracağı konusunda güven duymaktadırlar. Watson Brake; Cactus Hill, Poverty Point, Serpent Mound, Etowah Mounds, Moundville ve Cahokia gibi ABD genelindeki pek çok antik Yerli Amerikan alanından yalnızca biridir. Ancak şimdiye kadar keşfedilen en eski höyük yerleşkesidir.
Cahokia, Kuzey Amerika'nın En Büyük Şehriydi
Günümüz Illinois sınırlarında yer alan Cahokia'nın geçmişi yaklaşık MS 600 ile 1350 yılları arasına dayanmaktadır. Burası bir zamanlar Kuzey Amerika'nın en büyük kentsel merkeziydi. Şehir, her yöne uzanan yollar sayesinde gelişen önemli bir dini merkez ve ticaret üssüydü. Yaklaşık 890 hektarlık (2.200 dönüm) bir alanı kaplayan bu bölge; konutları, geniş bir ticari bölgeyi, top sahalarını, oyun alanlarını, tarım arazilerini ve törensel-dini mekanları bünyesinde barındırıyordu. Yerli Amerikan halkları arasında popüler bir oyun olan Chunkey'nin (Tchung-kee) yaklaşık MS 600 civarında burada ortaya çıktığı düşünülmektedir. Şehrin orijinal adı bilinmemektedir. Günümüzdeki isimlendirme ise 19. yüzyılda yakınlarda yaşayan Cahokia kabilesinden gelmektedir. Şehrin asıl sakinlerinin başlangıçta gizemli bir şekilde ortadan kaybolduğu düşünülüyordu. Bazı makale ve videolar hala bu iddiayı sürdürse de arkeologlar artık bölgenin MS 1350 civarında doğal afetler (özellikle depremler ve seller) ile aşırı nüfus nedeniyle terk edildiğine inanmaktadır. Bölge, 1500'lü yıllarda Illinois Konfederasyonu halkı tarafından yeniden doldurulmuştur. 1800'lerde hala orada bulunan bu halkın, bugün bir UNESCO Dünya Mirası Alanı olan şehri kimin inşa ettiğine dair herhangi bir bilgisi yoktu.
Sömürge Dönemi Öncesi Kuzey Amerikalılar 300'den Fazla Dil Konuşuyordu
Avrupalıların sömürgeleşme sürecinden önce Kuzey Amerika Yerlileri tarafından 300’den fazla, hatta bazı tahminlere göre muhtemelen 500 kadar farklı dil konuşulmaktaydı. Her ulus kendi dilini konuşuyordu ve diğerleriyle tercümanlar ya da işaret dili aracılığıyla iletişim kuruyordu. ABD hükümetinin asimilasyon politikasının bir parçası olarak Yerli Amerikan dilleri baskı altına alındı. 19. yüzyılın başlarından itibaren çocuklar ailelerinden alınarak İngilizce öğrendikleri, Avrupa kültürünü, dinini ve değerlerini benimsemeye zorlandıkları yatılı okullara nakledildi. Yerli Amerikalıların kendi dillerini konuşmalarına veya öğretmelerine 1970'lere kadar izin verilmedi. Bu süre zarfında dillerin çoğu kayboldu. Günümüzde ABD'de konuşulan yalnızca yaklaşık 170 Yerli Amerikan dili kalmıştır. Yerli toplulukların ata dillerini canlandırmaya yönelik girişimleri ise geçmişin gelenekleriyle yeniden bağ kurmayı teşvik ederek devam etmektedir.
Önemli Tarım Ürünlerini İlk Kez Yetiştirenler Amerikan Yerlileriydi
Dünya çapında bugün en önemli ürünlerden bazıları ilk kez Kuzey Amerika Yerlileri tarafından yetiştirilmiştir. Mısır, Arkaik Dönem'in (MÖ 2100 civarı) bir noktasında Güney ve Orta Amerika'dan getirilmiş, fasulye ve kabakla birlikte Kuzey Amerika genelinde temel bir ürün haline gelmiştir. Bu üç ürün, bugün hala uygulanan ve tarımın 'üç kız kardeşi' olarak bilinen yöntemle bir arada yetiştiriliyordu. 'Üç kız kardeş destekli ekim' yönteminde önce mısır, ikinci olarak (mısır sapına dolanan) fasulye ve ardından yaprakları fasulye ile mısırın köklerini gölgeleyen kabak ekilir. Yerli Amerikalılar bunlarla birlikte su kabağı, patates, ayçiçeği, tütün, domates, erik ve daha pek çok ürünü de yetiştirmişlerdir ve yetiştirmeye devam etmektedirler.
Yedi Nesil İlkesi
Yedi Nesil İlkesi (Yedi Nesil Sürdürülebilirliği ve Yedi Nesil Planlaması olarak da bilinir), İrokua (Iroquois) ulusundan doğduğu düşünülen bir kavramdır. Bu ilke, bir halk tarafından alınan her kararın yedi nesil sonraki torunları üzerindeki etkilerinin göz önünde bulundurulması gerektiğini savunur. Bu politika, genel olarak Yerli Amerikan uluslarının kültürel değerleriyle uyumludur. Bu değerlere göre toplumun genel iyiliği, bireyin veya azınlığın ihtiyaçlarından daha önemlidir. Halk, toprağın sahibi değil emanetçisidir ve bu nedenle dünyanın ihtiyaçları her zaman gözetilmelidir. Dünya canlı bir varlık olarak kabul edildiği için toplumun bir üyesi sayılır. Doğal olarak dünyanın desteklediği tüm hayvanlar ve bitki örtüsü de bu üyeliğe dahildir. İnsanlar eylemlerinin yedinci nesil üzerindeki etkilerini düşünerek sadece kendi torunlarını değil, tüm topluluğun refahının ve sürdürülebilirliğinin devamlılığını da gözetmiş olurlar.
Haudenosaunee Konfederasyonu'nu Örnek Alan ABD Anayasası
Yedi Nesil İlkesi'nin, Cayuga, Mohawk, Oneida, Onondaga ve Seneca olmak üzere İrokua halkının Beş Uluslu Haudenosaunee Konfederasyonu tarafından alınan kararlara rehberlik ettiği söylenir. Bu topluluk, daha sonra Tuscarora'nın katılımıyla Altı Ulus olarak anılmıştır. Altı Ulus'un Büyük Konseyi, kadınların eşit söz hakkına sahip olduğu bir demokrasiydi ve Büyük Barış Yasası'nın herkesi kapsadığı kabul edilirdi. Haudenosaunee Konfederasyonu hükümetinin yapısı, yetkilerin farklı dallara ve sorumluluklara ayrılmasını zorunlu kılan bir anayasa ile belirlenmişti. Bu anayasa, hükümet yetkisinin yönetilenlerden geldiğini ilan ediyordu. Amerika Birleşik Devletleri'nin Kurucu Babaları, kendi hükümet biçimlerini oluştururken bu modeli temel almışlardır.
Kadınlara Eşitlik
Toplumun iyiliğinin bireyin veya azınlığın iyiliğinden üstün tutulması kavramı, sadece İrokualarda değil genel olarak Kuzey Amerika uluslarında kadınları da kapsıyordu. Kadınlar ticaretten, evin inşasından ve bakımından sorumluydu. Kocalarından boşanabilirlerdi ve bu durumda ev ile eşyaları kendilerinde tutabilirlerdi. Ayrıca yönetimde eşit söz hakkına sahiptiler. İrokualar, 19. yüzyılda ABD'deki kadınların oy hakkı hareketini doğrudan etkilemişti. Lucretia Mott, Elizabeth Cady Stanton ve Matilda Joslyn Gage gibi ilk aktivistler, İrokua kadınlarının beyaz kadınlardan çok daha fazla özgürlüğe sahip olduğunu belirtiyorlardı. Yine de 1920'de 19. Anayasa Değişikliği ile kadınlara oy hakkı verildiğinde birçok kişi aynı hakkın Yerli Amerikalılara verilmesine karşı çıktı. Yerlilerin oy kullanması 1924'teki Yerli Vatandaşlık Yasası'na kadar yasaklanmıştı. Bu yasadan sonra bile bazı eyaletler 1950'lere kadar Yerli Amerikalıları bu haktan mahrum bırakmaya devam etti.
Zengin Edebiyat Mirası
Kuzey Amerika ulusları, başlangıçta nesilden nesle sözlü olarak aktarılan önemli bir edebiyat birikimi oluşturmuşlardır. Bu süreç, hikâyelerin, şiirlerin, şarkıların ve romanla kıyaslanabilecek daha uzun eserlerin yazıya geçirilmesinden çok önceye dayanmaktadır. Her ulusun geçmişi canlı tutan ve aynı zamanda önemli kültürel değerleri aktaran kendi hikâyeleri vardı. Eserler zamanla antropolog George Bird Grinnell gibi yerli kültürüyle ilgilenen Avrupalı yerleşimciler tarafından ve Charles Eastman, John Rollin Ridge, Lynn Riggs, Zitkala-Sa, N. Scott Momaday, Louise Erdrich ve Sherman Alexie gibi pek çok Yerli Amerikan yazarın kendisi tarafından yazıya döküldü. Hikâye anlatıcılığı Yerli Amerikan kültürünün her zaman hayati bir parçası olmuştur ve olmaya devam etmektedir. Bu halkların edebiyatı, epik maceraları, hayalet hikâyelerini, aşk hikâyelerini, yaratılış mitlerini ve daha pek çok türü kapsamaktadır.
Kaplumbağa Adası
Pek çok Yerli Amerikan yaratılış miti, dünyanın (veya Kuzey Amerika'nın) bir kaplumbağanın sırtında nasıl oluştuğunu anlatır. Bu nedenle aralarında İrokuaların da bulunduğu bazı uluslar, kıtadan Kaplumbağa Adası olarak bahsederler. Bu terim diğer bazı uluslar tarafından dünyanın bütünü için de kullanılır. İrokua yaratılış mitinde bir Üst Dünya ve bir Alt Dünya vardı. Alt Dünya tamamen sudan ibaretti. Üst Dünya’nın Büyük Hükümdarı’nın doğum yapmak üzere olan kızı, bir bulutun üzerine uzandı ve bu bulut Alt Dünya’ya doğru alçalmaya başladı. Alt Dünya’daki canlılar, kadının güvenle inebileceği bir yer bulmak için çabaladılar. Kaplumbağa, uçsuz bucaksız denizin dibinden çıkarılan çamurun sırtına yığılmasını kabul etti. Misk faresi derine dalıp kaplumbağanın kabuğuna yaymak üzere toprak çıkarırken, kuşlar da bulutu ve uyuyan tanrıçayı oraya doğru yönlendirdiler. Bunun üzerine kaplumbağa Dünya Taşıyıcısı, kara parçası ise Kaplumbağa Adası olarak anılmaya başlandı.
1830 Kızılderili Tehcir Yasası
Kuzey Amerika Yerlileri, 16. yüzyılın sonları ve 17. yüzyılın başlarında Avrupalıların gelişiyle birlikte Kaplumbağa Adası üzerindeki topraklarını kaybetmeye başladılar. Avrupalılar, "Keşif Doktrini" anlayışlarına dayanarak bu topraklar üzerinde hak iddia ediyorlardı. Bugün New England olarak bilinen bölgede Yerli Amerikalılar, 1620'den itibaren kademeli olarak ata topraklarından mahrum bırakıldılar. Daha fazla Avrupalı geldikçe daha fazla toprak kaybedildi. 1830 tarihli Yerli Tehcir Yasası, ABD hükümeti görevlilerine Yerli Amerikalıları Mississippi'nin doğusundaki ana vatanlarından çıkarıp batıda "Yerli Bölgesi" olarak belirlenen ve bugünkü Oklahoma eyaletini kapsayan bölgelere sürme yetkisi verdi. Bu politika pek çok Yerli Amerikalının ölümüyle sonuçlandı. Özellikle 1838-1839 yıllarında Çeroki (Cherokee) ulusu arasında büyük kayıplar yaşandı ve bu sürgün halk tarafından Gözyaşı Yolu olarak adlandırıldı. Başkan Andrew Jackson döneminde çıkarılan Kızılderili Tehcir Yasası o zamandan beri kınanmaktadır. 2007 tarihli Yerli Halkların Hakları Bildirisi, Yerli Amerikalıların toprakları üzerinde hak sahibi olduklarını kabul etti. Ancak bugüne kadar bu toprakların çok az bir kısmını iade etme konusunda başarılı girişimler oldu. Günümüzde Geri Dönüş Hareketi bu hedef doğrultusunda çalışmalarını sürdürmektedir.
Sonuç
Geri Dönüş Hareketi, günümüz Amerikalılarını topraklarından ve evlerinden mahrum bırakmayı amaçlamamaktadır. Hareketi'in tek hedefi, ata topraklarının iadesi ve Yerli Amerikalıların bu topraklar üzerindeki yasal haklarının tanınmasıdır. Benzer şekilde Native Hope ve First Nations Development Institute gibi Yerli Amerikan kuruluşlarının yanı sıra kabile toplulukları ve dernekleri de Yerli Amerikan kültürü, tarihi ve gelenekleri konusundaki farkındalığı artırmayı hedeflemektedir.
Yerli Amerikan kültürünün pek çok büyüleyici yönü vardır ve çeşitli uluslar birçok bakımdan birbirinden önemli ölçüde ayrılmaktadır. Örneğin dünyanın yaratılış hikayesi Sioux ve Pawnee gibi Düzlük Kızılderilileri Kültürü halkları arasında yukarıda verilen İrokua versiyonundan oldukça farklıdır. İrokualar arasında da diğer uluslarda olduğu gibi aynı hikayenin birçok farklı versiyonu bulunmaktadır. ABD'de her yıl kasım ayında kutlanan Yerli Amerikan Miras Ayı bu çeşitliliği ve şu anda ABD'de bulunan 575'ten fazla Yerli ulusun mirasını onurlandırmaktadır. Bu kutlama hem Yerlileri hem de Yerli olmayanları Kaplumbağa Adası genelinde ilk evlerini inşa eden ve şehirleri kuran halkların kültürlerini tanımaya ve takdir etmeye teşvik etmektedir.
