Tigran II veya Büyük Dikran, MÖ 95 - 56 yılları arası dönemde Ermenistan Kralı olarak hüküm sürmüştür. Toprakları her yöne doğru genişleme kaydeden Ermeni İmparatorluğu, en güçlü döneminde sınırları Karadeniz’den Akdeniz’e kadar uzanıyordu. Ermeniler daha önce veya o zamana kadar Asya’nın bu kadar büyük bir bölümü kontrol altına almamışlardı. Büyük Dikran, bölgesel iki güç olan Part ve Roma imparatorlukları hırsına bulaştığı ve Pontus Kralı VI. Mithridates ile ittifak kurduğu zaman sonunu hazırlamıştı.
Artaksiad Hanedanlığı
Artaksiad (Artashesian) Hanedanlığı, Orontid Hanedanlığı yerini almış ve MÖ 200 yılından MS 1.yüzyılın ilk on yılına kadar antik dönem Ermenistan’ı yönetmiştir. Artaksiya I’in (MÖ 200-160) kurmuş olduğu bu Hanedanlık, Ermenistan’ın uzun süreli refah ve bölgesel önem arz eden döneminde hüküm sürmesini sağlamış ve bu dönemde böyle olmasında en büyük katkıyı, Ermenistan tarihinin en önemli ve en başarılı hükümdarı olarak kabul edilen Büyük Dikran yapmıştır.
Halefiyet
Ermenistan’ın tarihi kayıtları açısında oldukça karanlık bir dönemin ardından, Kral Büyük Dikran’ın saltanat dönemini de kapsayan çok sayıda belge üzerine birdenbire parlak bir ışığın ortaya çıktığı görülmüştür. Ancak, kaynakların çoğu ve aslında çağdaş bütün kaynakların Roma’dan geldiği ve bu nedenle Romalıların doğudaki en ciddi düşmanlarından biri olan Ermenistan’a karşı biraz önyargılı olma eğiliminde oldukları yönde bir uyarı da vardır. Daha sonra kaleme alınan bazı kaynaklar dengeyi sağlamaya yardımcı olmuş, ancak bu kaynaklarda da bazen vatanseverlik duygusunun ağır basması nedeniyle bazı olaylar açıkça tercih edilmiş ve kimi durumlar dışlanarak ihmal edilmesi gibi sorunlar içermekte.
Ermeni Kralı amcası I.Artavasdes’in, Part İmparatorluğuna karşı aldığı askeri yenilgiden sonra Tigran II’yi Partlara rehin olarak vermek zorunda kalmasından bir süre sonra, Partlar da Ermenistan krallık tahtına Tigran II’yi Kral olarak çıkarmışlardı. Babası I.Tigran MÖ 95 yılı dolayında öldüğü zaman, Tigran II tahtta çıkarak yerini almak üzere Ermenistan’a geri gönderilmişti. Yeni Kral Tigran II, “Yetmiş Vadi”yi (muhtemelen modern Azerbaycan’a doğru bir bölge) Partlar’a devretmek zorunda kalmış, ancak kısa bir süre sonra itaatkâr bir yönetici olmaktan çok uzak olduğunu kanıtlamıştı.
İmparatorluğu Genişletmek
Kral Büyük Dikran, Selevkos İmparatorluğu çöküşü ve Pontus Kralı II. Mithridates’in MÖ 91 yılında ölümü ardından Partların içinde bulundukları kaotik durumdan ve doğu sınırlarına yapılan istilalardan faydalanmıştır. Ermeni hükümdarı böylece kendi krallık topraklarında daha da genişleme sağlamıştı. İlk olarak, geleneksel Ermenistan’ın diğer bir kısmı olan Sofeni Krallığını MÖ 94 yılında ilhak etmişti. Güçlü kuşatma makineleri ve ağır zırhlı süvari birlikleriyle “Yetmiş Vadi”yi yeniden ele geçirmiş ve MÖ 88-85 yılları arasında uzatılan çılgın fetih dönemine girmişti. Kapadokya, Adiabene, Gordyene, Medya Atropatene, Fenike ve Antakya da dâhil olmak üzere Kilikya ve Suriye’nin bazı kısımlarını fethetmişti. Antakya şehri Kral Büyük Dikran’ı kralları olmaya davet etmiş ve ardından Kral Tigran’ın doğu tacını takmış hali ve arka yüzünde de kuleli bir taç takmış, zafer palmiyesini tutan bir kadın resminin bulunduğu gümüş tetradrahma sikkeleri bastırmıştı. Ermeni Kralı Tigran II, Part İmparatorluk güçlerinin Kuzeyden gelen istilacı göçebelerle başa çıkmada zorlandığı dönemde, MÖ 87 yılında Part kraliyet yazlık ikametgâhı olan Ekbatana şehrini de yağmalamıştı.
Kral Büyük Dikran, fetihlerinin yanı sıra diğer bir politikası, özellikle Babil olmak üzere bazı devletlerle ticaret ilişkilerini genişletmek şeklinde olmuştu. Skenit Araplarıyla ticaret bağlantıları kurulmuş ve bu sayede ticari mallar Babil ile takas edilebiliyordu. Büyük Dikran risk almamak için kardeşini Mezopotamya’dan Batıya uzanan ticaret faaliyetini kontrol eden Nisibis’in (Nusaybin) başına getirmesinin nedeni de zaten buydu.
Kralların Kralı
Kral Büyük Dikran; MÖ 85 yılından itibaren, hatırı sayılır büyüklükte bir imparatorluk tesis ederek, oldukça gösterişli bir şekilde kendisini “Kralların Kralı” (Farsça; Şahinşah) olarak sunmaya başlamıştı. Bu ünvanı aynı zamanda, fethedilen topraklar hükümdarlarını vasal olarak yönetmek üzere bıraktığının başka bir kanıtı oluyordu. Nitekim Yunanlı tarihçi yazar Plutarch (yaklaşık MS 45-125), Kral Büyük Dikran her zaman hizmetkârı olarak görev yapan dört kraldan oluşan bir maiyetin eşlik ettiğini açık bir şekilde belirtmiştir. Bu yorum muhtemelen yanlış bir anlamaya dayanıyor olabilir, söz konusu dört kişi, kendi bölge kralları olan ancak Ermeni kralına vali olarak hizmet eden yakın danışmanlar heyeti olabilir. İmparatorluk sınırları dâhilinde, fethedilmiş devletler siyasi aygıtlarını koruyabilirlerdi, ancak yine de harç ödemek ve Kral Tigran ordusuna asker vermek suretiyle katkıda bulunmak zorundaydılar. Ayrıca, anlaşmazlıkları azaltmak ve sadakati artırmak amacıyla gerekli olan her yere nüfus yeniden yerleştirilmişti. Kral Büyük Dikran’ın, “Kralların Kralı” ünvanı için o zaman fazlasıyla haklıydı ve tarihçi yazar V. M. Kurkjian’ın özetlediği gibi, bu ünvanına yakışır şekilde görünmeye de özen gösterirdi:
Büyük Dikran’ın halka açık görüntüleri muhteşemdi, Darius veya Xerxes gibi halefleri büyük krallara yakışır bütün ihtişam ve görkemi sergiliyordu. Kral Tigran adı, teorik olarak tanrılar sıfatına karşılık geliyordu, beyaz ve mor çizgili bir tunik ve de tamamen mor bir pelerin giyiyordu. Her zaman (avlanırken bile) değerli taşlardan yapılmış bir taç takıyordu. Tahtının etrafında dört vasal kralı duruyordu ve at üzerinde dışarı çıktığında bile, onlar da önünde ve yanında ona eşlik ediyorlardı. (64)
Kral Büyük Dikran’ın, Yunan kültürüne hayranlığı biliniyordu ve MÖ 83 yılında kurduğu Başkent Tigranocerta (diğer adıyla Tigranakert, “Tigran’ın kuruluşu”, yeri kesin olarak bilinmiyor), Helenistik mimarisiyle ünlüdür. Şehrin 22 metre yüksekliğe ulaşan ve ahırları da içine alan etkileyici surları vardı. Ayrıca, bir Yunan tiyatrosu, av parkları ve eğlence bahçeleri gibimekanlar da vardı. Kral Büyük Dikran’ın, çoğunluğu Kapadokya bölgesinden olmak üzere (geleneksel bir rakam) 300.000 kişiyi zorla yeni şehre yerleştirdiği söylenir. Şehrin ve genel olarak imparatorluğun kozmopolit yapısını yansıtan bir şekilde, soylular dili ve idare dili olarak muhtemelen Farsça ve Aramice ile birlikte Yunanca kullanılırken, halk ise Ermenice konuşuyordu. Fars unsurları, özellikle din ve saray formaliteleri (unvanlar ve kıyafetler gibi) alanında, Ermeni kültürel karışımının önemli bir parçası olmaya devam etmişlerdi.
Mithridates VI ve Roma
Kral Büyük Dikran, daha sonra büyük bir siyasi hata yaparak, yirmi yılı aşkın süreden beri savaş halinde olduğu Roma’nın büyük bir düşmanı olan Pontus Kralı VI. Mithridates (MÖ 120-63) ile ittifak kurmuştu. Kabul etmek gerekir ki, Büyük Dikran, MÖ 92 yılından beri, Pontus Kralı Mithridates’in kızı Kleopatra ile evliydi ve gerçekten de Ermenistan hangi tarafı seçmiş olursa olsun - Roma veya Part İmparatorluğu – büyük imparatorluk güçleri arasında kalan küçük krallık olarak her zaman ikinci planda kalacağı anlaşılıyordu.
Roma Cumhuriyeti, bu iki bölgesel güç arasında yapılan bu ittifak tehlikesini görmüştü; Roma’nın bu şüphesi Kral Tigran - Kral Mithridates ittifakının Roma’nın uydu bir devleti olan Kapadokya’ya karşı ortak sefer düzenlemesiyle doğrulanmıştı. Roma güçleri, Pontus Krallığına saldırı düzenleyerek karşılık vermiş ve Kral Mithridates MÖ 70 yılında Kral Tigran sarayına kaçınca, Romalılar da Mihtridates’in teslim edilmesini istemişlerdi. Kral Büyük Dikran talebi reddedince, Roma güçleri de Ermenistan’ı işgal etmişlerdi. General Licinius Lucullus komutasında bir Roma ordusu Büyük Dikran’ı yenilgiye uğratmıştı. Tigranocerta şehri kuşatma altına alınmış ve Yunan garnizonunun ihanet etmesinin ardından MÖ 69 yılında ele geçirilmişti. Sonuç olarak, Ermeni Kralı Büyük Dikran fetih hareketlerinden vazgeçmek zorunda kalmıştı. Şehri fetheden Roma güçleri, Büyük Tigran’ın kraliyet hazinesini çoktan kaçırmayı başarmış olmasına rağmen, Tigranocerta şehri zenginliğine hayran kalmışlardı.
Romalı General Lucullus daha sonra önemli Artaxata (Artasat) şehrine saldırmak üzere harekete geçmiş, ancak kış mevsiminin yaklaşması, ikmal hatlarının tehlikeli derecede yetersiz ve açıkta kalması, hatta kendi birlikleri arasında bir isyan çıkması nedeniyle geri çekilmek zorunda kalmıştı. Kral Büyük Dikran ordusu geri çekilen Roma güçlerini gerilla taktikleri kullanarak taciz etmişti, General Lucullus Nisibis’i ele geçirmesine rağmen, MÖ 67 yılında, Roma’ya geri çağrılmıştı. Bu rahatlama dönemi uzun sermemişti, çünkü Roma Senatosu bölgeye kesin olarak otoritesini kurmaya kararlıydı.
Bu kez, büyük bir üne kavuşmuş olan Romalı General Büyük Pompey önderliğinde başka bir Roma ordusu, MÖ 66 yılında, Doğuya doğru sevk edilmişti. Büyük Pompey ayrıca iki zaferi kutlamıştı; Pontus ve Partia zaferi ve de Ermenistan da üçüncü zaferini kazanmak ve beraberinde güzel ganimet yükünü ele geçirmek için uygun yer Ermenistan gibi görünüyordu. İlk olarak Pontus Krallığına saldırmış ve Kral Mithridates’i Karadeniz’e kaçmaya zorlamıştı. Sıradaki hedef Ermenistan idi ve burada Kral Büyük Dikran’ın hain üçüncü oğlu Genç Tigran’ın yardımıyla ilerleme kaydedilmişti.
Artaxata şehri (Tigrancerta’nın yıkılmasından sonra başkent) saldırıya uğramış ve bir yıl önce Part kuşatmasına direnmiş olmasına rağmen kısa sürede teslim olmuştu. Kral Büyük Dikran belki de, Tigranocerta’da yaşanmış yıkımın tekrar olmasını istememiş ve bu yüzden gerçek bir çatışma yaşanmamış olabilir. Kral Büyük Dikran artık yaşlanmış ve Romalı General Büyük Pompey’i, ömrü boyunca biriktirdiği büyük servetle yatıştırmış gibi görünüyor. Romalı yazarlar, Ermeni Kralının, Romalı General Büyük Pompey’e 6000 talent gümüş, her bir askeri tribün’e 10.000 drahma, her bir yüzbaşıya 1000 drahma ve her bir lejyonere 50 drahma verdiğini (veya vermeye zorlandığını) kaydederler. Bu elverişli koşullar altında, Kral Büyük Dikran’ın fetih yoluyla elde ettiği topraklardan arındırılmış olarak krallığının ana topraklarını elinde tutmasına izin verilmiş, Sophene bölgesi de hain oğluna verilmişti. Bu arada oğlu, daha sonra Büyük Pompey’e hakaret edince, hak ettiği cezayı bulmuş ve Generalin Roma’daki üçüncü zafer alayında halka sergilenmek üzere Roma’ya götürülmüştü.
Böylece Ermenistan Roma himayesi altına alınmış, ancak Kral Tigran imparatorluğunun, birbirlerinden çok farklı ve yerlerinden edilmiş nüfustan oluşması ve siyasi bir aygıtı olmaksızın haraç ve zorlama yoluyla gevşek bir şekilde bir araya getirilmiş olması nedeniyle, Roma müdahalesi olmasa bile uzun süre ayakta kalıp kalmayacağı tartışmalıdır. Ermeni devleti, bundan sonra, resmi olarak Roma dostu ve müttefiki olmasına rağmen, bölgede stratejik olarak önemli kalmaya devam etmiş ve bu nedenle Roma ile Part İmparatorluğu (ve halefi Sasani Pers İmparatorluğu) arasında bir çekişme konusu olmaya da devam etmiştir. Kral Büyük Dikran, MÖ 56 yılı dolayında yaklaşık olarak 85 yaşında ölümüne kadar, Partlar’a karşı yararlı bir tampon görevi görerek, Roma İmparatorluğu vasal devleti olarak Ermenistan’ın büyük bir bölümünü sessizce yönetmeye devam etmiştir.
Artaksiadların Düşüşü
Kral Büyük Dikran’ın yerine oğlu II. Artavasdes (MÖ yaklaşık 56-34) geçmiş, ancak Artaksiya Hanedanlığı başarı treni çoktan rayından çıkmaya başlamıştı. Romalı General Marcus Licinius Crassus, MÖ 53 yılında Partlar’a karşı felaketle sonuçlanan seferinde Artavades’i kendisine destek vermeye zorlamış ve ardından MÖ 36 yılında, bu kez Mark Antony adlı başka bir Romalı generalin bölgeden geçmesiyle birlikte, bölgede tekrar istikrarsızlaşma başlamış ve Ermeni devletinden bir kez daha asker vermesi istenmişti. Baş düşman Partlar, Roma güçlerini tekrar yenilgiye uğratmışlardı. Romalı General Mark Antony, MÖ 34 yılında, dikkatini Ermenistan’a çevirmiş, Artaksiya Hanedanlığına karşı harekete geçmiş ve Artavasdes’i esir alarak İskenderiye’ye götürmüş; daha sonra Mısır Kraliçesi Kleopatra onu idam etmekle cezalandırmıştı. Sonraki birkaç on yıl hükümdar olanlar bir dizi değişiklikler yaşamış; önce Roma’nın desteklediği bir hükümdar tahta çıkmış, ardından Partların desteklediği bir hükümdar gelmiş ve Artaksiyad Hanedanlığı yıkıldıktan sonra yerine Arsakid (Arşakuni) Hanedanlığı gelmiş ve kurucusu Vonon (Vonones) adlı bir hükümdar MS 12 yılına doğru tahta çıkmıştır.
This article was made possible with generous support from the National Association for Armenian Studies and Research and the Knights of Vartan Fund for Armenian Studies.
