Seksen Yıl Savaşı (veya Savaşları) (1568-1648, Hollanda İsyanı ve Hollanda İstiklal Savaşı olarak da bilinir), İspanya Kralı II. Philip'in (1556-1598) saltanatı zamanında başlayan ve o çağda bu eyaletleri idare eden İspanya ile Hollanda'nın on yedi eyaleti arasında yaşanan askeri bir çatışmadır. 1648'de Hollanda Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla barış tesis edildi.
Savaşın sonuçları şunlardır:
- İspanyol İmparatorluğu'nun sonunun başlangıcı
- İspanya'nın kolonilerini kaybetmesiyle Portekiz'in bağımsızlığı
- Hollandalı Protestanlar tarafından savaş sahasında yenilikler
- Hollanda'nın istiklali/Hollanda Cumhuriyeti'nin kurulması; ülkelerin artık monarşiye ihtiyacı yoktu
- Hollanda büyük bir Avrupa gücü haline geldi; Amerikaların kolonizasyonu
Savaşın başlıca sebepleri, II. Philip'in İspanyol Aşağı Ülkeleri'ndeki (Hollanda) siyasi ve dini politikaları, bilhassa yüksek vergilendirme ve Protestanlara karşı zulümdü. Protestan Reformu, Anabaptistler ve daha sonra Kalvinistler aracılığıyla Hollanda'ya ulaşmıştı ve 1560'lara gelindiğinde Protestanlar ve Katolikler arasındaki gerilim yüksekti ve Fransız Din Savaşları (1562-1598) ile daha da artarak daha fazla Protestanın Hollanda'ya yerleşmesine yol açmıştı.
Silahlı çatışma başladığında, II. Philip'in güçlerine, Kutsal Roma İmparatoru V. Charles (1519-1556) devrindeki Schmalkaldik Savaşı'nda (1546-1547) Katolik davası için savaşmış olan 3. Alba Dükü Fernando Álvarez de Toledo (1507-1582) liderlik ediyordu. Alba Dükü, müstebit dini siyaseti sebebiyle vazifedeki vali Parmalı Margaret'in (1522-1586, V. Charles'ın gayrimeşru kızı) istifa etmesi üzerine Hollanda Valisi vazifesini devraldı. Alba'nın politikalarına, 1568'de dükün zulmünden kaçan ve aynı yıl savaşı başlatan direnişi teşkilatlandıran Protestan Sessiz William (1533-1584, Orangelı William olarak da bilinir, İngiltere Kralı III. William ile karıştırılmamalıdır) karşı çıktı.
Çatışma, 1609'da (On İki Yıllık Mütareke) bir mütareke ilanından önce William'ınki de dahil olmak üzere binlerce can aldı. Lakin, II. Philip'in oğlu ve III. Philip'in (1598-1621) halefi IV. Philip (1621-1665) devinde, Hollandalı devlet adamı Johan van Oldenbarnevelt'in (1547-1619) mütareke esnasında elde ettiği önemli kazançlara karşı çıkan Olivares Kontu-Dük Gaspar de Guzmán'ın (1587-1645) politikalarına bağlı kalınarak, 1621'de husumet yeniden başladı. Bu zamana kadar, sonunda bütün Avrupa'yı çatışmaya sürükleyecek olan Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) başlamıştı. Münster Barışı (Ocak 1648), Hollanda'nın istiklalini öngörmüştü, ancak Seksen Yıl ve Otuz Yıl Savaşlarını sona erdiren Vestfalya Barışı'na (Ekim 1648) dahil edilene kadar esasen anlamsızdı.
Her iki çatışmaya da siyasi ve içtimai meseleler katkıda bulunmuş olsa da, dini müsamahasızlıktan beslenmişlerdi ve bu hal, neticelenen barışla çözülmedi. Bu yüzden, çatışma bazen Hollanda Din Savaşları olarak da anılır. Protestan Reformasyonu (1517-1648) ve Katolik Karşı Reformu'nun (1545-yaklaşık 1700) sebebp olduğu bölünmeler, savaşlardan sonra Avrupa'da devam ederek 18. asırda politikaya, siyasi gündemlere ve daha fazla çatışmaya tesir etti.
Arka Plan
V. Charles (Şarlken), 1556'daki tahttan çekilişinden önce 1555'te Hollanda topraklarının kontrolünü oğlu II. Philip'e devretti. Şarlken, Katolikliğin sadık müdafiileri olan güçlü Habsburg ailesinin bir azasıydı. Martin Luther'in (1483-1546) 1517'de Kutsal Roma İmparatorluğu'nda ortaya koyduğu "yeni doktrinleri" bastırmaya çalışıyordu ve 1540'lara gelindiğinde Reformasyon, Hollanda topraklarında önce Anabaptistler (başlangıçta Huldrych Zwingli'nin (1484-1531) Reformcu görüşünün bir kolu olan bir mezhep) ve daha sonra Kalvinistler (John Calvin'in (1509-1564) takipçileri) vasıtasıyla yerleşmişti. II. Philip'e sadece Hollanda topraklarını idare değil, aynı zamanda oradaki Protestan sapkınlığını da ortadan kaldırma vazifesi verilmişti.
II. Philip, Hollanda topraklarıyla gelir kaynağı olmaları dışında pek ilgilenmiyordu ve üvey kız kardeşi Parmalı Margaret'i, Savoy Dükü Emmanuel Philibert (1528-1580) ve Kardinal Antoine Perrenot de Granvelle (1517-1586) gibi adların yardımıyla idare etmesi için gönderdi. 1556'da II. Philip, Şarlken'in 1550'de çıkardığı ve Protestan yazı, doktrin, toplantı ve dini ayinlerini yasaklayan "Kan Fermanı"nı sürdürdü; cezalar arasında, sapkınlıktan suçlu bulunan erkeklerin kılıçla öldürülmesi, kadınların diri diri gömülmesi veya her iki cinsiyetten kişilerin kazığa bağlanarak yakılması ve mallarına el konulması yer alıyordu. Granvelle, Hollanda topraklarının her yerine asılan 1556 tarihli fermanı tatbik eden Engizisyon'a liderlik etti.
Hollandalı asiller, o çağda (takriben 1559) Katolik olan ancak Lutheran olarak yetiştirilmiş ve dini hürriyeti destekleyen Sessiz William da dahil olmak üzere Granvelle'in zulümlerine karşı çıktı. Ona, diğerlerinin yanı sıra, Horn Kontu Philip de Montmorency (yaklaşık 1525-1568) ve Egmont Kontu Lamoral (1522-1568) da katılarak Granvelle'in İspanya'ya geri çağrılmasını talep etti, ancak Parma Düşesi Margaret, Kalvinizmin sapkınlığını ortadan kaldırmakla vazifelendirildiği için onları görmezden geldi.
1556-57 arasında II. Philip, iflasın eşiğine geldiğinden dış savaşlarını finanse etmek gayesiyle Hollanda topraklarına daha yüksek vergiler koydu ve 1559'da, Engizisyonu idare etmeye devam eden Granvelle, Hollanda topraklarındaki piskoposlukları da kendisini başına getirerek yeniden düzenledi; bu da Hollanda asillerinden kuvvet (ve önemli miktarda serveti) alıp İspanya'ya yönlendirdi. II. Philip'in bir stadtholder'ı (idareci) olan Sessiz William, Granvelle'in selahiyetini aştığını iddia etti ve 1564'te onun geri çağrılmasını temin etti. O ve Montmorency ve Egmont daha sonra Parma Düşesi Margaret'e Protestanlara yönelik zulmü durdurması için baskı yaptı; Protestanlar zaten 1562'de Belçika İman Beyannamesi'ni II. Philip'e göndermişlerdi ve yerleşik bir inanç beyannamesinin siyaseti değiştirmesini etkileyebileceğini umuyorlardı.
Margaret, dini bölünmeleri sona erdirebilecek her türlü çabaya razı oldu, ancak 1566'da Hollanda topraklarındaki Kalvinistler, İkonoklastik Öfke olarak da bilinen Beeldenstorm'u ("heykel fırtınası") başlattı; bu esnada Katolik ikonlarını, sanat eserlerini, manastırları ve kiliseleri yok etti. Margaret, bu meseleyle alakadar olması için Sessiz William'a başvurdu, ama o harekete geçmeden önce, Dük Alba, II. Philip'in emriyle bu ve diğer meselelerle ilgilenmek üzere geldi. Alba'nın Protestanlara karşı zulümleri o kadar şiddetliydi ki, Parma Düşesi Margaret istifa etti ve Sessiz William 1568'de Kutsal Roma İmparatorluğu'nun Germen bölgesindeki memleketi Dillenburg'a kaçtı. Montmorency ve Egmont kaldı ve aynı yıl sapkınlık suçundan idam edilen ilk kişiler arasında yer aldı.
Alba, sapkınlığı ortadan kaldırmak ve nizamı temin etmek için Meseleler Konseyi'ni (Hollandalılarca Kan Konseyi olarak bilinir) kurdu, Sessiz William ise Dillenburg'dan İspanyol idaresine karşı direnişi teşkilatlandırdı ve ardından birliklerinin başında geri döndü. 23 Mayıs 1568'de, Sessiz William'ın kardeşleri Louis ve Adolf von Nassau liderliğindeki Hollanda birlikleri Heiligerlee Muharebesi'ni kazanarak Seksen Yıl Savaşı'nı başlattı.
1568-1579 Savaşı
Bu zamana kadar, Fransız Din Savaşları altı yıldır devam ediyordu ve Protestan mültecileri Hollanda'ya gönderiyordu, ancak şimdi Alba'nın zulüm siyasetiyle karşılaşmışlardı ve bu da hem Hollandalı hem de Fransız Protestanların başka yerlere kaçmasına yol açtı. Akademisyen Diarmaid MacCulloch şunları belirtiyor:,
Alba'nın bölgeye tatbik ettiği cezalar, önceki birkaç yılda duyulan en kötü korkuları teyit etti: 1568'de iki önde gelen asili ve yaklaşık 1000 kişiyi idam etti ve İspanyol ordusu hasım topraklarında işgalci bir güç gibi davrandı. Binlerce insan Hollanda'dan kaçtı; bu, Reformcular için son derece mühim bir andı, zira Kuzey Avrupa'nın önde gelen kültür ve entelektüel araştırma merkezi olan Antwerp'teki cemaatleri, Kuzey Avrupa'ya dağılarak Londra, Emden ve Alman topraklarındaki sempatik sığınaklara yerleşti. (312)
Alba, güçlerini güneye göndererek kuzey bölgelerini müdafaasız bıraktı ve birçok çatışmada Sessiz William'ı mağlup etti ama 1572'de İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth (hükümdarlığı 1558-1603), Deniz Dilencilerini (Geuzen olarak bilinen bağımsız korsanlar) limanlarından kovdu ve bunlar kuzeydeki Hollanda limanı Brill'i (Brielle olarak da geçer) ve ardından Vlissingen'i kolayca ele geçirerek Protestan üsleri kurdu ve kuzeydeki diğer şehirleri Sessiz William'ı desteklemeye teşvik etti.
Deniz Dilencileri daha sonra müessir bir askeri güç haline geldi ve 1573-74 boyunca İspanyol filolarını mağlup etti. Bu noktada, savaş İspanya aleyhine ilerlerken (İspanya'nın savaşı finanse edecek parası tükeniyordu), Alba geri çağrıldı ve yerine vali olarak Luis de Requesens y Zúñiga (1528-1576) tayin edildi. Requesens, Meseleler Konseyi'ni kaldırdı ve husumeti nihayete erdirmek için Sessiz William ve diğer Protestan liderlerle müzakerelere başladı, ancak II. Philip, sapkınlık olarak gördüğü konuda taviz vermeyi reddettiği ve Protestanlar, Katolikliğin bütün Hollanda topraklarında üniversel olarak tekrar tesis edilmesi şartını reddettiği için sulh mümkün olmadı.
Requesens 1576 yılının başlarında öldü ve yerine II. Philip'in üvey kardeşi Avusturyalı John (1547-1578) geçti; o, Ghent Barışı'nın o Kasım ayında resmileştirilmesinden sonra geldi. İki yıldır maaş alamayan ve şehirleri yağmalamaya başlayan İspanyol paralı askerlerinin isyanına (İspanyol Öfkesi) cevaben resmileştirilen Ghent Barışı, onların Hollanda'dan çekilmesiyle neticelendi ve sulhü tesis etmeye çok yaklaştı, ancak din hürriyetine dair bir anlaşmaya varılamadı ve bu sebeple düşmanlıklar devam etti.
Avusturyalı John, 1578'de hastalıktan ölmeden önce Protestanlara bir dizi yıkıcı mağlubiyet yaşattı. Yerine, Alba ve Avusturyalı John kadar tesirli bir askeri lider olan Parma Dükü Alexander Farnese (1545-1592) geçti. Mamafih zaferleri ağırlıklı olarak güneydeydi ve 1579'da Utrecht Birliği imzalandı; bu birlik, Hollanda, Flandre, Friesland, Utrecht ve Zeeland gibi bölgeler de dahil olmak üzere Aşağı Ülkelerin birleşik kuzey eyaletlerini İspanya'dan müstakil hale getirdi. Bu vaziyet, güneyde Arras Antlaşması'nın (Arras Birliği'ni oluşturan) imzalanmasına yol açtı ve Artois ve Hainaut gibi eyaletleri Parma ve Katolik davasıyla ittifak kurmaya yöneltti.
Anjou Dükü ve William'ın Vefatı
Utrecht ve Arras birliklerinin taraflarını uzlaştırma teşebbüsleri, din mevzusunda hiçbir mutabakatın mümkün olmaması yüzünden tamamen başarısız oldu. II. Philip'in yerine uygun bir hükümdar arayan Sessiz William, Fransız Din Savaşlarında Protestanlar için savaşmış olan Anjou ve Alençon Dükü Francis'i (1555-1584) Hollanda'nın hükümdarı olmaya davet etti ve Francis 1582'de geldi. Francis, Catherine de' Medici'nin (1519-1589) en küçük oğluydu ve ağabeyleri ve ablaları tarafından devamlı geri plana itilmişti. Kendini Hollanda'da da aşağı yukarı aynı durumda bulan, Sessiz William ve Umumi Meclis'in kendisinden daha fazla gerçek güce sahip olduğu bir iklimde, 1583 yılında birliklerini Antwerp'e bir taarruza yönlendirdi, ancak burada pusuya düşürüldüler ve katledildiler (sözde Fransız Öfkesi). Francis daha sonra utanç içinde Fransa'ya döndü ve Sessiz William önemli ölçüde prestij kaybetti.
II. Philip, onun başına mükafat koydu ve bu da İspanyol yanlısı Katolik Balthasar Gerard'ı Temmuz 1584'te onu suikastla öldürmeye teşvik etti. Gerard daha sonra işkenceyle öldürüldü, ancak William'ın Protestanlar için olduğu gibi, Katolikler için de bir şehit haline geldi. Umumi Meclis şimdi tacı I. Elizabeth'e teklif etti, ancak o bunu reddetti ve bunun yerine bir himaye teklif ederek askeri yardım gönderdi. William'ın oğlu Orange Prensi Maurice (1567-1625), başlangıçta Johan van Oldenbarnevelt ve diğerleri tarafından desteklenerek liderliği devraldı.
Bu devirde Parma güçleri Fransa'daki savaşlarla meşgul olduğu için, Maurice ordularını yeniden düzenleme, yeni stratejiler ve disiplini tatbik etme fırsatı buldu. Antik Roma ordusunun askeri taktik ve formasyonarından istifadetle Maurice, askeri birlikleri yeniden yapılandırdı ve devamlı salvo ateşi ile geri çekilme taktiğini geliştirdi; bu taktikte bir piyade sırası silahlarını ateşliyor, iki yana ayrılarak yeniden yükleme yaparken formasyonun arkasına geçiyor, ikinci sıra ateş açıyor ve aynı şeyi tekrarlıyordu. Maurice'in yenilikleri, daha sonra İsveçli Gustavus Adolphus (1594-1632) tarafından Otuz Yıl Savaşları'nda geliştirilen modern savaş paradigmasının temelini tesis ettiği kabul edilir.
II. Philip 1598'de öldü ve yerine onun siyasetini sürdüren III. Philip geçti, ama artık Hollanda orduları daha iyi eğitilmiş ve etkili hale gelmişti. İspanya, 1588'de İngiltere'yi işgali sırasında İspanyol Armadası'nın kaybıyla ağır bir darbe almıştı ve aynı zamanda birleşmiş kuzey eyaletleri daha da güçlenmiş ve İspanyol çıkarlarına saldırmak için deniz filoları gönderebilmiş, bu da kaynakları ve insan gücünü İspanya'nın Hollanda'daki çabalarından uzaklaştırmıştı. Hollanda-Portekiz Savaşı (1602-1663, Baharat Savaşı olarak da bilinir) İspanya'yı kolonilerini elinde tutmaya çalışırken daha da meşgul etti. Buna rağmen, her iki taraf da asker toplamak ve kaleler inşa etmek için para harcadı, bu da fonlarını tüketti ve savaş yavaş yavaş On İki Yıllık Mütareke olarak bilinen geçici bir duraklamaya girdi.
On İki Yıllık Mütareke ve Otuz Yıl Savaşları
Mütareke büyük ölçüde Hollandalı devlet adamı Johan van Oldenbarnevelt'in (muhtemelen 1602'de Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nin kurucusu olarak daha iyi bilinir) eseriydi; savaşta zafer kazanabileceğinden emin olan Orange Prensi Maurice'in itirazlarını görmezden gelmişti. Mütareke ilan edildikten ve Hollandalı Protestanlar artık İspanyollarla savaşma endişesi taşımadıkları için, liberal ve muhafazakâr gruplar daha fazla siyasi güç elde etmek için birbirlerine karşı mücadeleye girişti. Dini müsamahanın müdafii olan Oldenbarnevelt, Umumi Meclis'in daha radikal ve muhafazakâr unsurlarını destekleyen silahlı milislerin dağıtılmasını müzakere etti ve onun rehberliğinde Hollanda bağımsızlığını ilan etti. Daha sonra (Maurice tarafından desteklenen) muhafazakârların emriyle, destekçileriyle birlikte tevkif ve idam edildi.
Lakin On İki Yıllık Mütareke devrinde Oldenbarnevelt, Hollanda'yı Hollanda Cumhuriyeti içinde güçlü bir devlet olarak sağlam bir şekilde kurdu. Otuz Yıl Savaşları 1618'de, II. Ferdinand'ın (1578-1637) Bohemya Kralı olarak tahttan indirilmesiyle başladı ve Hollanda Cumhuriyeti, halefi V. Frederick'i (1596-1632) silah ve kaynaklarla destekledi. Hollanda'nın Bohemya'ya müdahalesi, başlangıçta bir iç savaş olan ve sonunda bütün Avrupa'yı kapsayacak olan çatışmaya yabancı bir gücün ilk defa girmesi anlamına geliyordu.
İspanya Kralı III. Philip 1621'de öldü ve yerine, başbakanı Gaspar de Guzmán'ın tavsiyelerine güvenen IV. Philip geçti. Guzmán, mütareke esnasında Hollanda'da yaşanan gelişmelere ve bilhassa İspanya aleyhine Hollanda'nın ticari faaliyetlerindeki artışa karşı çıktı. Guzmán'ın tavsiyesiyle İspanya'nın ambargolarının tatbikinin ardından 1621'de husumet yeniden başladı; bu vaziyet deniz taşımacılığını sekteye uğrattı ve Hollanda ekonomisini menfi yönde etkiledi.
Orange Prensi Maurice 1625 yılında öldü ve yerine üvey kardeşi Orange Prensi Frederick Henry (1584-1647) geçti. Frederick Henry, farklı dini ve siyasi grupların siyasi oyunlarına karışmayı reddetti ve Hollanda ekonomisini canlandırmayı başardı; ayrıca Maurice devrinde başlatılan teşebbüsleri de destekledi. Bu teşebbüsler arasında Hollanda Batı Hindistan Şirketi'nin (1621'de kuruldu ve Kuzey Amerika'da Yeni Hollanda'nın kurulmasında önemli rol oynayacaktı) ve Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nin kurulması yer alıyordu. Her iki şirket de Transatlantik Köle Ticareti, mal ticareti ve korsanlık yoluyla Hollanda Cumhuriyeti'ne hayati gelir sağladı. 1628'e gelindiğinde İspanya, Otuz Yıl Savaşları'na katılmıştı; bu vaziyet kaynaklarını Aşağı Ülkeler'den uzaklaştırdı ve Frederick Henry'nin 1632'de kesin bir zafer kazanmasına imkan sağladı.
Frederick Henry, savaşı sona erdirme gayesiyle fethedilen bütün topraklarda Katolik inancının serbestçe tatbik edilmesini garanti etti, ancak delegelerin muhtelif mevzularda, bilhassa da dini müsamahada uzlaşmayı reddetmesi yüzünden görüşmeler uzadı ve İspanya güçlerini yeniden toparlayarak savaşı tekrar başlattı. 1635'te Fransa, İspanya'ya karşı Hollanda ile ittifak kurdu ve bu da Fransızları Otuz Yıl Savaşları'na dahil etti; düşmanlıklar, her iki savaşın da Vestfalya Barışı ile sona erdiği 1648'e değin devam etti.
Sonuç
Seksen Yıl Savaşları, İspanya'nın yedi kuzey bölgesini kapsayan müstakil Hollanda Cumhuriyeti'ni ve Hollanda Cumhuriyeti'nin de İspanyol kontrolündeki Güney Hollanda'yı tanımasıyla sona erdi. Münster Antlaşması (Münster Barışı) bunu Ocak 1648'de zaten aşağı yukarı neticelendirmişti, ancak belgelere muhtelif şartlar ve tafsilatlar ilave edildi ve nihayetinde Ekim 1648'de kabul edilerek Avrupa tarihinin en uzun ve en maliyetli iki çatışmasına son verildi. Seksen Yıl Savaşı'nın 100.000 ila 500.000 arasında can kaybına yol açtığı tahmin ediliyor ki Otuz Yıl Savaşları'nın ölü sayısı takriben 8 milyondu.
Seksen Yıl Savaşı, İspanya'nın Aşağı Ülkeler'deki kuvvetini kırdı ve bölgeyi kuzeyde Hollanda ve güneyde Belçika ve Lüksemburg ülkeleri olarak ikiye böldü. Hollanda Doğu Hindistan ve Hollanda Batı Hindistan şirketlerinin tesis edilmesi, Hollanda'yı 17. yüzyılda önde gelen Avrupa güçleri arasına yerleştirdi ve Transatlantik Köle Ticareti, ticari faaliyetler ve Amerika, Batı Afrika ve Karayipler'in kolonizasyonu gibi sahalarda yer almasını temin etti.
Savaşın nihai mirası, savaşın getirdiği her türlü iyiliğin, öncesinde, sırasında ve sonrasında yaşanan muazzam can kayıpları ve mutabakata yanaşmayan veya birbirlerini rahat bırakmayan insanların yol açtığı yaygın yıkılışla karşılaştırılması gerektiği için münakaşa edilmeye devam etmektedir. İspanya ve Hollanda'nın Habsburg kralları meselinde olduğu gibi, Protestanlar ve Katolikler arasında, bir Protestan mezhebi diğerine karşı veya tek bir mezhep içindeki bölünmelerde, 100 yılı aşkın süren çatışmada, farklı inanç ve değerlere sahip olanların bütün taraflarca şeytanlaştırılması olmadan barışın mümkün olabileceği birçok an olmuştur.
