İmparatoriçe İrini (İrene), IV. Leo'nun karısıydı ve kocasının ölümünden sonra, 780'den 790'a kadar oğlu VI. Konstantinos'un naibi olarak hüküm sürdü. 797'den 802'ye kadar kendi başına imparator olarak hükmetti ve Bizans tarihinde bunu yapan ilk kadın oldu. Vasat saltanatı esnasında İrini, üç defa kaybedip geri alacağı tahtı korumak için acımasızca entrika ve dolaplar çevirdi; ancak esasen, İsauria hanedanının seleflerinin şiddetle bastırmaya çalıştığı Hristiyan ikonalara olan hürmeti tekrar tesis etmesiyle hatırlanır. Bu görünüşte dindar sefer bile, aslında İrini'nin hasımlarını yenmesi ve iktidarı koruması için bir vasıtaydı. İmparatoriçe'nin altın sikkeleri, benzersiz bir şekilde, her iki yüzünde de kendi portresinin bulunması sebebiyle, ikiyüzlü karakterinin çoğunu ortaya koymaktadır.
İlk Yılları
Genç İrini hakkında, takriben 752 yılında Atina'da doğan, fevkalade güzellikte bir yetim kız olması dışında pek az şey bilinmektedir. İmparator V. Konstantinos (hükümdarlığı 741-775), bu maksatla imparatorluk çapında bir güzellik yarışması düzenleyerek, onu o zamanlar Atina'nın bulunduğu taşra kasabasının karanlıklarından çekip çıkardı ve oğlu, geleceğin imparatoru IV. Leo ile evlenmesini ayarladı. Leo, 775-780 yılları arasında hüküm sürecekti. Düğün 769'da gerçekleşti ve İrene, kocasının Kilise'nin ikonlara olan saygısına yönelik hücumlarını yumuşatarak devlet politikasına hemen tesir etti. Leo'nun kısa saltanatı, Bulgarlara karşı bir sefer sırasında 30 yaşında ateşten ölmesiyle sona erdi, ancak İrini'nin iktidar hırsının daha fazla doyurulması gerekiyordu.
Naip Olarak İrini
VI. Konstantinos, 780'den 797'ye kadar hüküm sürdü ve unvanını henüz dokuz yaşındayken devraldı. Sonraki on yıl boyunca küçük oğlunun naibi olarak hüküm süren İrini (İrene), V. Konstantinos'un oğullarınca başlatılan bir isyanı bastırdı, sadakatleri şüpheli bakanları ve askerleri vazifeden aldı ve bilhassa Stavrakios ve Aetios olmak üzere iki saray hadımının tecrübesinden yararlandı. Stavrakios, geniş otoriteye sahip logothetes tu dromou veya başbakandı. 783'te Stavrakios, Yunanistan'daki Slavlarla savaşmak üzere bir Bizans ordusu gönderdi ve ertesi yıl İrini, hem Slav hem de Arap ordularına karşı saltanatının ilk askeri zaferlerini elde etti.
Dini işler, naibin planlarında her zaman ön planda olmuş gibi görünüyor ve 784'te, henüz rahip olarak tayin edilmemiş olmasına rağmen eski sekreteri Tarasios'u Konstantinopolis Patriği (Piskopos) yaptı. İrini, ikonların imhasına (ikonoklazm) resmen son vermek için 786'da Konstantinopolis'te bir Kilise Konseyi topladı. Ancak ordunun nüfuzlu mensupları böyle bir hamleye karşı çıktı ve konsey toplantılarının kapatılmasını mecbur kılan bir isyan düzenlediler. Lakin İmparatoriçe yılmadı ve sıkıntı çıkaranları yeni bir askeri harekât hazırlığı bahanesiyle hızla Küçük Asya'ya gönderdi. Ordu dağıldıktan sonra dağıtıldı ve memleketlerindeki otoriteleri İmparatoriçe'ye daha sadık olanlarca alındı.
Ordu muhalefetiyle başa çıkıldıktan sonra Staurakios, Eylül 787'de İznik'te toplanan Yedinci Ekümenik Konsey'e İrini'ye eşlik etti. Konsey'de İrini ve davetli 350 piskopos, Hristiyan Kilisesi'nde ikonlara tazim etmenin ortodoksluğunu yeniden tesis etmeye ve ikonoklazma son vermeye karar verdi. İkonofililere yönelik zulüm, önceki imparatorların, bilhassa da İrene'nin kayınpederi V. Konstantin'in saltanatlarının temel bir hususiyetiydi. Bu yüzden İmparatoriçe, faillere karşı çok sert davranıp saraydaki aile mensuplarını yabancılaştırma riskine giremezdi. Bunun yerine, günahlarından tövbe etmelerine izin verildi ve değerli ikonalarıyla yeniden ışıldayan Kilise'ye geri kabul edildiler.
Saraydan Sürgün
İrini, oğlu Konstantin'in yaşı ne olursa olsun, ondan üstün olmayı hedeflediğini açıkça belli ettiğinde, ikonların yeniden canlandırılmasına karşı çıkanların çoğu, İrini'nin tasfiyelerinin imparatorluğun ordu gücüne yönelik tehditlerini gördü ve tahtta tek başına hak iddia edenin Konstantin olduğuna inanarak genç imparatorun etrafında toplandı. İrene, buna karşılık onu hapse attı, ancak 790'da ordu Konstantin'i destekledi ve serbest bıraktı. Orduda hâlâ birçok ikonoklast vardı ve dini saiklerle yalnızca İrini'ye bağlılık yemini etmeyi reddetmişlerdi. Artık 19 yaşında olan ve müdahaleci annesini devlet işlerinden tamamen uzaklaştırmak isteyen Konstantin, imparatorluğun Thrakesion bölgesinin nüfuzlu generali ve valisi Michael Lachanodrakon ile anlaşırken, onu en yakın danışmanlarıyla birlikte saraydan kovdu. On yıllık bir gölgede kalmanın ardından, Konstantin Bizans idaresinin zirvesindeki haklı yerini aldı.
Ne yazık ki genç imparator bu vazifeyi yerine getiremedi. Bulgarlara karşı aldığı ciddi ve ani mağlubiyetler ve Araplara karşı utanç verici bir mütareke, popülaritesini artırmaya yetmedi ve sarayda komplolar yaygınlaştı. Konstantinos'un amcası Nikephoros liderliğindeki komplo bastırıldı ve imparator, Bizans İmparatorluğu'nun çok bilindik vahşetlerinden biriyle elebaşını kör etti. Konstantinos daha sonra dört amcasının da dillerinin koparılmasını emretti. Bu nadir bir karar anıydı, ancak çok az ve çok geçti.
İrini de iktidarın kanatlarına bu kadar kolay teslim edilmeyecekti ve oğlunca, hükümdarlığına bir düzen getirmek için son bir çaba olarak davet edilerek 792'de saraya geri döndü. Aslında, sonraki beş yıl boyunca birlikte hüküm sürdüler, ancak İrene kısa süre sonra oğluna karşı komplo kurmaya başladı. Konstantin, o yıl Bulgarlara karşı bir sefer sırasında öldürülen general Mihail Lachanodrakon'un desteğini artık isteyemiyordu. Ordu genç imparatordan pek de büyülenmemişti ve mağlubiyetlerinden askerlerini mesul tutmaya başladığında, popülaritesi daha da düştü. İrini'nin kurnazca teklif ettiği gibi, 1.000 askerin yüzüne "hain" dövmesi yaptırmak gibi akılsızca bir hamle yaptı.
Konstantin'in hırslarına son darbe, boşanmasının ve ardından metresi Theodote ile evlenmesinin ardından gelen protestolar, yani 795'teki Moechian Münakaşası oldu. Daha da kötüsü, çiftin 18 ay sonra bir oğulları oldu. Kilisenin başı olarak imparatorun davranışlarına özellikle öfkelenen iki keşiş vardı: Sakkoudionlu Platon ve Stoudioslu Theodoros. Her ikisi de imparatorun boşanmasının yasadışı olduğunu ve bu sebeple tekrar evlenerek zina yaptığını iddia ettiler. İmparator, her zaman güvenebileceği tek grubun, ikonaseverlerin desteğini kaybetmişti. Konstantin'in halkı ve Bizans müesseseleri arasında popüler olmaması, kendi annesince iktidardan indirilmesine mani olarak hiçbir dostunun kalmaması anlamına geliyordu.
İmparatoriçe Olarak Dönüş
797'de, İrini (İrene) tahta geri döndüğünde, oğlunun körlüğünü, doğduğu sarayın aynı mor odasında yaptı. İrini'nin idaresine karşı başka bir isyan çıkmayacaktı. Konstantin kısa bir zaman sonra, neredeyse kesinlikle sakat bırakmak yerine öldürmek maksdıyla aldığı yaralar yüzünden öldü. Varisi de aynı yılın başlarında öldüğünden, İrini artık bütün rakiplerini alt etmişti. Bundan böyle, İrini resmi devlet kayıtlarında imparatoriçe olarak değil, basileus, yani imparator olarak anılmaya başlandı ve kendi başına hüküm süren ilk kadın oldu.
İmparatorluğunun bütün meseleleriyle alakadar olmaya devam etti: siyaset, harp ve din. Halkı için vergi indirimleri ilan ederek halkın gözüne girmeye çalıştı. Ancak, isyan hâlâ havada olduğu ve V. Konstantinos'un hayatta kalan, sakat da olsa oğullarınca mihver noktası haline getirildiği için, sıkıntıları da yok değildi. Daha fazla işgale mani olmak için Araplara para ödenmesi gerekti, bu da devleti neredeyse iflasa sürükledi ve yoksullar için aşevi ile yaşlılar için konaklama sağlasa bile, halk onu suçlarından dolayı asla tam olarak affedemedi. Altın bir savaş arabasıyla Konstantinopolis'te dolaşıp kalabalığa para fırlatması da pek işe yaramadı. Bizans'ın en hırslı ve acımasız hükümdarını zor zamanlar bekliyordu.
802'nin başlarında, İrini, aynı zamanda batıdaki Romalıların yeni ilan edilen imparatoru olan ve eski Roma imparatorluğunun iki yarısını bir kere daha birleştirmekten yana olan Frank kralı Şarlman ile bir ittifak evliliği teşebbüsünden bulundu. Benzer bir plan, İrini'nin merhum oğlunun Şarlman'ın kızı Rotrud ile evlenmesini ayarladığı sırada da denenmişti, ancak İrini nişanı 787'de bozmuştu. Ancak iki aileyi birleştirmeye dair yeni yaklaşım, bilhassa Konstantinopolis'teki güçlü hadım Aetios'un sert muhalefetiyle karşılaştı. Papa tarafından takdis edilmiş ve göz alıcı kırmızı taytlar giymiş olsa bile, bir Bizans imparatorunun okuma yazma bilmeyen bir barbarla evlenmesi katiyen doğru olmazdı.
Ekim 802'de Konstantinopolis'teki en yüksek saray memurları Hipodrom'da toplandı ve İmparatoriçe'yi ihtiyaç fazlası ilan etti. İrene tahttan indirildi, Midilli'deki bir manastıra sürüldü ve yerine İmparatoriçe'nin eski maliye nazırlarından biri olan I. Nikeforos geçti. İrene, çok sevdiği ve uzun zamandır tutunduğu tahtını kaybettikten bir yıl sonra öldü. Tarihçi J. J. Norwich, İrini'nin saltanatına dair şu kasvetli değerlendirmeyi yapar:
Entrikacı ve ikiyüzlü, hırsla yanıp tutuşan ve daima iktidar hırsıyla dolu olan İrini, imparatorluğa anlaşmazlık ve felaket getirdi; üstelik Bizans tarihinin kaydettiği en iğrenç cinayetlerden birini de işledi. (115)
Nikeforos, 811'deki muharebede ölene değin hüküm sürdü. Şarlman'ın kendi imparatorluğu batıda yükselip Müslüman Abbasiler doğudan tehdit oluştururken Bizans İmparatorluğu'nun çöküşünü durduramadı. İrini'nin oğlunun öldürülmesiyle başlattığı kraliyet suikastları döngüsü, Bizanslıların 15 yıl içinde altı imparator görmesine yol açacak şekilde devam etmişi.
