Miken uygarlığı, MÖ 15. ve 13. yüzyıllar arasında Geç Tunç Çağı'nda parlak bir dönem yaşadı ve sanatçıları, Girit'teki Minos uygarlığından kendilerine aktarılan gelenekleri sürdürdü. Çömlekler, freskler ve altın işçiliği; doğa, din, avcılık ve savaş sahnelerini ustalıkla tasvir ediyorlardı. Yeni formlar ve üsluplar geliştiren Miken sanatı, ölçek ve malzeme çeşitliliği bakımından Girit sanatından daha iddialı olduğunu kanıtlayacak ve giderek daha soyut imgelere yönelmesiyle, Arkaik ve Klasik dönemlerdeki Yunan sanatını derinden etkileyecekti.
İlham Kaynakları
Miken uygarlığı Yunanistan anakarası merkezliydi; ancak fikirler ve malzemeler, Akdeniz'in dört bir yanındaki diğer medeniyetlerle kurulan ticari bağlantılar aracılığıyla geliyordu. İthal edilen malzemeler arasında altın, fildişi (çoğunlukla Suriye filinden elde edilen), bakır ve cam bulunurken; buna karşılık seramik gibi Miken ürünleri de Mısır, Mezopotamya, Levant, Anadolu, Sicilya ve Kıbrıs gibi uzak bölgelere gönderiliyordu.
Fresk, seramik ve mücevher işçiliğinde kendini gösterdiği üzere, Girit'teki daha köklü Minos kültürü Miken sanatını büyük ölçüde etkiledi. Minosluların özellikle doğal formlara ve akıcı tasarımlara olan tutkusu Mikenli zanaatkârlar tarafından da benimsendi, ancak Mikenliler bunu uygularken daha şematik ve gerçeklikten biraz daha uzak tasvirlere eğilim gösterdiler. Bu yeni üslup, tüm Akdeniz'de hâkim sanat anlayışı haline gelecekti. Spiraller ve rozetler gibi dekoratif motiflerin yanı sıra geometrik tasarımlar da oldukça yaygındı. Seramik formları büyük ölçüde Minos tarzına benzemekle birlikte, kadeh ve alabastron (bodur testi) gibi dikkat çekici yeni eklemeler barındırıyor ve özellikle büyük kaplara yönelik belirgin bir tercih göze çarpıyordu. Fildişinden yapılmış küçük heykeller, oymalı taş kaplar ve ince işçilikli altın mücevherlerin yanı sıra; pişmiş topraktan (terrakota) yapılan hayvan heykelcikleri ve özellikle ayakta duran kadın figürleri de oldukça rağbet görüyordu. Fresklerde bitkiler, grifonlar, aslanlar, boğa üzerinden atlama oyunları, savaş sahneleri, savaşçılar, savaş arabaları, sekiz biçimli kalkanlar ve Mikenliler arasında bilhassa gözde bir etkinlik olan yaban domuzu avları tasvir ediliyordu.
Miken Çömlekçiliği
Yunanistan anakarasında üretilen erken dönem çark yapımı Miken çömlekleri, "Girit taşrası" olarak tanımlanmıştır, bu tanım, formlar ve bezeme üslupları Girit kökenli olsa da nihai süslemelerin Knossos ve Phaistos gibi Minos merkezlerindeki kadar ince işlenmemiş olduğunu ifade etmektedir. Ancak Miken kili, kalite bakımından çoğunlukla Minos kilinden daha üstündü ve daha yüksek sıcaklıklarda pişirilirdi. Bazı kil kaplar, muhtemelen daha pahalı olan gümüş ve bronz eşyaları taklit etmek amacıyla kalayla da kaplanmıştı.
Yaygın Miken kap formları arasında ayaklı kadehler, tek kulplu fincanlar, maşrapalar ve dikey şerit kulplara sahip, akıtacaklı (emzikli) veya kesik boyunlu testiler yer alıyordu. En gözde kap formu, kulbu çift bir üzengiyi andırdığı için bu isimle anılan "üzengi kulplu testi"ydi. Kulbun orta kısmı genellikle bir akıtacak gibi görünecek şekilde bezenirdi; oysa gerçek akıtacak aslında yan taraftaydı ve kulptan bağımsızdı. En yaygın ikinci kap formu ise, çeşitli boyutlarda bodur bir testi olan ve adını erken dönem örneklerinin kaymaktaşından (alabaster) yapılmasından alan "alabastron"du.
Kil lahitler, Minoslular tarafından ölülerini gömmek amacıyla yaygın olarak kullanılmıştı ve bunlar genellikle ya kısa ayaklı bir sandık ya da küvet biçimini alıyordu. Bunlar, çömlek kaplarla hemen hemen aynı şekilde bezeniyordu. Miken Girit'i de bunları büyük miktarlarda üretmeyi sürdürdü. Kil aynı zamanda, dini törenler sırasında sıvı sunuları (libasyon) dökmek ve törensel içki içmek amacıyla kullanılan kaplar olan ritonların yapımında da kullanılıyordu. Çoğunlukla konik bir formda olan bu kaplar, kendi dönemlerindeki çağdaşı çömlek kaplar gibi bezeniyordu.
Tıpkı Minoslular gibi Mikenliler de deniz yaşamını, özellikle ahtapotları ve nautilusları (deniz helezonlarını) resmetmeyi çok seviyordu. Bezemeler ayrıca, tıpkı geçmişte olduğu gibi kabın tüm yüzeyini doldurmaya ve kapların hatlarını takip etmeye devam ediyordu. Miken tasvirleri, Minos çömleklerinde son derece nadir rastlanan savaş arabalarını ve insan figürlerini de içeriyordu. Kutsal düğümler, çift yüzlü baltalar ve (yaban domuzu) dişli miğferler oldukça gözde motiflerdi; aynı şekilde, genellikle armalardakine benzer simetrik (heraldik) bir düzende yerleştirilen hayvanlar, kuşlar ve grifonlar da sıkça kullanılıyordu. Üstelik bu figürlerin kendileri de, muhtemelen o dönemin tekstil ürünlerini taklit edecek şekilde çeşitli desenlerle bezenmişti. Bu tekniğin mükemmel bir örneği, British Museum'da sergilenen boğa ve kuş bezemeli vazoda görülebilir; bu eserde figürlerin gövdeleri çeşitli bölümlere ayrılmış ve her bir bölüm noktalar, dalgalı çizgiler, pul motifleri, haçlar veya zikzaklarla (chevron) birbirinden farklı şekilde bezenmiştir.
Zamanla tasvirler giderek daha üsluplaştırılmış (stilize) ve simetrik bir hal aldı, bezeme alanının tamamı doldurulmayarak belirgin boşluklar bırakılmaya başlandı ki bu da yine Minos çömleklerinde çok ender rastlanan bir durumdu. Zambak, palmiye ve sarmaşık gibi bitki betimlemeleri daha anıtsal bir görünüm kazandı ve evrilerek temel olarak büyük boyutlu çömlek kavanozlara ayrılan, yaygın biçimde kullanılan motifler haline geldi. Çömlekler üzerindeki bezemeler zamanla o kadar soyutlaştı ki, resmedilen esas konu neredeyse tanınmaz hale geldi. Bir diğer gelişme ise, kabın her bir yüzünde yalnızca tek bir motifin tercih edilmeye başlanması ve boş bırakılan alanlarda gözle görülür bir artış yaşanmasıydı. Bunun mükemmel bir örneği, Miken kökenli, ayaklı ve iki kulplu bir kadeh olan ve her bir yüzü tek bir büyük rozetle bezenmiş "Ephyra Kadehi"dir.
Sonuç olarak Miken uygarlığına ait çömlekler, tüm Miken Yunanistan'ı genelinde çarpıcı biçimde türdeş olan, kendine has, ayırt edici bir bezeme üslubu kazandı. Mikenlilerin üsluplaştırılmış (stilize) ve minimalist çizgisel tasarımlara olan bu tutkusu, MÖ 9. yüzyıldan itibaren Arkaik ve Klasik Yunan'ın erken dönem çömleklerini de derinden etkileyecekti.
Miken Freskleri
Saray duvarlarını ve diğer yapıları süsleyen Miken freskleri, Girit'teki Minos fresklerine benzerlik gösteriyordu ve tıpkı onlarda olduğu gibi burada da doğa ve deniz yaşamı en çok tercih edilen konulardı. Çömlek ustalarında olduğu gibi Mikenli sanatçılar da daha anıtsal bir etki yaratmayı tercih ediyor, dini törenleri, geçit alaylarını, avcıları ve savaşçıları resmetmeye daha fazla ağırlık veriyorlardı. Ne yazık ki, Miken fresklerine ait örnekler günümüze yalnızca parçalar halinde ulaşabilmiştir. Bizzat Miken kentinde (Mikenai) bulunan örnekler arasında, vücudu saran dar bir ceket giymiş ve muhtemelen kendi taktığına benzer bir kolyeyi elinde tutan, profilden resmedilmiş bir kadın figürü yer alır. Tiryns'te de (Tirinto) buna çok benzer bir konuyu işleyen parça halinde bir fresk keşfedilmiştir. Miken'den günümüze ulaşan bir diğer örnek ise inek derisinden yapılmış gibi görünen kalkanların yer aldığı "sekiz biçimli kalkanlar" freskidir.
Miken Heykel Sanatı
Miken imparatorluğunun dört bir yanındaki yerleşim yerlerinde, MÖ 14. ve 12. yüzyıllar arasına tarihlenen ve tasarım açısından birbirine çarpıcı biçimde benzeyen kil heykelcikler (figürinler) bulunmuştur. İnsan formu oldukları neredeyse anlaşılamayacak derecede yüksek düzeyde üsluplaştırılmış (stilize edilmiş) olan bu figürler, çoğunlukla ayakta duran kadın betimlemeleridir ve muhtemelen bir doğa tanrıçasını temsil etmektedirler. Sıklıkla bu figürlerin havaya kaldırılmış veya göğüs hizasında çapraz olarak kavuşturulmuş iki kolu, uzun bir eteği ve konik bir başlığı bulunur. Kalın çizgilerle sade bir biçimde bezenmişlerdir ve bazen figürün üzerine basit noktalar kullanılarak mücevherler de resmedilmiştir. MÖ 1200'lerden itibaren, özellikle sığırgiller (bovidler) olmak üzere kilden yapılmış hayvan figürleri de oldukça yaygınlaşmıştır. Gövdeleri çarkta, başları ve uzuvları ise elde şekillendirilen bu figürler de benzer şekilde çizgiler ve noktalarla sade bir biçimde bezenmiştir. Bunların yanı sıra kemikten ve muhtemelen ahşaptan (ki ahşap örnekler günümüze ulaşamamıştır) oyularak yapılmış heykelcikler de bulunuyordu.
Yüz hatları boyanmış, alçıdan yapılmış muhtemelen bir sfenks başı bir bakıma muamma olsa da; günümüze çok az örnek ulaşmış olmasına rağmen Mikenli sanatçıların heykel sanatına ilgi duyduğunun somut bir kanıtıdır. MÖ 13. yüzyıla tarihlenen bu eser, Miken'de keşfedilmiştir. Fildişi figürlere nadiren rastlanır; ancak Miken'de bulunan "iki tanrıça ve çocuk" figür grubu, bunun olağanüstü bir örneğidir. Mobilyalara takılmak üzere fildişinden yapılmış kutular ve paneller sayıca daha fazladır ve genellikle bunlar da sfenks tasvirleri barındırır. Kazılarda kireçtaşından yapılmış çok sayıda mezar taşı (stel) gün ışığına çıkarılmıştır ve bunlar, diğer sanat eserlerinde rastlanan tipik kabartma (rölyef) bezemelerle oyulmuştur. Miken heykel sanatının en büyük ölçekli eserlerinden biri, Miken'in o meşhur Aslanlı Kapı'sıdır. Kireçtaşından oyulmuş bu aslan çifti, bir sütunun her iki yanında oturur vaziyette tasvir edilmiştir ve yaklaşık olarak MÖ 1250 yılına tarihlenir. Minoslulara ait bir temanın (ki bu vakada, onların mühürlerinde görülen bir konudur), tamamen Miken'e özgü bir ölçekte ve formda hayata geçirilmesi Miken sanatındaki yaygın bir özelliğin mükemmel bir örneğidir.
Son olarak, tüm Miken sanat eserlerinin en etkileyicileri arasında altın ritonlar ve ölüm maskeleri yer alır. Ritonların en seçkin örneklerinden biri, günümüzde Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde sergilenen aslan başı biçimindeki eserdir. Ölüm maskeleri ölen kişinin yüzüne yerleştiriliyordu ve tam anlamıyla birer portre olmasalar da, her biri birbirinden farklıydı. Bunların en ünlüsü hiç şüphesiz "Agamemnon'un Ölüm Maskesi" olarak anılan eserdir; ne var ki MÖ 16. yüzyılın ortalarına tarihlenen bu maske, Homeros'un bahsettiği Miken kralıyla aynı zaman diliminde yer alamayacak kadar, yani tam dört yüzyıl daha eskidir.
Miken Mücevherleri
Mikenli mücevher ustaları; kolyeler, kolye uçları, yüzükler, küpeler, iğneler, broşlar ve diademler (taçlar) üretmek için altın, cam, fayans, değerli ve yarı değerli taşlar (örneğin karnelyan, akik ve kaya kristali) ile kehribar kullandılar. Metal işleme tekniklerinin tamamı kullanılırdı, hatta Minosluların tam olarak ustalaşamadığı mineleme (emaye) sanatı bile uygulandı. Cam boncuklar elle şekillendiriliyor, oyuluyor ve kalıplar yardımıyla üretiliyordu.
Kendilerinden önceki Minoslular gibi Mikenli sanatçılar da usta oymacılar haline gelerek yüzükler ve mühürler üzerinde minyatür şaheserler yarattılar. Erken dönem örnekleri, dini sahneler, mitolojik yaratıklar veya hayvan avı tasvirleri gibi Minos geleneklerini izler. Daha geç dönem örneklerinde ise çömlek bezemelerinde de karşılaştığımız üsluplaştırılmış (stilize) çiçek ve bitki motifleri görülür; ayrıca form da değişmiş olup, küçük altın kareler bu dönemin tipik bir özelliği haline gelmiştir. En seçkin yüzüklerden biri Tiryns'te bulunmuştur; bu eserde, oturan bir tanrıça ve ona sunular getirerek yaklaşan iblis benzeri dört yaratıktan oluşan bir geçit alayı tasvir edilmektedir.
Oymacılık sanatının hayat bulduğu bir diğer mecra ise, altın ve gümüş kakma tekniğiyle işlenmiş mitoloji ve av sahnelerini barındıran bronz kılıç ve hançerlerin bıçak kısımlarıydı. Son olarak, ince altın işçiliği, günümüze ulaşmayı başaran birkaç altın kadehte kusursuz bir biçimde sergilenmektedir. Bunların en seçkinleri, Vapheio'da (Vafio) bulunan ve boğaları yakalamaya çalışan insan figürlerinin yer aldığı kabartma sahnelerle bezenmiş iki örnektir. Her iki eser de Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde sergilenmektedir.
Miras
Miken sanatının etkisi, belki de en somut halini, yalnızca Ege havzasında değil; Anadolu, Suriye, Mısır ve İspanya gibi çok uzak coğrafyalara da ihraç edilen ve buralarda taklit edilen çömleklerinde gösterir. Ayrıca, Mikenli çömlek ustalarının yurtdışına, özellikle de Anadolu'ya ve güney İtalya'ya göç ederek oralarda atölyeler kurduklarına dair kanıtlar da bulunmaktadır. Nitekim, bu bölgelere taşınan Miken kökenli bezemeler muhtemelen varlıklarını sürdürmüş ve "Karanlık Çağlar" olarak anılan dönem sona erdiğinde Yunanistan anakarasına geri dönmüştür. MÖ 8. yüzyılın geometrik şekilli çömlekleri, Mikenlilerin o çok sevdiği, yüksek oranda üsluplaştırılmış (stilize) çömlek bezemelerine şüphesiz çok şey borçluydu. İşte bu, Mikenlilerin Batı sanatına yaptığı belki de en büyük katkıdır: Sanat meşalesini taşıyıp Minoslulardan Arkaik Yunan'a devretmiş ve böylelikle Avrupa sanatını Doğu'dan ayıran geleneklerin yaşatılmasını sağlamışlardır.
