Karya'lı I. Artemisia (MÖ 480), Anadolu'daki Karya bölgesinin (günümüz Türkiye'sinde, antik Lidya'nın güneyinde) kraliçesiydi. En çok, MÖ 480'de Persler adına savaştığı Salamis deniz savaşındaki rolüyle tanınır.
Yunan tarihçi Herodot'a göre (MÖ 484-425/413) göre, hem savaşta sergilediği tavırlarla hem de savaş başlamadan önce Pers kralı Xerxes'e (MÖ 486-465) verdiği tavsiyelerle tanınmıştır.
Adı, vahşi doğanın yöneticisi ve avcıların koruyucusu olan Yunan tanrıçası Artemis'ten gelmektedir. Halikarnassos Kralı Lygdamis'in ve adı bilinmeyen Giritli bir annenin kızıydı. Kocasının (kimliği de bilinmeyen) ölümünden sonra, Artemisia genç oğlu Pisindelis için vekil olarak Karya tahtını devraldı. Muhtemelen ondan sonra oğlu Karya'yı yönetti, ancak bunu destekleyecek bir kayıt yoktur.
Salamis Savaşı'ndan sonra, Xerxes'in gayrimeşru oğullarını Efes'te (günümüz Türkiye'sinde) güvenli bir yere götürdüğü söylenir ve daha sonra tarihsel kayıtlarda Artemisia'dan başka bir şekilde bahsedilmez. Greko-Pers savaşlarındaki başarılarına dair birincil kaynak, Halikarnassoslu Herodot ve Herodot Tarihi'ndeki Salamis Savaşı anlatımıdır, ancak Pausanias, Polyaenus, Suda ve Plutarch da I. Artemisia'dan bahsetmiştir.
Artemisia II ile Karıştırılması
Artemisia I'i vicdansız bir korsan ve entrikacı olarak tanımlayan Thessalus dışında, Artemisia I'in antik çağdaki tüm anlatımları, onu cesur ve zeki bir kadın olarak, Yunanistan'ı fethetme seferinde Xerxes için değerli bir kişi olarak tanımlar. Bununla birlikte, Artemisia I hakkında daha sonraki yazarların, diğer başarılarının yanı sıra, antik dünyanın Yedi Harikası'ndan biri olan Halikarnassos Mozolesi'ni yaptıran Halikarnassos Kralı Mausolus'un (MÖ 350'de öldü) karısı Artemisia II'nin başarılarıyla bazı kısımlarını karıştırdıkları belirtilmelidir.
Polyaenus'ta (8.53.4), anlatılan Latmus şehrinin fethi, Artemisia I'in şehir sakinlerini dışarı çekmek için şehirden birkaç fersah uzaklıkta özenle hazırlanmış ve renkli bir festival düzenlemesi ve ardından şehri savaşsız ele geçirmesi, aslında Artemisia II'in eseridir. Aynı durum, Rodos'un Karya'ya karşı isyanının bastırılması için de geçerlidir; yenilgiden sonra, ele geçirilen Rodos filosu, görünüşte ele geçirilmiş Karya gemilerini de beraberinde götürerek ana limanlarına geri döndü ve bu şekilde ada, uzun bir çatışmaya gerek kalmadan boyun eğdirildi.
Artemisia ve Pers Seferi
Herodotos, Artemisia I'i o kadar övüyor ki, daha sonraki yazarlar (ki bunların çoğu Herodotos'u çeşitli noktalarda eleştirmiştir) onun Salamis Savaşı ile ilgili diğer önemli ayrıntıları göz ardı ederek sadece ona odaklandığından şikayet ediyorlar. Herodotos şöyle yazıyor:
Diğer Pers subaylarının hepsini geçiyorum çünkü onlardan bahsetmeme gerek yok, sadece Artemisia'yı özellikle belirtmek istiyorum; çünkü bir kadının Yunanistan'a karşı düzenlenen sefere katılmış olması özellikle dikkat çekici. Kocasının ölümünden sonra yönetimi devraldı ve yetişkin bir oğlu olmasına ve sefere katılmak zorunda olmamasına rağmen, erkekçe cesareti onu buna itti... Onun filosu, Sidon'dan gelen filodan sonra tüm donanmanın en ünlü ikinci filosuydu. Xerxes'in müttefiklerinden hiçbiri ona daha iyi tavsiye vermedi. (VII. 99)
Pers seferi, Xerxes'in MÖ 490'da Maraton Savaşı'nda Perslerin Yunanlılara karşı aldığı yenilginin intikamıydı ve Pers işgalci kuvvetinin o zamana kadar dünyada toplanan en büyük kuvvet olduğu bildirilmektedir. O dönemde Pers İmparatorluğu'nun bir parçası olan Karya'nın asker ve gemi tedarik etmek zorunda kalmış olsa bile, tahtta oturan bir kraliçenin askerlerine liderlik etmesi ya da onlara eşlik etmesi için hiçbir sebep olmazdı. Bu durumda I. Artemisia'nın kararı tamamen kendisine aitti.
MÖ 480'in sonlarında Euboea kıyılarında ve aynı zamanda Thermopylae kara savaşıyla eş zamanlı olarak gerçekleşen Artemisium deniz savaşında savaştı ve komutan ve taktikçi olarak kendini gösterdi. Duruma ve ihtiyaca bağlı olarak, çatışmadan kaçınmak ve saldırı veya kaçış için uygun bir pozisyona gelene kadar gemilerinden Yunan veya Pers sancağını dalgalandırdığı söylenir.
Artemisium Savaşı berabere sonuçlandı, ancak taktiksel olarak Persler için bir zaferdi; çünkü Yunan filosu üç günlük çatışmanın ardından savaş alanını terk etti ve bu da Pers filosunun yeniden toparlanmasına ve strateji geliştirmesine olanak sağladı. Thermopylae'de Yunan kuvvetlerinin yenilgisinden sonra, Pers ordusu Hellespont'taki üslerinden Yunanistan anakarasına doğru ilerledi ve Atina şehrini yerle bir etti. Yunanlılar, Perslerin ilerleyişinden önce şehri terk etmiş ve Themistokles önderliğinde donanmalarını Salamis Boğazı yakınlarındaki kıyı açıklarında toplamışlardı.
Artemisia'nın Xerxes'e Sunduğu Konsey
Yunanistan anakarası ele geçirilmiş, Atina yakılmıştı ve Xerxes şimdi bir sonraki hamlesini belirlemek için bir savaş konseyi topladı. Ya Yunanlılarla deniz savaşında karşılaşarak onları kesin olarak yenmeyi umabilir ya da tedariklerini kesmek ve topluluklarını barış isteyene kadar taciz etmek gibi diğer seçenekleri değerlendirebilirdi. Herodotos, Artemisia I'in konseydeki rolünü ve Xerxes tarafından kendisine gösterilen saygıyı şöyle anlatır:
Herkes yerini aldıktan ve uygun yerlerine oturduktan sonra, Xerxes, Mardonius'u [başkomutanını] göndererek, düşmanla denizde karşılaşıp karşılaşmama konusunda her birini sınaması için gönderdi. Böylece Mardonius, Sidon kralından başlayarak tüm gruba bu soruyu sordu. Oy birliğiyle denizde düşmanla çatışmaya girmesi gerektiği görüşü benimsendi; tek bir muhalif vardı: Artemisia. Artemisia, "Mardonius, lütfen bu mesajı krala ilet ve Euboea deniz savaşlarında önemsiz veya korkakça bir rol oynamadığımı hatırlat: Efendim, dürüst fikrime göre sizin için en iyi hareket tarzının ne olduğunu size söylemem doğru olur. İşte tavsiyem: Filoyu savaşa sokmayın, çünkü denizde adamlarınız Yunanlılara karşı kadınların erkeklere karşı olduğu kadar aşağılık olacaktır." dedi. Her durumda, neden bir deniz savaşı riskine girmeniz gerekiyor? Seferin amacı olan Atina'yı ele geçirmediniz mi? Yunanistan'ın geri kalanını kontrol etmiyor musunuz? Size karşı koyacak kimse yok. Bunu yapan herkes hak ettiği muameleyi gördü. Size düşmanlarımız için geleceğin neler getireceğini düşündüğümü söyleyeceğim. Eğer deniz savaşına acele etmezseniz, efendim, filonuzu burada kıyıya yakın tutarsanız, tüm hedeflerinize zahmetsizce ulaşmak için yapmanız gereken tek şey ya burada beklemek ya da Mora Yarımadası'na ilerlemektir. Yunanlıların size karşı uzun süre direnecek kaynakları yok; onları dağıtacaksınız ve çeşitli kasaba ve şehirlerine çekilecekler. Gördüğünüz gibi, bu adada erzakları olmadığını öğrendim ve eğer karadan Mora Yarımadası'na doğru ilerlerseniz, oradaki Yunanlıların pasif kalması veya Atina'yı savunmak için denizde savaşmak istemesi pek olası değil. Ancak, eğer hemen deniz savaşına girerseniz, korkarım ki filonun yenilgisi kara ordusunun da felakete uğramasına neden olacaktır. Ayrıca, efendim, şunu da aklınızda bulundurmalısınız ki, iyi insanların kötü köleleri olur ve bunun tersi de geçerlidir. Şimdi, sizden daha iyisi yok ve gerçekten de müttefikleriniz olması gereken kötü köleleriniz var - Mısırlılar, Kıbrıslılar, Kilikyalılar ve Pamfilyalılar, hepsi de işe yaramaz.
Artemisia'nın Mardonius' a söylediği bu sözler, kralın onu deniz savaşına girmekten vazgeçirmeye çalıştığı için cezalandıracağını düşünen arkadaşlarını üzdü; ittifak içindeki önemini kıskanan ve ona kin besleyenler ise onun ölüm cezasına çarptırılacağını düşündükleri için cevabından memnun oldular. Ancak herkesin görüşleri Xerxes'e iletildiğinde, Artemisia'nın bakış açısından çok memnun oldu; daha önce de onu yüksek bir değerde görmüştü, ama şimdi ona olan saygısı daha da arttı.
Yine de, çoğunluğun görüşünün izlenmesi emrini verdi. Adamlarının Euboea açıklarından en iyi şekilde savaşmadığına inanıyordu çünkü kendisi orada değildi ve bu yüzden şimdi onların savaşmasını izlemeye hazırlanıyordu. (VIII.67-69)
Artemisia Salamis'te
Artemisium Savaşı'ndan sonra Yunanlar, Artemisia I'in başına ödül koymuş ve onu yakalayan veya öldüren kişiye 10.000 drahma teklif etmişti. Buna rağmen, kraliçenin deniz savaşına katılmaktan çekindiğine dair hiçbir kanıt yok, hatta buna karşı tavsiyede bulunmuş olmasına rağmen. Yunanlar, Pers filosunu Salamis Boğazı'na çekerek geri çekilme numarası yapmış ve ardından onları şaşırtarak saldırmışlardı. Yunanlıların daha küçük ve çevik gemileri, daha büyük Pers gemilerine büyük hasar verirken, Pers gemileri boyutları nedeniyle dar geçitlerde etkili bir şekilde seyir yapamıyordu. Herodotos şöyle yazıyor:
Perslerin veya Yunanlıların nasıl savaştığını kesin olarak söyleyemem, ancak Artemisia'nın davranışı kralın gözünde daha da yükselmesine neden oldu. Pers filosunun genel kargaşası sırasında, Artemisia'nın gemisi Attika'dan gelen bir gemi tarafından kovalanıyordu. Önündeki yol dost gemiler tarafından kapatıldığı ve düşman gemileri özellikle onun gemisine çok yakın olduğu için kaçmanın imkansız olduğunu gördü, bu yüzden ona gerçekten çok fayda sağlayan bir plan yapmaya karar verdi. Attika gemisi arkasında çok yakınken, kendi tarafındaki, mürettebatı Kalindalı adamlardan oluşan ve Kalinda kralı Damasithymus'un da içinde bulunduğu gemilerden birine doğru ilerleyip çarptı. Şimdi, onun ve Damasithymus'un Hellespont'ta bulundukları sırada aralarının bozulup bozulmadığını, bu eyleminin önceden planlanmış olup olmadığını söyleyemem. Her durumda, Artemisia, düşman gemisine çarparak batırdığı gemi sayesinde kendine iki kat şans getirdiğini fark etti. İlk gemisinin ya Yunan gemisi olduğunu ya da Perslerden kaçarak kendi safında savaşan bir gemi olduğunu varsaydı ve rotasını değiştirerek diğer gemilere saldırmaya başladı.
Böylece ilk şans, Artemisia'nın kurtulup hayatta kalmasıydı. İkincisi ise, kralın velinimetinin tam tersi bir karaktere sahip olmasına rağmen, eylemleri Xerxes'i özellikle memnun etmişti. Rivayete göre, Xerxes savaşı izlerken Artemisia'nın gemisinin diğer gemiye çarptığını fark etmiş ve kralın buyruğunda çalışan kişilerden biri, "Efendim, Artemisia'nın ne kadar iyi savaştığını görüyor musunuz? Bakın, düşman gemisini batırdı!" demişti. Xerxes, bunun gerçekten Artemisia olup olmadığını sordu ve onlar da gemisindeki amblemi tanıyabildikleri için bunun Artemisia olduğunu doğruladılar; bu nedenle, imha ettiği geminin düşman gemisi olduğunu varsaydılar - bu varsayım hiçbir zaman çürütülmedi, çünkü Artemisia'nın genel şansının belirgin bir özelliği, belirtildiği gibi, Kalinda gemisinden kimsenin onu suçlayacak kadar hayatta kalmamasıydı. Hikaye devam ederken, saray mensuplarının anlattıklarına karşılık Xerxes, "Erkeklerim kadına, kadınlarım da erkeğe dönüştü!" dedi (VIII.87-88).
Salamis Muharebesi Yunanlılar için büyük bir zafer, Pers kuvvetleri için ise tam bir yenilgiydi. Xerxes, işlerin neden bu kadar ters gittiğini anlayamıyordu ve zaferin verdiği cesaretle Yunanlıların Çanakkale Boğazı'na yürüyüp orada konuşlanmış Pers kuvvetlerini yok edeceğinden ve kendisini ve kuvvetlerini Yunanistan'da tuzağa düşüreceğinden korkuyordu. Mardonius, Xerxes eve dönerken kendisinin 300.000 kişilik bir kuvvetle Yunanistan'da kalıp Yunanlıları alt edeceği bir plan önerdi.
Kral bu plandan memnun kaldı, ancak Mardonius'un da felaketle sonuçlanan deniz savaşını destekleyenler arasında olduğunu fark ederek, doğru eylem planını belirlemek için başka bir konsey topladı. Herodotos şöyle yazıyor:
Perslerden bir toplantı düzenledi ve onların tavsiyelerini dinlerken, daha önceki olayda gerçekçi bir eylem planına sahip tek kişi olduğu ortaya çıktığı için Artemisia'yı da davet etmek aklına geldi; onun ne önereceğini görmek istedi. Artemisia geldiğinde, diğer herkesi gönderdi. (VIII.101)
Artemisia, kralın Mardonius'un planını izlemesini önererek şöyle dedi:
Bence geri çekilip Mardonius'u burada, istediği birliklerle bırakmalısın, çünkü bunu kendi özgür iradesiyle yapıyor. Benim düşüncem şu ki, eğer fetihlerde başarılı olursa ve işler istediği gibi giderse, bu başarı senin, Efendim, çünkü bunu yapan senin kölelerindi. Ama Mardonius için işler ters giderse, bu senin hayatta kalman ve hanenin refahı açısından büyük bir felaket olmayacak. Yani, sen ve hanen hayatta kalırsanız, Yunanlılar yine de canlarını kurtarmak için birçok mücadeleye katılmak zorunda kalacaklar. Ama Mardonius'a bir şey olursa, gerçekten önemli değil; ayrıca, Yunanlılar kazanırsa, bu önemli bir zafer olmayacak çünkü sadece kölelerinden birini yok etmiş olacaklar. Bu seferinin amacı Atina'yı yerle bir etmekti; bunu yaptın, şimdi gidebilirsin. (VIII. 101-102)
Xerxes bu sefer Artemisia'nın tavsiyesini kabul etti ve Yunanistan'dan çekilerek Mardonius'u seferin geri kalanını onun yerine savaşması için bıraktı. Artemisia I, Xerxes'in gayrimeşru çocuklarını Efesos'a güvenli bir şekilde götürmekle görevlendirildi ve daha önce belirtildiği gibi, daha sonra tarih kayıtlarından kayboldu. Mardonius, ertesi yıl (MÖ 479) Plataea Muharebesi'nde öldürüldü; bu da Yunanlılar için bir başka kesin zaferdi ve Perslerin Avrupa'yı işgaline son verdi.
Ölümünün Efsanesi
Pausanias, Sparta'nın agorasında, Pers Salonu'nda işgalci Pers kuvvetlerinin geride bıraktığı enkazdan Artemisia'nın onuruna yapılmış mermer bir I. Artemisia heykeli bulunduğunu iddia eder. Yazar Photius (yaklaşık 858 MS), Xerxes'in oğullarını Efes'e getirdikten sonra Dardanus adında bir prense aşık olduğu bir efsaneyi kaydeder. Bilinmeyen nedenlerle Dardanus aşkını reddetti ve I. Artemisia umutsuzluğa kapılarak kendini denize attı ve boğuldu.
Ancak, eski yazarların kayıtlarında bu efsaneye herhangi güvenilirlik kazandıran bir şey yoktur. Hikaye, romantik bağların tehlikelerine dair bir uyarı niteliğinde olduğu düşünülen, çok popüler bir trajik aşk hikayeleri eseri olan Nicealı Parthenius'un (ölümü 14 MS) Erotica Pathemata'sında (Romantik Aşkın Acıları) yazdığı hikayelere benzer.
Muhtemelen çok daha sonra yazan Photius, benzer bir dersi örneklemek için I. Artemisia figüründen yararlanmayı tercih etmiştir. Kayıtlarda Artemisia'nın ölümüyle ilgili Photius'un anlattıklarını doğrulayacak bir şey bulunmamakla birlikte, antik tarihçilerin tasvir ettiği Artemisia'nın karakteri dışında, bu anlatıma ters düşen bir şey de yoktur. 2014 yapımı "300: Rise of an Empire" filmindeki son kurgusal tasviri, antik kaynaklarla manevi olarak uyumludur ve böyle bir kadının bir erkeğe olan aşkı yüzünden hayatına son vereceği iddiasını pek desteklemez.
