Legenda o Sargonie z Akadu (ok. 2300 r. p.n.e.) to akadyjskie dzieło z Mezopotamii, rozumiane jako autobiografia Sargona z Akadu (Sargon Wielki, panujący w latach 2334-2279 p.n.e.), założyciela imperium akadyjskiego. Najwcześniejsza kopia pochodzi z VII wieku p.n.e. i została znaleziona w XIX wieku w ruinach biblioteki Aszurbanipala.
Tekst, najprawdopodobniej napisany około 2300 r. p.n.e., znany również jako Legenda o narodzinach Sargona, opisuje skromne pochodzenie króla i jego dojście do władzy z pomocą bogini Isztar, a kończy się wezwaniem przyszłych królów, aby podążali jego śladami i czynili to, co on. Sargon był założycielem pierwszego na świecie wielonarodowego imperium, a jego panowanie stało się przedmiotem legend, inspirując wiele opowieści na jego temat, jednak niewiele wiadomo o jego życiu poza tym, co można znaleźć w takich dziełach jak „Legenda o Sargonie z Akadu” oraz utwór literacki „Sargon i Ur-Zababa”.
Współcześnie oba utwory są niekiedy klasyfikowane jako należące do gatunku literatury naru z Mezopotamii – pierwszej na świecie powieści historycznej – w której słynna postać, zazwyczaj król, jest głównym bohaterem utworu. Gatunek ten pojawił się około II tysiąclecia p.n.e. i cieszył się dużą popularnością, o czym świadczy liczba odnalezionych egzemplarzy dzieł naru.
Celem literatury naru nie było oszukiwanie odbiorców, lecz utrwalenie w ich świadomości ważnych wartości religijnych lub kulturowych. Jednak w przypadku „Legendy o Sargonie z Akadu” gatunek naru wykorzystano najprawdopodobniej po to, by przedstawić Sargona jako „człowieka z ludu”, który – zaczynając życie jako sierota bez majątku – sam wykuł swój los i zbudował imperium.
Legenda i literatura Naru
Sargon z Akadu doskonale rozumiał swoje czasy i ludzi, nad którymi miał panować. Wydaje się, że już wcześnie zrozumiał, iż zwykli ludzie nie darzą sympatią tych uprzywilejowanych i choć bez wątpienia był genialnym przywódcą wojskowym, to właśnie historia jego młodości i dojścia do władzy wywarła ogromny wpływ na Sumerów, których zamierzał podbić.
Nie przedstawiał siebie jako człowieka przez bogów wybranego do sprawowania władzy, lecz ukazywał skromniejszy wizerunek siebie jako sieroty porzuconej na pastwę losu, która została przyjęta przez życzliwego ogrodnika i obdarzona miłością bogini Inanny/Isztar. Zgodnie z „Legendą o Sargonie z Akadu” urodził się on jako nieślubny syn „odmieńca”, co mogło odnosić się do świątynnej kapłanki Isztar (której duchowieństwo było androgeniczne) i nigdy nie poznał swojego ojca.
Jego matka nie mogła ujawnić swojej ciąży ani zatrzymać dziecka, więc umieściła je w koszyku, który następnie wypuściła na fale rzeki Eufrat. Koszyk uszczelniła smołą, a woda bezpiecznie zaniosła dziecko do miejsca, gdzie znalazł je później mężczyzna imieniem Akki, ogrodnik Ur-Zababy, króla sumeryjskiego miasta Kisz. Tworząc tę legendę, Sargon starannie zdystansował się od królów z przeszłości (którzy opierali swoje rządy na boskim nadaniu) i zbliżył się do zwykłych ludzi tego regionu, a nie do rządzącej elity.
Jak już wspomniano, niektórzy badacze uznają dziś tę legendę za dzieło należące do gatunku mezopotamskiej literatury naru, nie wiadomo jednak, czy w czasach jej powstania tak właśnie ją postrzegano. Badacz O. R. Gurney definiuje ten gatunek i jego pochodzenie w następujący sposób:
Naru to stela z wyrytym tekstem, na której król zapisywał wydarzenia swego panowania; charakterystyczne cechy takiej inskrypcji to formalne przedstawienie się piszącego poprzez podanie jego imienia i tytułów, narracja w pierwszej osobie oraz epilog składający się zwykle z przekleństw pod adresem osób, które mogłyby w przyszłości zbezcześcić pomnik i błogosławieństw dla tych, którzy będą szanować go.
Tak zwana „literatura naru” składa się z niewielkiej grupy pseudoepigraficznych inskrypcji naru, sporządzonych prawdopodobnie na początku drugiego tysiąclecia p.n.e., ale w imieniu sławnych królów minionej epoki. Dobrze znanym przykładem jest „Legenda o Sargonie z Akadu”. W utworach tych zachowana jest forma naru, ale materia jest legendarna lub wręcz fikcyjna. (93)
Zachowany egzemplarz, sporządzony długo po śmierci Sargona, przekazuje opowieść, jaką Sargon sam mógłby przedstawić na temat swoich narodzin, wychowania i panowania. Utwory z gatunku naru, takie jak „Legenda o Cutha” (Kutejska legenda) czy „Klątwa Agade”, wykorzystują postać znaną z historii (w obu przypadkach jest to Naram-Sin, wnuk Sargona), aby przedstawić właściwą relację między człowiekiem (zwłaszcza królem) a bogami. Inne dzieła literatury naru, takie jak „Wielki bunt” i „Legenda o Sargonie z Akadu”, opowiadają o zwycięstwie militarnym wielkiego króla albo o jego pochodzeniu. W przypadku Sargona, aspirującego do roli zdobywcy i budowniczego imperium, korzystne musiało być przedstawianie siebie jako osoby pochodzącej z ubogiej rodziny i skromnie wychowanej.
Cel i tekst
W czasie, gdy Sargon doszedł do władzy w 2334 r. p.n.e., Sumer był regionem, który dopiero niedawno został zjednoczony w okresie wczesnodynastycznym (ok. 2900–2350/2334 p.n.e.) pod rządami Eannatuma, króla Lagaszu, i nawet wtedy nie stanowił spójnej całości. Przed podbojem Eannatuma miasta sumeryjskie często toczyły między sobą wojny, rywalizując o zasoby takie jak woda i prawa do ziemi, co było częstą przyczyną konfliktów zbrojnych w Mezopotamii. Sytuację dodatkowo komplikowała przepaść między bogatymi a biednymi. Naukowiec Susan Wise Bauer pisze na ten temat, komentując:
Stosunkowo szybki podbój całej równiny mezopotamskiej przez Sargona jest zaskakujący, biorąc pod uwagę niezdolność sumeryjskich królów do kontrolowania jakiegokolwiek obszaru znacznie większego niż dwa lub trzy miasta, [ale Sumerowie] borykali się z pogłębiającą się przepaścią między elitą rządzącą a ubogimi pracownikami.
[Bogaci] wykorzystywali swoją połączoną władzę religijną i świecką, by zagarnąć dla siebie aż trzy czwarte ziemi w danym mieście. Stosunkowo łatwy podbój tych terenów przez Sargona (nie mówiąc już o tym, że nieustannie podkreślał swoje niearystokratyczne pochodzenie) może świadczyć o tym, że udało mu się przekonać uciśnionych członków sumeryjskiego społeczeństwa do przejścia na jego stronę. (99)
Przedstawiając się jako „człowiek z ludu”, zdołał zdobyć poparcie dla swojej sprawy i stosunkowo łatwo podbił Sumer. Gdy południe Mezopotamii znalazło się pod jego kontrolą, przystąpił do tworzenia pierwszego w historii imperium wielonarodowego. O tym, że jego rządy nie zawsze cieszyły się popularnością, gdy już umocnił swoją władzę, świadczy liczba buntów, z którymi musiał się zmierzyć, jak to opisano w jego inskrypcjach. Na początku jednak jego postać musiała być bardzo atrakcyjna dla ludzi zmęczonych tym, że bogaci żyli jak im się podobało kosztem pracującej klasy niższej.
Struktura społeczna w Sumerze była sztywna – tylko nieliczni cieszyli się beztroskim życiem, podczas gdy większość wykonywała całą pracę niezbędną do funkcjonowania miast. W takiej sytuacji społecznej pretendent do władzy, który był dzieckiem samotnej matki, porzuconym i przygarniętym przez ogrodnika, musiał budzić znacznie większą sympatię ludu niż ktokolwiek z elity rządzącej wówczas miastami.
Poniższe tłumaczenie legendy pochodzi z książki J. B. Pritcharda „The Ancient Near East”, tom I, strony 85-86. Czytamy tam:
Sargon, potężny król, król Agade, to jestem ja.
Moja matka była odmieńcem, mojego ojca nie znałem.
Brat (bracia) mego ojca kochał (kochali) wzgórza.
Moim miastem jest Azupiranu, które leży nad brzegiem Eufratu.
Moja odmieńcza matka poczęła mnie, w tajemnicy mnie urodziła.
Położyła mnie w koszu z sitowia, smołą uszczelniła
moje wieko.
Wyrzuciła mnie do rzeki, która nie wezbrała (ponad) mną,
Rzeka porwała mnie i zaniosła do Akki,
do tego, który czerpie wodę.
Akki, ten, który czerpie wodę, uniósł mnie, gdy zanurzał swój.
dzbanek
Akki, ten, który czerpie wodę, [wziął mnie] jak swojego syna
[i] wychował mnie.
Akki, ten, który czerpie wodę, wyznaczył mnie na swojego ogrodnika.
Kiedy byłem ogrodnikiem, Isztar obdarzyła mnie swoją miłością.
I przez cztery i [...] lata sprawowałem władzę królewską
Rządziłem i pan[owałem] nad czarnogłowymi [ludźmi];
Zdobywałem potężne gó[ry] siekierami z brązu,
Górne pasma zdobyłem,
Niższe pasma [prze]mierzyłem,
[Ląd]y morskie trzy razy okrążyłem.
Moja [ręka] zdobyła Dilmun,
[Do] wielkiego Der ja [wstąpiłem] i [...] ,
[...] Zmieniłem i [...]
Jakikolwiek król może przyjść po mnie,
[...]
Niech rz[ądzi, niech panuje nad] czarnogłowymi
[ludź]mi;
[Niech podbije] potężne [góry] siekieram[i
z brązu],
[Niech] sięga po górne pasma,
[Niech przemierza niższe pasma,]
Niech trzy razy okrąży [ląd]y morskie!
[Dilmun niech jego ręka uchwyci],
Niech wejdzie [do] wielkiego Der i [...]!
[...] z mojego miasta, Aga[de...]
[...] ... [...].
Komentarz
W pierwszych dwunastu wersach wielki król jest umiejętnie przedstawiony jako dziecko porzucone przez matkę, które znalazło schronienie u ogrodnika Akkiego i zostało obdarzone miłością bogini Isztar. Gdy w wersie 12 pojawia się wzmianka o Isztar i jej łasce, narrator natychmiast przechodzi do słów „I przez cztery lata sprawowałem władzę królewską” w wersie 13, a resztę utworu poświęca jego wyczynom wojskowym i dorobkowi.
Taki przebieg wydarzeń musiał inspirować mieszkańców starożytnej Mezopotamii w podobny sposób, jak współczesne opowieści o „chłopcu z ubogiej rodziny, który osiągnął sukces”. Sargon nie tylko chwalił się swoimi osiągnięciami jako król, ale opowiadał też ludziom o swoich skromnych początkach oraz o tym, jak to dzięki życzliwości nieznajomego i łasce bogini udało mu się osiągnąć wielkie sukcesy.
Nie ma możliwości sprawdzenia, czy cokolwiek z tego, co Sargon pisze w inskrypcji o swoim młodzieńczym życiu, jest prawdą; i właśnie o to w tym wszystkim chodzi. Kimkolwiek był Sargon i skądkolwiek pochodził, pozostaje to owiane legendą – która jest jedynym znanym dziełem przedstawiającym jego biografię. „Sargon” nie jest nawet jego prawdziwym imieniem, ale imieniem tronowym, które sam sobie wybrał, oznaczającym „prawowity król”, i chociaż inskrypcje oraz jego imię wskazują, że był Semitą, nie ma sposobu, aby to stwierdzić z całą pewnością.
Twierdzi on, że jego rodzinnym miastem jest Azupiranu, jednak miasto to nie pojawia się w żadnym innym zachowanym tekście i uważa się, że nigdy nie istniało. Azupiranu oznacza „miasto szafranu”, a ponieważ szafran był cennym towarem wykorzystywanym zarówno w medycynie, jak i w innych dziedzinach, być może po prostu wiązał on swoją osobę z pojęciem wartości. Powtarzający się motyw Sargona uratowanego z rzeki przez „czerpiącego wodę” musiał mieć również symboliczne znaczenie dla starożytnych mezopotamskich odbiorców, ponieważ woda była uważana za środek przemieniający, a także za sposób na oczyszczenie się z wszelkich win.
Sposób, w jaki rozstrzygano o winie lub niewinności osoby oskarżonej o popełnienie przestępstwa, nazywano próbą, w ramach której oskarżonego wrzucano do rzeki lub zmuszano go do skoku do wody; jeśli przeżył, uznawano go za niewinnego; w przeciwnym razie bogowie, za pośrednictwem rzeki, wydawali wyrok skazujący. Ponadto w wierzeniach mezopotamskich życie pozagrobowe było oddzielone od krainy żywych rzeką, a zmarli porzucali swoje ziemskie życie, przekraczając ją.
W ten sposób jego podróż z rodzinnego miasta, wzdłuż rzeki Eufrat, ku przeznaczeniu u boku „czerpiącego wodę” symbolizowała przemianę, a także jego godność, wynikającą z tego, że jako niemowlę przetrwał własną próbę. Legenda zastąpiła wszelką prawdę biograficzną, jaka mogła istnieć, i z czasem stała się prawdą. Wydaje się, że taki był efekt większości literatury naru: mit z czasem stał się rzeczywistością. W tej kwestii uczona Gerdien Jonker pisze:
Należy wyraźnie zaznaczyć, że starożytni pisarze nie mieli na celu wprowadzania w błąd swoimi dziełami literackimi. Literatura inspirowana naru stanowiła doskonałe medium, dzięki któremu – poprzez odejście od tradycyjnych form – można było stworzyć nowy społeczny „obraz” przeszłości. (95)
Niemniej jednak powyższe stanowisko stanowi współczesną interpretację starożytnych tekstów; nie wiadomo, jak dzieła zaliczane obecnie do mezopotamskiej literatury naru były rozumiane przez ówczesnych ludzi. Wydaje się prawdopodobne, że pierwotni odbiorcy nie kwestionowali historii dziecka porzuconego przez matkę w rzece, które płynęło z prądem, aż znalazł je ogrodnik, zyskało miłość bogini i dzięki jej łasce oraz własnemu charakterowi stało się najpotężniejszym człowiekiem w Mezopotamii. Ponieważ nie istniała żadna sprzeczna z nią opowieść, z którą można by ją porównać, została ona przyjęta wówczas jako prawdziwy opis jego życia, a w epoce nowożytnej przynajmniej jako wersja, którą chciał, by zapamiętały przyszłe pokolenia.
Ta legenda jest uznawana przez współczesnych badaczy, w tym Paula Kriwaczka, za inspirację dla opowieści o pochodzeniu Mojżesza, zawartej w biblijnej Księdze Wyjścia, która do dziś pozostaje niepodważalna. Wiele osób na całym świecie przyjmuje dziś historię Mojżesza, sitowia i egipskiej księżniczki jako prawdę, i tak właśnie legenda o Sargonie mogła być odbierana przez mieszkańców starożytnej Mezopotamii. Kimkolwiek faktycznie Sargon był, z pewnością nie zaszkodziło jego sprawie to, że znany był jako osierocony syn kapłanki, a nie uprzywilejowany spadkobierca tronu.
Podsumowanie
Tekst ten został odkryty w ruinach asyryjskiego miasta Niniwa około 1850–1853 r. przez archeologów Hormuzda Rassama i sir Austena Henry'ego Layarda, którzy prowadzili tam wykopaliska (choć niektórzy przypisują to odkrycie sir Henry'emu Rawlinsonowi, który współpracował z Layardem). Rassam i Layard słyną z wielu ważnych odkryć w całej Mezopotamii, ale chyba najbardziej z odkrycia biblioteki Aszurbanipala w Niniwie. Legenda o Sargonie z Akadu była częścią tej biblioteki, co oczywiście sugeruje, że opowieść ta była nadal czytana w VII wieku p.n.e., prawie 2000 lat po panowaniu Sargona.
W tym czasie Sargon był już postacią legendarną. Królowie okresu Ur III (ok. 2112–2004 p.n.e.), w szczególności Ur-Nammu (panował ok. 2112–2094 p.n.e.) i Szulgi z Ur (panował od 2094 do ok. 2046 p.n.e.), utożsamiali się z Sargonem i jego następcami jako łagodniejsi w porównaniu z królami akadyjskimi. Wydaje się, że również Hammurabi z Babilonu (panował w latach 1792–1750 p.n.e.) czerpał z wzorca Sargona, zwłaszcza w zakresie organizacji swojej armii, a królowie asyryjscy czynili to samo. W czasach króla nowoasyryjskiego Aszurbanipala (panował w latach 668–627 p.n.e.) imię Sargona było zapewne tak samo znane, jak dziś imiona Aleksandra Wielkiego czy Juliusza Cezara.
Aszurbanipal rozesłał swoich wysłanników po całej Mezopotamii, aby gromadzili i kopiowali wszystkie dzieła, jakie tylko udało im się znaleźć, z przeznaczeniem do jego biblioteki – w celu zachowania przeszłości „na przyszłe czasy”, kiedy to będą one czytane przez przyszłe pokolenia. Wśród ponad 30 000 tekstów pisanych pismem klinowym, odkrytych w ruinach biblioteki, autobiografia Sargona – niezależnie od tego, czy jest prawdziwa, czy fikcyjna – stanowi w historii świata jedną z najwcześniejszych, jeśli nie najwcześniejszą, opowieść o drodze od pucybuta do milionera i nadal fascynuje oraz inspiruje odbiorców w dzisiejszych czasach, tak jak miało to miejsce wówczas, gdy została napisana.
