Aspasia van Milete (circa 470-410/400 v.Chr.) is het meest bekend als partner van de grootse Atheense staatsman Perikles. Haar levensverhaal wordt altijd verteld in de schaduw van de faam Perikles, echter was zij een vrouw op zich, van grote eloquentie en intelligentie die indruk maakte op vele van de schrijvers, denkers en staatsmannen uit haar tijd.
Ze was een metoik (iemand die niet geboren was in Athene) en mocht daarom niet trouwen met een Atheens burger en moest belasting betalen om in Athene te mogen wonen, echter is het zeer waarschijnlijk dat het Atheense beleid omtrent het gedrag van vrouwen haar niet belemmerde vanwege haar buitenlandse status. Zij schonk Perikles (495-429 v.Chr.) een buitenechtelijke zoon (Perikles de Jongere, circa 440-406 v.Chr.), onderwees mannen en vrouwen en lijkt een vrij leven gehad te hebben en deed wat ze wilde.
Wat er van haar bekend is dat ze leefde, schreef en werkte in Athene van omstreeks 450 tot 428 v.Chr. en een soort van salon exploiteerde; verder kan niet veel meer met zekerheid over haar gezegd worden. Het is zelfs niet bekend of Aspasia (wordt uitgesproken als Ash-pah-SEE-uh) daadwerkelijk haar naam was of een “professionele naam” gezien ze een beroemde hetaira (een courtisane van hoge klasse) en haar naam betekende “een warme begroeting” of “welkom” of “zij die verlangd wordt” volgens verschillende vertalingen. Geleerden zijn het er bijna allemaal over eens dat Aspasia niet haar geboortenaam was.
Klassieke schrijvers van Aristophanes (circa 460-380 v.Chr.) tot Plato (424/423-348/347 v.Chr.) tot Plutarchus (circa 45/50-120/125 n.Chr.) refereren aan haar eloquentie en haar bekwaamheid om mannen haar vinger te kunnen winden en daarmee werd haar reputatie bepaald, omdat geen van haar eigen werken, als ze daadwerkelijk al enige schreef, bewaard zijn gebleven. In de 19de en 20ste eeuw, voornamelijk dankzij de literaire werken van respectievelijk Walter Savage Landor (1775-1864) en Gertrude Atherton (1857-1948), werd Aspasia gezien als heldin van de Gouden Eeuw van Athene en zij en Perikles golden als ideaalbeeld van een romantisch paar.
Tegenwoordig wordt ze gezien als een belangrijk figuur die het beperkende beleid van de Atheense maatschappij ten opzichte van vrouwen (die als tweederangs burgers werden gezien) door haar leven op haar eigen manier te leven. In de moderne tijd wordt ze gezien als intellectueel en lerares van ongekende bekwaamheid die een aanzienlijke invloed had op beroemde schrijvers en denkers uit haar tijd.
Klassieke & Moderne Karakteristieken
Wie Aspasia dan ook geweest mag zijn, het lijkt duidelijk dat zij een vrouw was van indrukwekkende prestaties; zelfs als het onduidelijk blijft wat die prestaties precies waren. Alhoewel klassieke schrijvers zinspelen op haar invloed op anderen (zoals Socrates bijvoorbeeld), zijn er weinig details bekend over welke gedeeltes van andermans werk aan haar toegeschreven dienen te worden.
De bewering dat zij de beroemde Begrafenisrede van Perikles had geschreven kan niet worden bewezen en werd in feite oorspronkelijk geuit als belediging. Ze verdween uit de geschiedenis van de retorica en wel om de volgende reden: het was onmogelijk voor latere geleerden om aan haar enig bestaand werk toe te schrijven.
Wetenschapster Madeleine M. Henry geeft aan dat Aspasia door klassieke schrijvers wordt neergezet op grond van de individuele vooroordelen van deze schrijvers en dat het daarom bijna onmogelijk is om een duidelijk beeld te krijgen van wie zij was en wat zij heeft bereikt. Henry merkt op:
Als we Aspasia nodig hebben als kuise muze en lerares, is zij dat; als ze nodig was als grootse ‘horizontale’ is ze dat en als we een proto-feministe nodig hebben, is ze dat ook (128).
Klassieke schrijvers van Plato tot Plutarchus hebben haar gekarakteriseerd volgens hun eigen afzonderlijke behoeftes en een hedendaagse lezer moet derhalve wikken en wegen tussen de verschillende verslagen in een poging tot een conclusie te komen wie Aspasia geweest kan zijn. Een standaard beschrijving van haar in de moderne tijd zegt:
Met haar bijdrage aan het onderwijs in Athene wist Aspasia van Milete (circa 470-401/400 v. Chr.) de beperkte verwachtingen die er waren voor vrouwen op moedige wijze te overtreffen door een meisjesschool op te richten en een populaire salon. Ze leefde vrij van de vrouwelijke uitsluiting en gedroeg zich als een mannelijke intellectueel, uitweidende over actualiteiten, filosofie en retorica. Tot haar fans behoorden Socrates en zijn volgelingen, de leraar Plato, de orator Cicero, de historicus Xenophon, de schrijver Athenaeus en de staatsman en generaal Perikles, haar adorerende partner (The Oxford Classical Dictionary, 1992).
Beschrijvingen uit de klassieke oudheid variëren echter van Aristophanes’ komische aantijging in zijn Acharniërs dat Aspasia had aangedrongen op de uitbraak van de Peloponesische Oorlog wegens de ontvoering van “twee van haar hoeren”, tot Plato’s beschrijving van haar in zijn Menexenus, waar zij Socrates’ lerares in de retorica is. Daarbij moet worden aangetekend dat de Menexenus een satirische dialoog is en als de persoon van Menexenus zegt: “ik verwonder mij er over dat Aspasia, die slechts een vrouw is, in staat is zo’n rede samen te stellen”, Plato dit hoogstwaarschijnlijk bedoelt met een knipoog (Menexenus, 235e).
Ook al schreef Aspasia zelf niets dat bewaard is gebleven, veronderstelt men dat haar invloed zichtbaar is in het werk van haar tijdgenoten en latere schrijvers, alhoewel deze bewering rust op indirect bewijs omdat, zoals eerder aangegeven, het onduidelijk is aan welke werken zij heeft bijgedragen. Historica Joyce E. Salisbury schetst een scenario waar anderen aan refereren om de invloed van Aspasia aan te tonen:
Aspasia’s woning werd snel het trefpunt voor heren van stand. Politici, toneelschrijvers, filosofen, artiesten en literaire beroemdheden traden daar binnen en ze leerde de meest beroemde architecten van de gouden eeuw van Athene kennen (23).
Historicus I.M. Plant voegt aan deze bewering toe hoeveel er onbekend is over het leven en werk van Aspasia:
Aspasia is een van de meest beroemde vrouwen van het klassieke Griekenland, toch is er weinig bekend van haar leven en het meeste dat over haar geschreven is in haar eigen tijd is dubieus. Als partner van Perikles, de voornaamste staatsman van Athene in het midden van de vijfde eeuw v.Chr., bevond ze zich in de hoogste aristocratische kringen en trok de aandacht van komische en serieuze schrijvers. Ze inspireerde literaire personae wat dientengevolge leidde tot de creatie van pseudonieme werken in haar naam (41).
Geen van deze pseudonieme werken zijn bewaard gebleven, echter worden wel aangehaald door andere schrijvers die de invloed van Aspasia op machtige mannen prijzen dan wel bekritiseren. Plutarchus prijst consequent de prestaties van Perikles en geeft Aspasia de schuld van al zijn fouten. Op een zeker moment in zijn werk Leven van Perikles lijkt Plutarchus zich hardop af te vragen:
Welke grote list of macht bezat zij dat ze in staat was de meest vooraanstaande mannen van staat te behagen en zich kon veroorloven dat de filosofen haar in verheffende woorden en uitvoerige wijze bespraken (24.1).
De vragen die Plutarchus zichzelf stelt lijken ook door veel van de tijdgenoten van Aspasia te zijn gesteld en door degenen die na haar kwamen. De filosoof Aeschines van Sphettus (circa 425-350 v.Chr.) schijnt deze vraag te beantwoorden door haar neer te zetten als een slimme spreekster en een intellectueel van belang die een blijvende indruk maakte op degene die haar hoorden spreken. Evenals Plato schreef Aeschines van Sphettus filosofische dialogen, waaronder een werk genaamd Aspasia, echter zijn deze verloren gegaan. Alles wat we weten over hoe hij tegen Aspasia aankeek komt van latere schrijvers die tevens weinig details geven over haar leven.
Het Leven van Aspasia
Aspasia werd ergens tussen 470 en 460 v.Chr. geboren in Milete in een welgestelde familie. Dit wordt aangenomen aangezien de verwijzingen naar het hoge niveau van haar opleiding het aannemelijk maakt dat Milete haar thuisstad was waar, in tegenstelling tot Athene, rijke vrouwen een opleiding konden volgen. Het is onduidelijk wanneer ze naar Athene kwam en waarom, alhoewel er wordt gesuggereerd dat zij de jongere zus van de vrouw van Alcibiades was (grootvader van de beroemde generaal en staatsman Alcibiades, circa 451-403 v.Chr.) die verbannen was geweest, in Milete leefde om vervolgens op een gegeven moment terug te keren met zijn vrouw en haar jongere zus. Hoe en wanneer zij dan ook aankwam, ze exploiteerde een salon (die haar criticasters een “bordeel” noemden) en een meisjesschool dat tevens door haar tegenstanders ofwel een bordeel werd genoemd dan wel een huis waar ze jonge meisjes rekruteerde voor de behoeftes van mannen uit de bovenklasse en hen trainde als courtisanes. Dit kan kloppen aangezien dergelijke huizen bestonden en als legitieme ondernemingen werden gezien, alsmede als een legitieme keuze voor vrouwen in het klassieke Griekenland.
Ze leerde Perikles ergens rond 450 v.Chr. kennen en was bijna voortdurend zijn partner, nadat hij scheidde van zijn vrouw omstreeks 445 v.Chr. Tegenstanders van Perikles gebruikten zijn relatie met Aspasia de metoik en hetaira tegen hem, en gingen zelfs zo ver te beweren dat Aspasia “Perikles leerde te spreken” en dat zij de daadwerkelijke auteur van zijn beroemde Begrafenis Rede was. Alhoewel deze bewering niet iets is waar de meeste mannen in onze huidige tijd problemen mee zouden hebben, was dit in het klassieke Griekenland een grove belediging; geen Atheens staatsman, noch enige man in het algemeen, zou willen dat hij zijn succes aan een vrouw te danken had.
Er wordt gezegd dat Socrates, die over het algemeen vrouwen in hoger aanzien hield dan de meeste mannen in het klassieke Athene, “zich verwonderde over haar welbespraaktheid en het opstellen van de befaamde begrafenis rede, ter ere van de gevallenen van de Peloponesische Oorlog aan haar toeschreef en, wat nog meer zij, beweerde dat hij, Socrates, de kunst van de eloquentie van Aspasia geleerd had” (Durant, 253). Deze bewering wordt ook gemaakt in Plato’s dialoog Menexenus (235e) waarin Aspasia de lerares van Socrates is, niet alleen in welbespraaktheid maar tevens in de kunst der dialectiek.
Ondanks dat bleven de conservatieve vijanden van Perikles hun aanvallen op Aspasia doorzetten en via haar op Perikles, bewerend dat ze geen respect toonde voor de goden en ze gingen zelfs zover haar aan te klagen wegens goddeloosheid. Historicus Will Durant vertelt:
Tijdens haar rechtszaak die plaatsvond in aanwezigheid van 1500 juryleden sprak Perikles ter verdediging van haar, gebruikte al zijn eloquentie, zelfs tot tranen toe; en de zaak werd verworpen (254).
Alhoewel zij werd vrijgesproken, wijst Durant er verder op dat na zijn optreden tijdens de rechtszaak ten behoeve van Aspasia, Perikles “zijn invloed op de Atheense bevolking begon te verliezen en toen hij drie jaar later stierf, was hij reeds een gebroken man” (254). Of dit een direct gevolg was van de rechtszaak is echter niet duidelijk.
Nadat Perikles stierf aan de pest in Athene in het jaar 429 v.Chr., werd Aspasia de partner van zijn vriend Lysicles (stierf 428 v.Chr.) die ze aanvankelijk leerde kennen als een ongeschoolde schapenhandelaar. Voor Perikles’ dood had Aspasia geholpen Lysicles om te vormen tot een Atheens politiek leider en generaal. Lysicles kwam om het leven tijdens de campagne gedurende de Peloponesische Oorlog in Caria in 428/427 v.Chr. en verder kan er niets met zekerheid over Aspasia gezegd worden, zelfs niet het exacte jaar van haar dood.
Eloquentie & Kritiek
Zoals besproken, worden de grootse redevoeringen van Perikles aan Aspasia toegeschreven en tevens wordt er gesuggereerd dat zij het argument vorm gaf in de Inductio (door een van de gesprekspartners een twijfelachtig voorstel te laten doen dat leek op een eerder voorstel waar men het reeds mee eens was) voor Socrates en hem op die manier de technieken en het argumenteren leerde. Een voorbeeld van de Inductio kan worden gevonden in het volgende fragment van de dialoog van Aeschines van Sphettus waarin Aspasia deze gebruikt in een gesprek met Xenophon (430-354 v.Chr., een van Socrates leerlingen) en zijn vrouw. Ze gebruikt de Inductio om hen te laten zien dat ze beiden de best mogelijke partner voor elkaar moeten zijn in plaats van te verlangen naar een ideale partner:
“Vertel me alsjeblieft, vrouw van Xenophon, als je buurvrouw een betere gouden sieraad heeft dan jij, zou je deze dan verkiezen boven jouw eigen sieraad?”
“De betere” antwoordde zij.
“En als zij jurken en andere vrouwelijke snuisterijen zou hebben, duurder dan die jij bezit, zou je die van haar of die van jou kiezen?”
“Die van haar natuurlijk” antwoordde zij.
“Wel nu, als ze een betere echtgenoot had dan die van jou, zou je liever haar echtgenoot willen dan die van jou?”
Hierop bloosde de vrouw. Aspasia echter, begon tot Xenophon te spreken. “Ik zou willen dat je me vertelde, Xenophon”, zei ze, “als je buurman een beter paard had dan jij, zou je dan jouw paard willen of dat van hem?”
“Dat van hem”, was zijn antwoord.
“En als hij een betere boerderij had dan die van jou, welke boerderij zou je willen hebben?”
“De betere boerderij natuurlijk”, zei hij.
“En als hij een betere echtgenote zou hebben dan die van jou, zou je die van hem of die jou willen?”
Ook Xenophon gaf hierop geen antwoord.
Aspasia vervolgt: “Aangezien jullie mij allebei niet hebben kunnen vertellen wat ik wilde horen, zal ik jullie allebei vertellen wat jullie allebei denken. Dat is dat jij, mevrouw, de beste echtgenoot wil hebben en jij, Xenophon, wilt boven alles de fijnste echtgenote. Daarom, tenzij je het voor elkaar krijgt dat er geen betere man of fijnere vrouw op aarde is, zal je met zekerheid altijd naarstig blijven verlangen naar wat naar jouw mening het beste is, namelijk, dat je de echtgenoot bent van de allerfijnste vrouw en dat zij getrouwd is met de allerbeste man.” (Henry, 44).
Zoals besproken schreef Aeschines (tevens een leerling van Socrates) een dialoog over haar genaamd Aspasia, dat op enkele fragmenten na verloren is gegaan en geldt als bewijs van een positief beschrijving van haar, echter neemt Aristophanes, de Griekse komische dichter haar op onflatteuze wijze op in zijn werk (zoals vele van zijn tijdsgenoten) waarin hij haar vrienden “Aspasia’s hoeren noemt” en over het algemeen slecht over haar spreekt (Baird & Kaufmann, 62).
Plutarchus beweerd, zoals vermeld, dat Aspasia een ongepaste invloed op Perikles had, hem verleidde tot oorlog en uiteindelijk de schuld was van elke fout die Perikles maakte. Zelfs Plato, die in zijn Menexenus op positieve wijze over haar schrijft, bekritiseerd haar in dezelfde adem. Salisbury betoogt:
Sommige historici stellen dat Plato Aspasia’s reputatie als filosofe/retorica erkende maar het niet eens was met de invloed die filosofen zoals zij hadden in Griekenland. Wat was de invloed van Aspasia? Het lijkt erop dat Plato haar zag als een voorbeeld van iemand die misbruik maakte van de filosofie: door het gebruiken van wijsheid en waarheid in de vorm van haar bekwaamheid in de retorica om mensen te manipuleren en bedriegen. In zekere zin verweet hij haar een volleerde politicus te zijn. (23)
Latere schrijvers, zoals de retoricus Quintilianus (35-100 n.Chr.) hadden een hoge pet van haar op, net zoals de satiricus Lucianus (125-180 n.Chr.) en beiden beschreven haar als een welbespraakte en intelligente lerares. Lucianus beschrijft haar als een wijze begripvolle vrouw en Quintilianus waardeerde haar invloed zozeer dat hij haar opnam in haar lesstof.
Conclusie
Tegenwoordig staat Aspasia nog steeds hoog aangeschreven en haar reputatie heeft een dramatische (en aanvankelijk, romantische) wederopstanding beleeft sinds de eerdere kritiek en de vrijwel gehele obscuriteit. Schrijver en dichter Walter Savage Landor publiceerde zijn populaire Perikles and Aspasia in 1836; het werk bestaat uit een fictieve briefwisseling tussen de twee waarin Perikles op tragische doch onjuiste wijze sterft gedurende de Peloponesische Oorlog.
Dit werk werd goed ontvangen en zou later de schrijfster Gertrude Atherton (1857-1948) inspireren haar net zo populaire roman The Immortal Marriage te schrijven en publiceren in 1927, waarin ze Aspasia weergaf als een sterke en zeer beschaafde vrouw die van Perikles de populaire spreker en staatsman maakte die hij was. Het boek van Atherton werd een bestseller en zorgde ervoor dat een gehele generatie Perikles en Aspasia zag als de belichaming van het romantische koppel uit de oudheid en Aspasia als proto-feminist en onafhankelijke vrouw.
Sinds Atherton’s werk trok Aspasia de aandacht van meer wetenschappers en met steeds meer zekerheid werd haar invloed op de grote schrijvers en denkers van haar tijd bevestigd. Madeline M. Henry, een vooraanstaande wetenschapper op dit onderwerp, stelt dat “Aspasia van Milete een sleutelfiguur was in de intellectuele geschiedenis van het 5de-eeuwse Athene en zonder enige twijfel de meest belangrijke vrouw uit deze periode” en beargumenteerd (evenals Durant en anderen al eerder beweerden) dat Aspasia de lerares van Socrates was (3).
Men heeft zelfs beweerd dat het karakter Diotima van Matinea, de vrouw die Socrates de betekenis van de liefde leerde, was gebaseerd op Aspasia. In Plato’s dialoog Symposium, waarin Socrates een rede houdt over de ware aard van Eros, en beweerd dat hij de wegen der liefde leerde kennen dankzij een vrouw die naar Athene kwam “in de dagen voor de pest” en die de Atheners bijstond in hun opofferingen (Baird & Kaufmann, 195). Diotima wordt beschreven als wijs, eloquent en lerares der mannen, allen eigenschappen van Aspasia.
Zelfs als Diotima niet is gebaseerd op Aspasia is simpelweg alleen de suggestie dat ze het zou kunnen zijn bewijs van het groeiende aanzien van Aspasia in de moderne tijd. Wat haar tijdsgenoten dan ook maar gevonden hebben van een vrouw die invloed had op mannen, over Aspasia’s status als denkster, schrijfster en lerares van naam en de gelijke van welke intellectueel uit haar tijd dan ook, lijkt tegenwoordig geen twijfel over te bestaan.
