Mythes zijn onderdeel van alle culturen in de wereld en worden gebruikt om natuurlijke verschijnselen, waar mensen vandaan kwamen en hoe beschavingen zich ontwikkelden te verklaren en waarom dingen gebeuren op de manier waarop ze gebeuren. Op hun meest basale niveau geven mythes comfort door een mate van orde en betekenis te geven aan wat soms een chaotische wereld lijkt te zijn.
Mythologie (van het Griekse mythos voor verhaal van de mensen en logos voor woord of spraak, dus het gesproken verhaal van een volk), is de studie en interpretatie van vaak heilige verhalen of fabels van een cultuur bekend als mythes of de verzameling van zulke verhalen die de verschillende aspecten van de menselijke hoedanigheid behandelen: goed en kwaad; de betekenis van het lijden; de menselijke oorsprong; de oorsprong van plaatsnamen, dieren, culturele waarden en tradities; de betekenis van leven en dood; het hiernamaals; en de hemelse verhalen over de goden of een god. Mythes zijn een uitdrukking van het geloof en de waarden die een zekere cultuur aan deze onderwerpen gaven.
Mythes vertellen de verhalen van voorouders en de oorsprong van mensen en de wereld, de goden, bovennatuurlijke wezens (satiren, nimfen, zeemeerminnen) en helden met bovennatuurlijke, meestal door een god gegeven, krachten (zoals in het geval van de Griekse mythe van Herakles of Perseus). Mythes beschrijven tevens de oorsprong of nuances van lang gebruikte gewoontes of verklaren natuurlijke gebeurtenissen zoals de opkomst en ondergang van de zon, de cyclus van de maan en de seizoenen of onweer en bliksem. Wetenschappers Maria Leach en Jerome Fried definiëren mythologie op deze wijze:
[Een mythe is] een verhaal dat wordt verteld alsof het daadwerkelijk heeft plaatsgevonden in een voorgaand tijdperk, die kosmologische en bovennatuurlijke tradities van een volk, hun goden, helden, culturele gebruiken, religieuze overtuigingen, etc. verklaren. Het doel van een mythe is om te verklaren en, zoals Sir G.L. Gomme zei, mythen verklaren aan de hand van “de wetenschap in een pre-wetenschappelijk tijdperk.” Dus mythes vertellen de schepping van de mens, van dieren, van mijlpalen; ze vertellen waarom een bepaald dier zijn eigenschappen heeft (bijvoorbeeld waarom een vleermuis blind is of alleen ’s-nachts vliegt), waarom of hoe bepaalde natuurlijke fenomenen zich voordeden (bijvoorbeeld waarom een regenboog verschijnt of hoe het sterrenbeeld Orion aan de hemel kwam te staan), hoe en waarom rituelen en ceremonies begonnen en waarom ze bleven bestaan. (778)
Mythologie is een integraal deel van elke beschaving in de gehele wereld. Prehistorische grotschilderingen, etsen in steen, tombes en monumenten suggereren allemaal dat lang voordat mensen hun mythes op schrift stelden, ze reeds een geloofsstructuur ontwikkeld hadden die overeenkwam met de definitie van ‘mythe’ zoals Leach en Fried bedoelen. Volgens de 20ste-eeuwse psychiater Carl Jung is mythe een noodzakelijk aspect van de menselijke psyche, die het nodig heeft betekenis er orde te vinden in een wereld die zich vaak voordoet als chaotisch en zonder betekenis. Jung schrijft:
De psyche, als weerspiegeling van de wereld en de mens, is iets van dermate complexiteit dat het van een groot aantal kanten kan worden geobserveerd en bestudeerd. Het confronteert ons met hetzelfde probleem als dat van de wereld: aangezien een systematische studie van de wereld buiten ons bereik ligt, moeten wij ons tevreden stellen met louter vuistregels en met aspecten die ons met name interesseren. Iedereen maakt voor zichzelf zijn eigen segment van de wereld en bouwt zijn eigen private systeem, vaak met een waterdichte compartimenten, zodat na enige tijd het voor hem lijkt dat hij grip heeft gekregen op de mening en structuur van het geheel. Maar het eindige zal nooit in staat zijn grip te krijgen op het oneindige. (23-24).
Het oneindige waarnaar Jung verwijst is de goddelijke kwaliteit van het mystieke, het heilige en het machtige dat mythologische verhalen en thema’s van de onderliggende allure voorziet, omdat het een definitieve betekenis geeft aan het menselijke bestaan. Het concept van iets groters en machtiger dan zichzelf geeft de hoop op zingeving en bescherming in een onzekere wereld. Volgens Leach en Fried is het mystieke, het heilige en het machtige “een concept van de menselijke geest vanaf de vroegste tijden: de basis psychologische reactie op het universum en de omgeving die ten grondslag ligt aan alle religie”. (777).
Wat niet vergeten moet worden is dat wat iemand heden ten dage “mythologie” noemt in de vroege oudheid religie was. De verhalen die de belichaming waren van de klassieke mythologie dienden hetzelfde doel voor de mensen uit die tijd als de verhalen uit de geaccepteerde geschriften doen voor de mensen tegenwoordig: ze legden uit, stelden gerust en leidden een publiek en voorzagen verder een gevoel van eenheid, samenhang en bescherming aan een gemeenschap van gelovigen die hetzelfde dachten.
Soorten Mythes
Wetenschapper Joseph Campbell, beroemde voorstander van de studie van mythes, merkt op dat mythologie de onderliggende vorm van elke beschaving is en de onderbouwing van een ieders bewustzijn. In zijn baanbrekende werk, The Hero with a Thousand Faces, bespreekt hij wat hij de “mono-mythe” noemt, de overeenkomsten qua thema, karakter, doel en verhalende progressie van mythes uit verschillende culturen, in verschillende tijden, over de gehele wereld en door de hele geschiedenis heen. Campbell schrijft:
Wat is het geheim van de tijdeloze visie? Uit welke diepte van de geest wordt deze ontleend? Waarom is mythologie overal gelijk, buiten haar verschillende kostuums? En wat leert het ons? (4)
Het antwoord van Campbell is uiteindelijk dat mythes ons betekenis leren. Mythologie verklaart, stelt in staat, stabiliseert en verheft het leven van een gelovige van een werelds bestaan tot een bestaan doordrongen met eeuwige betekenis. Op het meest basale niveau verklaart een mythe een fenomeen, traditie, plaatsnaam of geologische formatie, maar kan ook een gebeurtenis in het verleden verheffen tot epische en zelfs bovennatuurlijke betekenis en, als meest belangrijke, voorziet een rolmodel voor iemands individuele reis door het leven.
Er bestaan vele verschillende soorten mythes, maar deze kunnen in essentie onderverdeeld worden in drie soorten:
- Etiologische Mythes
- Historische Mythes
- Psychologische Mythes
Etiologische mythes (van het Griekse aetion dat ‘reden’ betekent) verklaren waarom iets is zoals het is, of hoe het zo werd. Dit type mythe wordt gewoonlijk gedefinieerd als een oorsprongsverhaal. In de Egyptische mythologie bijvoorbeeld ziet de Sycamore (vijgenboom) eruit zoals zij doet omdat het voor de godin Hathor thuis is, de Vrouwe van de Sycamore. In de Noorse mythologie wordt donder herkend als Thors wagenrennen door de hemel. Etiologische mythes kunnen verklaringen bieden voor waarom de wereld is zoals zij is – zoals in het verhaal uit de Griekse mythologie van Pandora’s Box dat verklaart hoe het kwaad en het lijden vrijgelaten werd in de wereld – of hoe een bepaald instituut tot stand kwam – zoals in de Chinese mythe van de godin Nuwa die mensen keer op keer bleef creëren, totdat zij er klaar mee was en de praktijk van het huwelijk instelde zodat mensen zelf konden reproduceren. Personen in mythes dienen altijd een definitief doel of ze nu het huwelijk verklaren dan wel een epische missie of beslissende slag.
Historische mythes vertellen gebeurtenissen uit het verleden opnieuw, maar verheffen het tot een verhaal met grotere betekenis dan de eigenlijke gebeurtenis (als het zich al heeft voorgedaan). Een voorbeeld hiervan is het verhaal over de Slag bij Kurukshetra, zoals beschreven in de Indische epische Mahabharata waarin de Pandava broers symbool staan voor verschillende waarden en fungeren als rolmodellen, ondanks dat ze zo nu en dan laakbaar zijn. Kurukshetra wordt vervolgens gepresenteerd in een microkosmos in Bhagavad Gita waar een van de Pandava broers, Arjuna, op het slagveld wordt bezocht door de god Krishna, de manifestatie van Vishnu, om de betekenis van het leven te duiden. Of de Slag bij Kurukshetra ooit plaats heeft gevonden is onbelangrijk vergeleken bij de kracht van deze twee verhalen op mythologisch niveau. Hetzelfde kan worden gezegd over de religieuze verhalen uit de Bijbel over Abraham of de belegering en val van Troje zoals Homerus beschreef in de Ilias of de thuisreis van Odysseus in de Odyssee of de avonturen van Aeneas uit het werk van Vergilius.
Volgens zowel Jung als Campbell geven psychologische mythes een reis weer van het bekende naar het onbekende en daarmee de psychologische behoefte vervult om de buitenwereld in evenwicht te brengen met iemands interne perceptie daarvan. Hoe het ook zij het verhaal van de mythes zelf betreft meestal een held of heldin die tijdens hun reis hun ware identiteit of geloof vinden en daarmee een crisis oplossen en ondertussen het publiek enkele belangrijke culturele les meegeeft.
Waarschijnlijk is de meest bekende mythe van dit type de mythe van Oedipus, de prins die, om te ontkomen aan de voorspelling dat als hij volwassen was zijn vader zou doden, zijn leven achter zich laat en naar een ander gebied vertrekt waar hij zonder het te weten de man doodt die zijn daadwerkelijke vader was en hem bij zijn geboorte had achtergelaten in een poging om dezelfde voorspelling te ontlopen.
Het verhaal van Oedipus zal op het oud-Griekse publiek de indruk hebben achtergelaten dat het nutteloos was om te proberen aan het door de goden opgelegde lot te ontkomen of om deze proberen te veranderen en bij de mensen angst en ontzag voor de goden teweegbracht hebben om daarmee een gewenste culturele waarde bij te brengen. Op een persoonlijk niveau kon het verhaal tevens de toehoorder inspireren om welke beproevingen hij of zij ook onderging te accepteren, omdat zelfs een koninklijk personage als Oedipus leed en omdat wat het dan ook was dat iemand moest doorstaan, het waarschijnlijk niet zo erg was als het doden van je vader en het onbewust trouwen met je moeder.
Beroemde Mythes van deze Soorten
Een van de meest bekende etiologische mythes komt uit Griekenland in de vorm van het verhaal van Demeter, godin van het graan en de oogst en haar dochter Persephone die Koningin van de Doden werd. In dit verhaal werd Persephone ontvoerd door Hades, god van de onderwereld en meegenomen naar zijn duistere rijk. Demeter zoekt wanhopig naar haar dochter, maar kan haar niet vinden. Gedurende de periode van het verdriet van Demeter, mislukten de oogsten, verhongerden mensen en konden de goden niet worden vereerd. Zeus, koning der goden, beveelt Hades om Persephone terug te brengen naar haar moeder en Hades gehoorzaamt, maar omdat Persephone een bepaald aantal zaden van de granaatappel had gegeten toen ze in de onderwereld was, moest ze de helft van het jaar in de onderwereld verblijven en kon de andere helft genieten van de tijd met haar moeder in de bovenwereld.
Dit verhaal verklaarde de verandering van de seizoenen in Griekenland. Als het warm was en de velden overvloedig waren, was Persephone met haar moeder en Demeter was gelukkig en zorgde ervoor dat de wereld bloeide; in het seizoen van kou en regen, als Persephone in de onderwereld bij Hades was als zijn koningin, was Demeter in de rouw en het land dor. Gezien Demeter in de loop van het verhaal de mensen van Eleusis de geheimen van de landbouw leert, zou de mythe tevens ter verklaring dienen voor hoe mensen voor het eerst leerden de aarde te bewerken en verder, doordat zij hen tevens leerde hoe zij haar op de juiste wijze moesten vereren en aanbidden, wat de gepaste wijze was van verering van de goden.
De meest bekende mythe in het westen is het epische verhaal van Homerus de Ilias, over de belegering en val van Troje. Helena, de vrouw van de Achaeïsche koning Menelaüs, gaat er vandoor met de Trojaanse prins Paris waarop Menelaüs zweert haar terug naar huis te brengen, de hulp inroept van zijn broer Agamemnon die vervolgens een beroep doet op de koningen en prinsen van de verschillende stadstaten en uitvaren om Troje aan te vallen. De grote Achaeïsche held Achilles, die onverslaanbaar was in de strijd, voelt zich beledigd door Agamemnon en weigert nog langer te vechten met als gevolg dat zijn geliefde Patrocles en vele andere medestanders van de Achaeïsche gastheer omkomen. Ondanks dat in de Ilias vele verschillende verhalen worden verteld, wordt dit centrale thema over de gevaren van trots benadrukt als een culturele waarde. Een bepaalde hoeveelheid zelfvertrouwen werd als deugd gezien, echter teveel leidde tot rampspoed.
In China wordt dit thema op een andere wijze onderzocht door middel van de geschiedenis van Fuxi (foo-shee), de god van het vuur. Als god had Fuxi vele verantwoordelijkheden, maar toen zijn vriendin, de godin Nuwa om hulp vroeg, weigerde hij niet. Nuwa had de mensen geschapen maar kwam erachter dat zij nergens verstand van hadden en het ontbrak haar aan het geduld om hen te instrueren. Fuxi schonk mensen het vuur, leerde hen het te controleren en hoe het te gebruiken om voedsel te koken en zichzelf te verwarmen. Vervolgens leerde hij ze visnetten te weven en voedsel uit de zee te halen en gaf hen hierna de kunsten van het voorspellen, de muziek en het schrijven. Men vermoedt dat Fuxi is gebaseerd op een daadwerkelijk historische koning die omstreeks 2953-2736 v.Chr. leefde en mogelijk de structuur bracht die nodig was voor de opkomst van de Xia-dynastie (circa 2070-1600 v.Chr.), de eerste historische dynastie in China. In dit verhaal zet Fuxi zijn trots als een god opzij en stelt zich bescheiden op in dienst van zijn vriendin Nuwa en de mensheid.
De oudste mythe in de wereld is, niet geheel verrassend, een psychologische mythe over de onontkoombaarheid van de dood en de poging van het individu om betekenis in het leven te vinden. Het Gilgamesh epos (geschreven rond 2150-1400 v.Chr.) voortgekomen in Mesopotamische uit Soemerische gedichten over de historische Gilgamesh, koning van Uruk, die later verheven werd tot de status van demi-god. In het verhaal is Gilgamesh de trotse koning die zo hooghartig is dat de goden vinden dat hij een lesje in nederigheid verdient. Zij zien de wilde man Enkidu als een waardige opponent voor de koning en de twee vechten, maar als geen van beiden de ander kan verslaan, worden ze vrienden. Op een later moment wordt Enkidu gedood door de goden, omdat hij hen beledigd had en Gilgamesh, overmand door verdriet, gaat op een zoektocht naar de betekenis van het leven belichaamd in het concept van onsterfelijkheid. Alhoewel het niet lukt om het eeuwige leven te verkrijgen, wordt hij door zijn reis verrijkt en keert hij terug naar zijn koninkrijk als een wijzer en beter mens en koning.
Joseph Campbell heeft op befaamde wijze de meest bekende soort psychologische mythe “de Reis van de Held“ genoemd waarin het verhaal begint met een held of heldin, gewoonlijk van koninklijke afkomst, gescheiden van hun ware aard en levend in een chaotische wereld of koninkrijk. De held doorloopt verschillende fases in het verhaal, meestal in de vorm aanneemt van een reis, totdat hij of zij er achter komt wie ze daadwerkelijk zijn, om vervolgens een groot onrecht recht te zetten en daarmee de orde te herstellen. Deze narratieve opeenvolging is het meest bekend in het plot van het hedendaagse Star Wars en het overweldigende succes van de film-franchise laat de blijvende kracht van de mythologische thema’s en symbolen zien.
Conclusie
Iedere cultuur in de wereld heeft een bepaalde soort mythologie gehad en heeft deze nog steeds. De klassieke mythologie van de oude Grieken en Romeinen is het meest bekend bij mensen in het westen, maar de motieven die in deze verhalen te vinden zijn, weerklinken in andere mythes over de hele wereld. Het Griekse verhaal van Prometheus, vuurbrenger en leraar der mensheid weerklinkt in het Chinese verhaal van Fuxi. Het verhaal van Nuwa en haar schepping van de mensheid in China resoneert met een andere mythe van de andere kant van de wereld: het scheppingsverhaal over de Popol-Vuh van de Maya waarin mensen zijn geschapen die niets kunnen en nutteloos blijken te zijn, alhoewel in het Maya verhaal deze worden vernietigd en de goden het vervolgens opnieuw proberen. Hetzelfde motief is te vinden in de mythologie van Mesopotamië waar de goden moeite hebben met de schepping van de mensheid, die keer op keer mislukt.
Hetzelfde soort verhalen, en vaak precies hetzelfde verhaal, kan worden terug gevonden in mythes uit verschillende delen van de wereld. Afrikaanse mythes, inheems-Amerikaanse mythes of Europese mythes dienen allen hetzelfde doel, namelijk het uitleggen, het troosten en het geven van betekenis. Het scheppingsverhaal zoals in het Bijbelse boek Genesis bijvoorbeeld, waarin een grote god spreekt over de schepping van het bestaan, is redelijk vergelijkbaar met de scheppingsverhalen uit het oude Soemerië, Egypte, Fenicië en China.
Het verhaal van de Grote Overstroming kan worden gevonden in de mythologie van praktisch elke cultuur op aarde maar neemt haar Bijbelse vorm aan vanuit de Atrahasis mythe uit Mesopotamië. Het figuur van de Stervende en Herlevende God (een godheid die sterft voor het goede of voor de zonden van zijn mensen en terugkeert naar het leven) kan teruggebracht worden tot het oude Sumerië in de verhalen van Gilgamesh, het gedicht De Afdaling van Inanna en anderen en naar de Egyptische mythe van Osiris, de Griekse verhalen van over Dionysos, van Adonis en van Persephone, de Fenicische Baälcyclus en de Hindoeïstische Krishna (en vele anderen) tot aan de meest beroemde van deze figuren, Jezus Christus. Het Bijbelboek Prediker 1:9 beweerd dat “er niets nieuws onder de zon is” en dit geldt net zozeer voor religieus-mythologische systemen, symbolen en karakters, als voor al het andere. Joseph Campell stelt:
Overal in de bewoonde wereld hebben mythes in alle tijden en onder alle omstandigheden gefloreerd en ze zijn de levende inspiratie geweest voor al hetgeen uit de activiteiten van het menselijk lichaam en geest is voortgekomen. Het zou niet overdreven zijn te stellen dat mythes de geheime opening zijn waar vanuit de onuitputbare energie van de kosmos stroomt naar de menselijke, culturele manifestatie. Religies, filosofieën, kunsten, de sociale vormen van de primitieve en historische mens, belangrijke ontdekkingen in wetenschap en technologie, de dromen die de slaap verstoren, borrelen op vanuit de fundamentele, magische ring van de mythe.(3)
Mythologie tracht de meest moeilijke en fundamentele vragen te beantwoorden van het menselijk bestaan: wie ben ik? waar kom ik vandaan? waarom ben ik hier? waar ga ik heen? Voor de klassieken was de betekenis van het verhaal het meest belangrijke, niet de letterlijke waarheid van de details van een bepaalde versie van een verhaal. Er zijn vele variaties over de geboorte en het leven van de godin Hathor bijvoorbeeld en geen oude Egyptenaar zou een van deze als ‘onjuist’ bestempelen en een ander als zijnde ‘waar’. De boodschap van de mythe bevatte de waarheid, niet de specifieke details van het verhaal, wat duidelijk naar voren komt in het genre bekend als de Mesopotamische Naru Literatuur, waarin historische context worden uitgelicht.
In de klassieke wereld begreep men dat de bedoeling van een mythe was om de toehoorder te voorzien van een waarheid die het publiek vervolgens interpreteerde voor zichzelf binnen het waardesysteem van hun cultuur. Begrip van de realiteit werd overgelaten aan de interpretatie van het individu dat de waarden tegenkwam die in de mythes tot uitdrukking kwamen, in plaats van de realiteit die voor hen werd geïnterpreteerd door een autoritair figuur.
Wat overblijft is het essentiële verschil tussen een preek en een individuele ervaring met religieuze mythologie; binnen iemands culturele geloofssysteem kan een preek slechts een aanmoediging of herbevestiging van een algemene overtuiging zijn, waar een mythe, ook al zou het eenzelfde werking hebben, het potentieel heeft om het begrip van een individu te verheffen en te veranderen door middel van de potentie van een symbolisch landschap, karakter, beeld en thema. De klassieke mythes hebben nog steeds weerklank bij een modern publiek juist omdat de klassieke schrijvers deze samenstelde met het oog op individuele interpretatie, zodat ieder persoon die het verhaal hoort voor zich de betekenis van het verhaal kan herkennen en hierop kan reageren.
