MÖ 6. yüzyılın ortalarından sonlarına doğru eski bir Yunan kölesi tarafından kaleme alınan Ezop Masalları, dünyanın en tanınmış ahlak masalları koleksiyonudur. Sayıları 725’i bulan bu fabllar, başlangıçta eğlence amacıyla olduğu kadar, büyük ölçüde bir ahlak dersi veya öğretiyi aktarmak ya da öğretmek için de kulaktan kulağa anlatılırdı. Bu erken dönem hikayeleri, esasen mecazi mitlerdir ve genellikle tilkiler, çekirgeler, kurbağalar, kediler, köpekler, karıncalar, yengeçler, geyikler ve maymunlar gibi hayvanların veya böceklerin insanları temsil ettiği, insani durumları konu alır (bu inanç, animizm olarak bilinir). Sonuç olarak bu fabllar, insan yaşamının en eski özelliklerinden birini temsil eder: hikâye anlatıcılığı.
Kökenler
Fablların kökenleri Yunanlardan daha eskiye dayanır. M.Ö. yaklaşık 1.500 yıl önce yazılmış Sümer atasözleri, daha sonraki Yunan fabllarıyla benzer özelliklere ve yapıya sahiptir. Sümer atasözleri bir hayvan karakteri içerir ve genellikle yaşamla ilgili pratik öğütler barındırır (“Böbürlenmemelisin; işte o zaman sözlerine güvenilir”). Hem erken dönem atasözlerinin hem de sonraki fablların yazım stili basit ve doğrudandır. İkisi de çok fazla kelime içermez. Hikâyelerde anlatılan durumlar, bir tür olayla başlar ve masalın genellikle herkesçe bilinen dersine dönüşen çarpıcı bir sonla biter. Yazarların, ahlaki mesajı ya hikâyenin başına (okuyucuya hikâyenin amacını baştan bildirmek için) ya da sonuna (hikâyenin ne öğretmek istediğini belirtmek için) eklemeye başlaması çok daha sonraları gerçekleşmiştir. Nihayetinde, fabllar hem istenen hem de istenmeyen insan davranışlarını vurgulamak için tasarlanmıştır: Ne yapılmalı veya ne yapılmamalı?
MS 10. ve 16. yüzyıllar arasında Yunanca olarak kaleme alınan bu fabllar, ilk anlatıldıkları kelimelerle birebir aynı şekilde kaydedilmemiş olabilir. Zamanla ve büyük ölçüde hikayelerin defalarca yeniden anlatılması nedeniyle, kelimeler anlatıcının amacına uyması için değiştirilmiş veya çıkarılmış olabilir. Bu değişikliklere rağmen, fablların çoğunun ortak bir özelliği, hikâyelerdeki hayvanların rolüdür. Hayvanlar, başta konuşma ve davranış özellikleri olmak üzere insani nitelikler sergilerler. Aslında bu hikâyeler, insan yaşamını taklit etmek üzere tasarlanmıştır. Hikâyelerin/fablların çoğu, hatalı veya zayıf insani kararları ve davranışları vurgulamayı amaçlar. Ezop, hayvanların birden fazla öyküde ve rolde yer alabilmesini sağlamak için, onları genellikle o hayvanla özdeşleşen davranış kalıplarıyla sınırlamamıştır (örneğin kurnaz tilki, yavaş kaplumbağa gibi). Bu daha esnek karakter betimlemeleri, hayvanların farklı ortamlarda farklı davranışlar sergileyerek yer almasına olanak tanır.
Amaç
Ezop Masalları, Yunan eğitiminde (özellikle çocuklara okuma ve yazma öğretiminde) odak noktası olmasının yanı sıra, pek çok farklı amaca da hizmet etmiştir. Siyasi açıdan, bu fabllar, Yunan tarihinde otoriter yönetimlerin, özgürce ve açıkça konuşmayı konuşmacı için çoğu zaman tehlikeli hâle getirdiği bir dönemde ortaya çıkmıştır. Fabllar, cezalandırılma korkusu olmadan hükümete yönelik eleştirilerin dile getirilebilmesini sağlayan bir araç işlevi görmüştür. Aslında bu hikâyeler, zayıf ve güçsüzlerin, güçlü ve kudretli olanlara karşı seslerini duyurabildikleri bir şifre görevi görmüştür.
Ek olarak bu hikâyeler, güçsüzlere zekâlarının, güçlüler karşısında başarılı olmalarını sağlayacak bir araç olabileceğini hatırlatıyordu. Bu masalların yıkıcı niteliği, Yunan toplumundaki alt sınıflara, genellikle “güçlü olan haklıdır” fikrine dayanan bir toplumdan kaçış yolu sağladı. Fabllar aynı zamanda konuşmalarda, özellikle de başkalarını belirli bir konuda ikna etmek için değerli bir araç olarak görülüyordu. Aristoteles, Retorik adlı eserinde, bir kişinin savını kanıtlayacak somut bir delil bulunmadığında, bir fablın da bu argümanı aynı derecede destekleyebileceğini savunmuştur.
Fabllar, basit birer öğretim aracı olmanın ötesinde, çocukları eğlendirmek için bir araç işlevi görüyordu. Fabllar, bir yandan önemli hayat dersleri aktarırken, bir yandan da “çocukluk dünyasını” betimliyordu. Ana karakterler genellikle çocukça davranışlar sergiliyordu. Hikâyeler, yetişkinliğin zorluklarını anlatarak genç okurların erken yaşlarda bu karakterlerle ve yetişkinlik ahlâkıyla bağ kurmasını sağlıyordu.
Hikâyeler aynı zamanda bir ölçüde kendini sorgulama imkânı da sunuyordu. Yunanlar, kültürlerinin ya da medeniyetlerinin beklentilerin gerisinde kaldığından şüphe duydukları anlarda, bu fabllar onlara kendilerini değerlendirme fırsatı veriyordu. İnsanlarla hayvanlar benzer özellikler paylaşsa da, insanı farklı kılan şey muhakeme yeteneğidir; bu da insanların hayata ve yaşama dair farklı seçimler yapmasına olanak tanır.
Ezop Masallarından Örnekler
Yılan ile Kartal
Bir kartal, bir yılanın üzerine çullanıp onu pençeleriyle yakalamış. Amacı onu yükseklere taşıyıp midesine indirmekmiş, ama yılan daha çevik davranarak bir anda rakibinin gövdesine dolanmış. O an ikisi arasında amansız bir ölüm kalım savaşı başlamış. Bu duruma şahit olan bir köylü, kartalın yardımına koşmuş. Adam, kartalı yılanın elinden kurtarmış ve kaçmasını sağlamış. İntikam ateşiyle yanıp tutuşan yılan, adamın su kabının içine zehrini akıtmış. Boğuşmanın etkisiyle harareti çıkan adam, tam kabından bir yudum su alıp susuzluğunu giderecekken kartal su kabına vurarak adamın elinden düşürmüş ve içindeki zehirli suyun toprağa dökülmesini sağlamış.
Ders: İyilik eden iyilik bulur.
At ile Seyis
Bir seyis, günlerini atını kaşağılamak ve fırçalamakla geçirirmiş, ancak aynı zamanda atın yemini çalıp kendi kârı için satarmış. "Yazık!" demiş at, "Eğer gerçekten iyi bir durumda olmamı istiyorsan, beni daha az tımar etmeli ve daha çok doyurmalısın."
Ders: Her gülen dost değildir.
Karınca ile Ağustos Böceği
Bir yaz günü bir tarlada, bir ağustos böceği keyifle zıplayıp duruyor, cıvıldıyor ve gönlünce şarkı söylüyordu. Bir karınca, yuvasına götürmek üzere büyük bir zahmetle bir başak taşıyarak oradan geçiyordu.
“Neden benimle oturup sohbet etmiyorsun,” dedi ağustos böceği, “böyle durmadan çalışıp didinmek yerine?”
“Kış için yiyecek depolamaya yardım ediyorum,” dedi karınca, “senin de aynısını yapmanı tavsiye ederim.”
“Kışı dert etmeye ne gerek var,” dedi ağustos böceği, “şu an bolca yiyeceğimiz var.”, ama karınca yoluna devam etti ve çalışmayı sürdürdü. Kış geldiğinde ağustos böceğinin hiç yiyeceği yoktu ve açlıktan ölmek üzereydi. Bu sırada karıncaların yaz boyunca topladıkları buğday ve tahılları her gün depolarından çıkardıklarını gördü. Ağustos böceği işte o zaman anladı.
Ders: Zor günlere karşı hazırlıklı olmak en iyisidir.
