İran'daki Selçuklu Minarelerinin Stili ve Bölgesel Farklılıkları

makale

Fatema AlSulaiti
Yazar: , Tercüme Eden: Batuhan Aksu
tarihinde yayınlandı 30 Ocak 2013
X
translations icon
Diğer dillerde mevcuttur: İngilizce

Selçuklu hakimiyeti altında İran, iktisadi ve kültürel bir refah zamanı kazandı. Selçuklu devrinin yenilikçi teknikleri ve mimariyle sanatta üslup, sonraki artistik gelişmeler üzerinde güçlü bir tesire sahipti. Selçuklu sanatı, İran, İslam ve Orta Asya (Türk) unsurlarının bir karışımıdır ve duvarcılık inşaatı, Selçukluların İslami Sanat ve Mimariye katkısının muhtemelen en seçkin hususiyetidir.

Selçuklu Devri Yapı Tekniği

Selçuklular zamanında ana yapı malzemesi taştı, lakim küçük mescitler ve türbe kuleleri ile minareler inşa etmek üzere tuğla da kullanmışlardı. Daha büyük taş yapılarda, tezyin maksadıyla tuğla ilave edilmiş, ağırlıklı olarak üst yapılara ve nadiren iç mekanlara yerleştirilmiştir. 10. yüzyıldan beri dekoratif tuğla iki şekilde gelişmiştir. Evvela, strüktürel işlem sırasında yapıcı ve döşenen tuğla bağları vardır. İkincisi, prekast kısımlardan monte edilmiş tuğla kaplamalar mevcuttur. Bu iki tip tuğla arasında üretim ve tuğla seçimi büyük ölçüde farklılık gösterir. Bununla beraber, her ikisinin de müşterek bir yönü vardır: geometriye bağımlılık. Bağlarla, standart şekilli tuğlalar modüler geometrik desenlerde düzenlenirken, kaplamalarla tuğlalar her kullanım için benzersiz bir tasarım nizamına uyacak şekilde tekrar kesilir.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Minaret Top, Ali Mosque, Isfahan
Minare Tepesi, Hazreti Ali Camii, İsfahan
Bruce Allardice (used with permission) (Copyright)

Bu makale, İsfahan'da ve İran'ın diğer dört sahasında görülen numuneler de dahil olmak üzere Selçuklu zamanı minarlarının (minarelerinin) üsluplarındaki varyasyonların mukayeseli bir analizidir. Aşağıdaki sorular bu araştırma için yol gösterici olmuştur:

  1. Selçuklu zamanının İran'daki minare mimarisine katkıları nelerdir?
  2. Selçuklu zamanında İsfahan minarelerinin öne çıkan mimari hususiyetleri nelerdir?
  3. İsfahan ile İran'ın diğer dört sahası arasındaki minarelerin üslubundaki farklılık ve benzerlikler nelerdir?

Selçuklu minarelerindeki üslup ve tasavurrun tekamülü, ezan okumak için camilere ilave edilen uzun ve ince kuleler gibi sair birçok yapıya tesir ederek İran'daki mimari üzerinde mühim bir tesire sahip olmuştur. İran şehir manzarasının en karakteristik özellikleri, tipik olarak yakındaki camilerin yahut sair dini yapıların varlığını gösteren silindirik bir tuğla şafta sahip olmasıdır.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Selçuklular ve haleflerİ, sekİzgen şeklİndekİ SİLİNDİİRK tuğla KULEYİ YENİ FETHEDİLEN Afganİstan, HİNDİSTAN, SURİYE ve Anadolu topraklarına GETİRDİ.

Minareler artık İran dini mimarisinin müşterek bir hususiyeti olmasına rağmen, İran'daki erken camiler nispeten zayıf yapılara sahipti - bugün yaygın olarak görülen büyük kubbeler ve aivanlar (portikolar) 1040-1157 arasına kadar kurulmamıştı. Cami kulesinin karakteristik silindirik formu, Selçukluların 1037'de buraya gelmesinden çok önce İran, Irak ve Hicaz'da bulunmuştu. Bundan sonra Selçuklular ve halefleri, sekizgen şeklindeki silindirik tuğla kuleyi yeni fethedilen Afganistan, Hindistan, Suriye ve Anadolu topraklarına getirdi.2

İran'da bugün hala ayakta duran çok sayıda 11. ve 12. asır binalarının olması, inşaat zamanlarının münbit olduğunu ve Selçuklu Türklerinin gelişiyle aynı vakte denk geldiğini göstermektedir. Selçukluların gelişi, bu yüksek tuğla kulelerin artık caminin yanına yerleştirilmesine lüzum olmadığı manasına geliyordu, Selçuklular onları sair tipteki dini yapıların yanına ve bazen de kendi başlarına inşa etmeye başladılar.

Reklamları Kaldır

Advertisement

Bu devrin birkaç minaresi litürjik olmayan fonksiyonlarla hizmet etti. Ana yollar boyunca veyahut çölün kenarında bulunan bazıları (Hüsrevgird; Ziyar; Mil-i Nadiri), yön tabelaları vazifesi gördü. Kervan seyahati gece çok yapıldığından, minarenin tepesindeki kandil yapının deniz feneri olarak hizmet vermesine imkan sağlamıştır (bu Horasan'da malumdu). Birkaç halde minare, zaten camiye yer olmayan bir tepenin üzerine inşa edilmiştir.3

Selçukluların İran'daki manarların fonksiyon ve üslubuna katkılarının yanı sıra, Selçuklular ilk defa minareleri eşleştirmeye başladı. Bu fikir, 12. yüzyılda, binaların (Nahçıvan; Ardistan) giriş kapısına daha fazla ehemmiyet ilave etmek için eşleştirilmiş minareler kullanıldığında daha da gelişti - Bu, Sasani şehri Bishapur'daki (Nahçıvan Ardistan) savaş öncesi kazılarda ortaya çıkan bir şeydi. 4

Eşleştirilmiş minareler daha sonra camilerin içinde mukaddes sahanın girişini sınırlamak ve yönü belirtmek için kullanılacaktı. Minare caminin ayrılmaz bir parçası olarak yapıldığında, girişi zemin seviyesinde değil, caminin çatısındaydı, bugün mevcut kapılardan idrak ettiğimiz kadarıyla, günümüzün müstakil minareleri caminin kuyusu yukarısındaydı.

Reklamları Kaldır

Advertisement

İsfahan'daki Selçuklu Minarelerinin İncelenmesi Örnekleri:

Aşağıda, Selçuklu zamanında İsfahan'daki bazı mühim minarelerin mimari dizaynı ve üslubunun derinlemesine bir analiziyle beraber literatürün bir araştırması yer almaktadır.

  • Barsian Minaresi, Cuma camii, 1097-98 - İsfahan

Minare, düz bir taban ve uzun bir çekirdekten ibaret, minimal şekilde süslemeli silindirik bir şafttır. Üst tarafta, hafif kornişli bir tacın altında ikiye katlanmış bir yaka bulunmaktadır. Cıvatalar görülebildiğinden pişmiş tuğla minarenin dış cephe iskeleleri kullanılarak yapıldığı neticesine varılabilir. Minarenin tuğlaları kaplama değildi, bunun yerine duvara yapıştırılmış haldeydi. Şaft bezi, planda görüldüğü gibi saat yönünde hafif bir bükülmeye sahiptir. Tavan, yayılan, bindirmeli tuğla sıralarının çarpık lentosudur.5

Minare bir camiye bağlıdır, hafifçe de sivrilmiştir lakin oymalı bir tabakanın olduğu üst kısım hariç çok süslü değildir. Tezyin (süsleme), Selçuklu minarelerindeki cömertçe dekoresinin aksine, kitabe, çini veya oyma sıvalarda çok basittir. Minare, Myron Smith tarafından, hemen hemen hiç süsleme içermeyen silindirik bir şaft, düz bir taban, uzun bir ana bölge ve üstte hafifçe bindirilmiş bir taç altında ikiye katlanmış bir yaka olarak tanımlanıyor. Bu pişmiş tuğla minare, dış iskeleler kullanılarak inşa edilmiştir.

Reklamları Kaldır

Advertisement

  • Çihil Duhtaran'ın Minaresi, 1107 - İsfahan

Çihil Duhtaran'ın Minaresi, İsfahan'ın Cubareh mahallesinin caddelerinin labirentinde küçük bir ara sokakta durmaktadır. İran'daki birçok mezar kulesi gibi, Çihil Duhtaran'ın minaresi de tek bir ihtişam içinde duruyor ve mevcut herhangi bir bina kompleksinin parçası değildir. İsfahan'daki Çihil Duhtaran, 1107-8'de Abi El Feth Nahuci tarafından Damhan'daki (1054-56) adaşı ile beraber inşa edilmiştir.6

Minare 21 metre yüksekliğinde ve temel olarak düz bir kare kaide, bir ara sekizgen ve değişen yatay tuğla desenli dairevi bir şaft ve dekoratif bir korniş bandından ibarettir. Üzerinde ezan vazifesi görmüş olabilecek bir kemerle örtülü dikdörtgen bir pencereye sahiptir ve bu şaftın üst kısmını rahatlatır. Altı köşeli yıldız, sekizgen ve baklava motiflerinden oluşan şeritler arasında değişen genişçe yükselen derzlere sahip tipik tuğla bağı, Kufi yazılı dekoratif pişmiş toprak karo panellerle rahatlıyor.

Müstakil minarenin üç dairevi şaftı vardır. Kufi yazılı geometrik desenler ve panolara ilaveten, bu minarenin tezyinini diğerlerinden ayıran, dairevi şaftı çevreleyen bantlarla tuğla desenidir. Çihil Duhtaran, dairevi şaft ve süsleme için geometrik desenlerin kullanımıyla Barsian Minaresi'ne yaklaşır, lakin Barsian'ın Minaresi, üstte çift bant kullanımıyla karakterize edilirken, Chilhil Dukhtaran'ın bantları şaftındadır.

Sarban Minaret, Isfahan
Sarman Minaresi, İsfahan
George potter (used with permission) (Copyright)

  • Sarban Minaresi, 1130-55 - İsfahan

Sarban veya Deve Sürücüsü'nün Minaresi, İsfahan'ın Cubareh semtindeki Çihil Duhtaran Minaresi'nden birkaç yüz metre uzakta durmaktadır. Her ikisi de 12. asırda Orta İran Selçuklularından bağımsız tuğla minarelerinin mükemmel numuneleridir. Sarban Minaresi 48 metre yüksekliğinde olup takribi yirmi yıl sonra inşa edilmiş olmasına rağmen Çihil Duhtaran'ın Minaresi'nin iki katından daha fazladır. Hiçbir kitabe veya kayıt Sarban Minaresi'ni belirli bir patrona atfetmese de, mimari tarihçiler, bunun başlangıçta artık var olmayan bir cami kompleksinin parçası olabileceğini düşünmekteler. Sarban Minaresi'nin (1130-55) silindirik gövdesi, çeşitli tuğla desenleri ve çini kakmalarla süslenmiştir.7

Minare, esas olarak düz bir tuğla tabandan ve geometrik desenlerde alternatif dekoratif tuğla ve mavi çini işçiliği bantları ile sivrilen silindirik şaftların tabakalarından ve iki sarkıt süsleme kuşağından oluşur. İki korniş arasındaki yatay bantlar, Banai üslubunda dikdörtgen Kufi kitabelerden veya altıgen, sekizgen ve baklava şeklinde desenli girift geometrik motiflerden oluşuyor. Lapis-lazuli çinileri kornişleri süslerken, zarif tuğla sarkıt tromplar, minare içindeki döner bir merdivenle erişilebilen küçük bir platformu destekliyor. Günümüzde minarenin batıya doğru belirgin bir eğimi ve narin kornişlerinde hasar olması koruma endişelerini artırmaktadır.8

  • Sin Cuma Camii Minaresi, 1131 - İsfahan

Camiye bağlı yüksek Sin Minaresi kare bir tabana ve yuvarlak, sivrilen bir şaftın yükseldiği uzun, sivrilen, sekizgen bir kaideyi destekleyen bir yivli köşeye sahiptir. Bu boşluğun yarısında, kıble istikametinde güneydoğuya bakan sekizgen büyük bir pencere vardır. Bu pencerenin biraz daha üzerinde ikinci bir giriş vardır. Bu minarenin yapılış tekniği Gar'dakiyle aynıdır. Şaft, pencereye yerleşerek bükülmüştür; aksi takdirde kumaşı iyi vaziyettedir.9

Altta kare kaidenin güneydoğusunun tepesinde, dört satır sade kufi içeren prekast tuğla mozaikten bir kitabe panosu yer alıyor. Şaft, vurgulu merkezleri olan 45 derecelik kareler oluşturan çapraz spirallere eğimli, geniş yükselen derzlere sahip eğilimli tuğlalardan oluşan bir desende uzun bir dekorasyon bölgesini gösteriyor. Üzerihasarlı olmasına rağmen, firuze cam tuğla-fayans-mozaikten yapılmış sade bir Kufi yazı kuşağı vardır – cila, tuğla karakterlerinin dış yüzleriyle sınırlıdır.10

Minare, sekizgen bir kaideye ve geometrik kare şeklinde tuğla motifli hafif sivrilen dairevi bir süslemeye sahiptir ve üst kısmı açık mavi çiniden Kûfi bir yazı kuşağı ile tezyin edilmiştir. Şaftın şekli Sava'daki Cuma Camii'nin minaresine benzese de, Sava Minaresi pişmiş toprak şeritlerle, Sin Minaresi ise tuğla desenleriyle tezyin edilmiştir.

Gar Minaret, Isfahan
Gar Minaresi, İsfahan
Alireza Damadzadeh (CC BY-NC-SA)

  • Gar Minaresi, 1121-22 - Gar - İsfahan

D. N. Wilber'e göre, Gar Minaresi, sekizgen bir kaide üzerinde izole edilen, kesik, yuvarlak arka tuğla bir şafttır. 2 metresi açıkta kalan moloz taş temel, kum, çakıl, kireç ve külden oluşan ufalanabilir bir harca sahiptir. Hafifçe sivrilen kaide 4,8 metre yüksekliğindedir. Merdiven normal olup evvela zemin seviyesinin hemen üstünde, kaidenin güneydoğu yüzünden girilebilir. Yuvarlak şaft, tabanında 5.5 m çapındadır. Üstte çapı 4.7 metre, kabuğun kalınlığı ise 0.74 m'dir. Tuğla kaide ve şaft şu anda 21 m yüksekliğindedir. Üst kısmın hemen altında kıbleye bakan büyük bir pencere vardır. Bu, planda vurgulanan, kavisli bir braket tarafından desteklenen küçük bir balkona sahiptir. Yükseltisi sivri kemerli profilli bir niştir. Fayans mevcut değildir. Harcı gac ve kumdur. 11

Hillenbrand'ın tarif ettiği Gar Minare süslemesi ile alakalı olarak, şarktan kuzeye doğru okunan üst kısımda tuğla-mozaik düz bir Kufi yazı dizisi ile dört kaide yüzü vardır. Bu kitabenin altında, kaidenin iki yüzünde, 0.005 m'ye kadar bastırılmış aletli gac tapaları olan geniş, yükselen tuğla derzler bulunur. Bunlar, 45 derecelik köşegen bir dikdörtgen naski (Arap kaligrafisi çeşidi) şeridi oluşturmaya meyillidir. Kaidenin geri kalan tarafları, itinayla yapıştırılmış düz tuğla ile karşı karşıya olup, dakika yükselen derzlerle döşenmiştir. Köşe tuğlaları dikkatlice kesin bir açıyla kesilir. Şaftı, yükselen derzlerin genişletilmesiyle oluşturulmuş, 45 derecelik dikdörtgen naski şeridinde örülmüş tuğla kaplama ile tek bir kısım halinde dekore edilmiştir.12

Fotoğraflar, konik sekizgen bir şaft ve bunun üzerinde dairevi bir şaft gösterir. Her iki şaft da tuğla desenli kare Kufi yazılarla tezyin edilmiştir. Sekizgen gövdenin üst kısmında Kufi yazı kuşağı yer alır. Alt sekizgen kısım Horsan'daki Kirat Minaresi'nde ve Gölpayegan Cuma Camii'nde bulunan numunelere benzer. Lakin bu İsfahan bölgesinde çok yaygın bir karakteristik değildir.

Minaret, Ali Mosque, Isfahan
Hz. Ali Camii, İsfahan
Bruce Allardice (used with permission) (Copyright)

  • Hz. Ali Camii Minaresi, 1118-1157 - İsfahan

Selçuklu minaresi cami taçkapısının hemen sağında yükselir ve tamamen tuğladan yapılmıştır. Takriben 48 metre yüksekliğindedir ve iki balkonla kesilen sivrilen silindirik bir şafta sahiptir. Balkonların altında, şaft, üst yarıda daha ince bir elmas desene dönüşen girintide birbirine geçen yıldızlardan oluşan bir desenle tezyin edilmiştir. Manar, üçü çinilerle vurgulanmış dört şerit kufi kitabeye sahiptir. 13

Uzunca sivrilen dairevi minare, Hz. Ali Camii'ne bağlanmıştır. Minarenin üzerinde iki korniş, mavi çinileri ve hemen aşağısında tuğla oyma bir kitabe şeridi mevcuttur. Uzun, zarif minare, uzun şaftı ve üstteki iki dairevi kornişi ile Sarban'ın minaresine benzer, lakin Sarban'daki korniş daha büyük olup mukarnas ile dekore edilmiştir.

İran'ın diğer bölgelerindeki Selçuklu minarelerinin incelenmesi

Aşağıda, mukayeseli analiz maksadıyla farklı İran bölgelerinden, Horasan, Mazandaran, Buhara ve Şahrestan'dan rastgele seçilen dört minare numunesi verilmiştir.

Kirat Minaret, Isfahan
Kırat Minaresi
Fatema AlSulaiti (Copyright)

  • Kirat Minaresi, 11. Asır - İsfahan

Bu müstakil minare, minare inşaatında Horasan mimari ananesinin güzel bir numunesidir. Minare, evvela şafttan bir balkonu destekleyen yüksek sekizgen bir tabana sahiptir. Şaft süslemesizdir ve açık bir şekilde kuzeye doğru eğimlidir, ancak sekizgen kaidesi bölgeden daha evvelki minarelerde görülenlere benzer birkaç desenli şeritlere sahiptir. Balkon, ahşap kirişlerle güçlendirilmiş, mukarnas tonozlu bindirmeli tuğla sütunlarla desteklenmiştir. Bazı desenlerde sıva dolgusu vardı; bu teknik Selçuklular zamanında yaygındı ama bugün sadece birkaç iz kalmıştır. Mevcut izolasyonuna rağmen bir balkonun varlığı, minareden ezan okunduğunu gösterir. Ancak bir tepenin zirvesindeki lokasyonu, gece yolculuk eden kervanlara rehberlik etmek ve yaklaşan tehlikelere karşı uyarıda bulunmak için bir işaret ve gözetleme kulesi olarak kullanıldığını da gösterebilir.14

Kirat minaresi, iki şaftlı müstakil bir minaredir. Alttaki sekizgen ve ikincisi silindiriktir. Sekizgen alt bölümdeki panolarla ve muhtemelen alçı bezemeyle iyi bezenmiş, ikisini birbirinden ayıran bir balkon mevcuttur; lakin silindirik şaft düzdür. Diğer Selçuklu minareleriyle karşılaştırıldığında, bu minare, balkonda sadece birkaç mukarnasla nispeten basit bir süslemeye sahiptir ve kitabe, çini veya oymalı sıvaya sahip değildir.

Shila Blair'in müşahede ettiği gibi, bu izole minare, tipik Horasan mimarisinin güzel bir örneğidir. Orijinalinde silindirik şafttan girilen bir balkonu destekleyen yüksek sekizgen bir kaideye sahiptir. Gövde sade ve tezyinsiz olmasına rağmen, bölgedeki daha evvelki minarelerde olduğu üzere, birkaç desenli şerit kaideyi süslemektedir. Bindirmeli tuğla sütunlar, ahşap kirişlerle güçlendirilmiş tonozlu mukarnasla balkonu takviye eder. Selçuklular zamanında yaygın bir teknik olan alçı dolgu ile yapılan desenlerin birçoğunda günümüze çok az iz kalmıştır.

  • Golpayegan Cuma Camii Minaresi, 1105-1118 - Golpayegan, İsfahan​​​​​​

Golpayegan Cuma Camii, Selçuklu Sultanı Melikşah'ın oğlu Sultan I. Muhammed Tapar (1105-1118) tarafından yaptırılmıştır. Selçuklu devrinde abidevi dört eyvanlı bir camiye Kaçar devrinde entegre edilen orijinal Selçuklu camisinden sadece kubbe odası kalmıştır (1040-1175).

Caminin tek minaresi, mahallenin dışında, kıble duvarının arkasında yer almaktadır. Buda Selçuklular devrinde inşa edilmiştir. Minarenin sekizgen tabanı, merkezden uzağa yerleştirilmiş dar bir taret ile tepesinde uzun bir silindirik şaft ile birleştirilmiştir. Kaide, her iki tarafta sığ nişlerle oyulmuştur. Sade tuğla desenleri, üst kısmı turkuaz çinilerle süslenmiş şaftı süslemektedir.15

Minarenin iki şaftı vardır: bir alt sekizgen şaft ve bir galangal tabandan daha uzun olan silindirik bir şaft. En üstte bir kule ve sekizgen kaideyi çevreleyen oyma nişler mevcuttur. Dairesvi şaftın tepesinde, kör bir kemer mavi çinileri süsler. Bu minare, iki farklı şekilli şafta sahip Karat Minaresi'ne benzer - Abbasi zamanından bu yana Selçuklu devrinden daha geriye giden bir dizayn.

Minaret of Saveh, Iran
Saveh Minaresi, İran
P & J.Grimshaw (used with permission) (Copyright)

  • Sava, Cuma Camii Minaresi, 1110 – Saveh, İran

Zarif yapısı ve karmaşık dekorasyonu sebebiyle bu minare, İran'daki Selçuklu minarelerinin en güzel kalıntısıdır. Üstünde çok sayıda desenli şerit ve Kufi ve Nesih kitabeler bulunmaktadır. Minarenin alt kısmı restore edilmiş; lakin, balkon destekleri dahil üst kısım uzun süredir yoktur. Kalan şaft dekorasyonu, oyma ve kalıplanmış pişmiş topraktan bir dizi hassas koruyucu el ile ayrılan kitabelere bölünmüş üç ana bölgeye ayrılmıştır. Yazı şeritlerinin elemanları, birçoğunun üzerine Allah'ın isminin kazındığı bir dizi alçı tapa ile serpiştirilmiştir.16

Vabkent Minaret
Vabkent Minaresi
Alaexis (CC BY-SA)

  • Vabkent Minaresi, 1196-7 - Buhara

Vabkent'in minaresi bugün yer seviyesinden 38.7 m yükseklikte olup etrafındaki küçük kasabaya hakim olan keskin bir şekilde sivrilen şaftı vardır. Bu minarenin kendisi ile cami arasında yaklaşık dört metre vardır. Vabkent kitabesinin oranlarında belli bir artistik değişikliğe sahip olup, gövdelerin yüksekliği mübalağa edilerek vurgulanmıştır. Sıva, sarkıtların en düşük iki tabakasını süsler. En alt katın üstündeki desen, simetrik nebati unsurlardan oluşuyor gibi görünmektedir. Sarkıtların en üst tabakasında herhangi bir alçı süsleme izi görülmemektedir. Vabkent ve Buhara'nın feneri orijinal yapının bir parçasıdır.17

Vabkent Minaresi'nin sivrilen şaftındaki kitabe, yüksek Elif-Lam ile Kufi bir üslupta görülmeye değerdir. Fotoğraflar, Bernard O'Kane'nin Vabakent minaresi üzerindeki kitabelere dair müşahedelerini, mübalağalı gövde yüksekliği ile vurgulanan belirli hususiyetlere sahip olarak desteklemektedir. Alçı sarkıtlar, üst kısmı simetrik nebati unsurlarla süslenmiş en alt iki katı süslüyor. Katlar arasındaki panellerde sarkıt yoktur. İlaveten, burada bulunan ayrıntılı fener benzersizdir - başka hiçbir İran minare feneri kıyaslanamaz.

Vabkent ve Sarban Minare bazı özellikleri paylaşır - her ikisi de konik dairevi şaftlara sahip müstakil minarelerdir manarlardır. Süslü mukarnas (sarkıtlara benzeyen dekoratif kornişler), Buhara'daki Vabkent minaresinin fenerini müşahede ettiğimize benzer bir his yaratır.

İsfahan'ın minareleri ile diğer dört İran bölgesinin minareleri arasındaki mukayeselerin neticeleri

İsfahan'ın minareleri hem litürjik hem de litürjik olmayan gayelere hizmet eder. Barsian minaresi, Cuma Camii, Sarban'ın yıkılan camisinin minaresi, Sin'deki Cuma Camii'nin minaresi ve Hz. Ali Camii'nin minaresi, litürjik fonksiyonu olan minarelerin örnekleridir. Bu minarelerin camiye bağlı olması, caminin dini bir yapı olarak kullanıldığının açık bir işaretidir ve ezan okumak için kullanılır. Lakin Çihil Duhtaran ve Gar'ın minareleri, seyyahlara rehberlik için deniz fenerleri olarak işleyen seküler maksatlara sahiptir.

Selçuklu zamanında İsfahan'daki minarelerin şaftları umumiyetle pişmiş tuğladan yapılmıştır. Bu miller, Sarban'ın minaresi ve Barsian'daki Cuma Camii'nin minaresinde olduğu üzere dairevi bir kaide üzerinde durmaktadır; lakin Çihil Duhtaran'ın minaresi kare kaideli, Gar ve Sin'deki Cuma Camii'nin kaideleri sekizgendir. Ayrıca bazı temellerin yapımında moloz taş kullanılmıştır.

İsfahan'ın bütün minarelerinin dekoratif taçları yoktur. Mesela, Sarban Minaresi'nin altında mukarnas olan bir taç vardır ve Hz. Ali Camii'nin minaresi, şaftı taçlandıran iki şerefeye sahiptir. Bu kronların altında abideli bantlar vardır. Öte yandan, taçları olmayan minarelerde - Barsian'ın minaresinden olduğu gibi - tuğladan yapılmış geometrik şekilli şeritler veya Çihil Duhtaran'ın pişmiş topraktan yahut kiremitten yapılmış manarında olduğu gibi kitabeler vardır. Bu kitabeler ekseriyetle Kufiyle veya Gar Minaresi'nde olduğu gibi hem Kufi hem de Nesihle yazılıdır.

Şaft, Sarban ve Çihil Duhtaran minarelerinde olduğu gibi, tuğla ustalarının bütün kabiliyetlerini linear olmama ve heterojenlik açısından gösteren, genelde şeritler ve kitabelerle ayrılan geniş yatay geometrik süsleme şeritleriyle süslenmiştir. Daha sonra, bu minare, Sin Minaresi'nde görüldüğü gibi, kalıplanmış tuğlanın üstünde renkli, sırlı çinilere sahiptir.

Gar Minaresi'nde olduğu gibi 21 metre, Sarban ve Hz. Ali Cami minarelerinde olduğu gibi 48 metre arasında değişen yüksekliğine rağmen, bütün minarelerin şaftı dairesel ve koniktir. Tuğla desenleri, strüktürel takviye sağlarken dekoratif olarak kullanılmıştır. Buradaki tuğlalar Gar, Çihil Duhtaran, Sin, Sarban ve Hz. Ali Camii minarelerinde olduğu gibi geometrik şekillerde yerleştirilmiştir. Son üç minare, mavi sırlı çinileriyle ayırt edilir.

Dört İran bölgesinde, Horasan, Mazenderan, Buhara ve Shahrestan'da, manarlar bazı benzerlikleri paylaşırlar, ancak İsfahan'dakilerden önemli ölçüde farklıdırlar.

Dört grubun ve İsfahan'ın minareleri, örneğin Şahrestan'daki Golpayegan'ın minaresi gibi hem dini hem de dünyevi fonksiyonlara hizmet eder. Mazandaran'daki Saba ve Buhara'daki Vabkent minareleri dünyevidir ve deniz feneri olarak hizmet eder. Lakin İsfahan'ın manarlarından farklı olarak, çift maksatlı bir minare örneği vardır: Horasan'ın Kirat Minaresi bir camiye bağlı olmasa da, balkonu ezan okumak için kullanıldığını gösterir. Bu minare bir tepe üzerine inşa edildiğinden, seyyahlara rehberlik için bir deniz feneri olarak da kullanılmış olması muhtemeldir. Dört bölgede de minareler pişmiş tuğladan yapılmıştır. Ancak, balkonu Kirat'ınki gibi minarelerle takviye etmek veya Golpayegan'ınkini tezyin etmek için ahşabı kullandılar.

Vabkent ve Sava minarelerinde görülen sofistike ve gösterişli dekorasyon stilleri, İsfahan'dan ziyade dört bölgenin minarelerinde daha sık kullanılmaktadır. Vabkent Minaresi, tepesinde ve altında son derece sofistike mukarnas ile tezyin edilen bir fener ile karakterize edilir. Ayrıca, bu minare, şaft boyunca dar bantlar simetrik nebati kitabelerle karakterizedir. Sava Minaresi, Kufi ve Nesih yazı şeritleriyle ayrılmış üç süsleme yerine sahiptir. Bazı şaftların tepesinde, Golpayegan Minaresi'nde olduğu gibi kör kavisler bulunur.

Sava Minaresi bir miktar pişmiş toprakla süslenirken, İsfahan'daki diğer minarelerin incelenen örneği çinilerin dekoratif bir unsur olarak kullanıldığını göstermektedir. Bununla beraber, İsfahan ve daha önce bahsedilen dört bölgedeki minareler, Vabkent ve Sava minarelerinde olduğu gibi dairevi veya Kırat ve Golpayegan'daki gibi sekizgen olan aynı şekil tabanına sahiptir.

Umumiyetle İsfahan'daki ve dört bölgedeki minarelerin tamamı, Kirat hariç, kısa alt sekizgen şaftlara sahiptir. Bu minarede, şaft iki parçadan oluşur: yüksek sekizgen tabanlı alt kısım ve ortada bir balkon ile ayrılmış dairesel bir şaft ile üst kısım.

Neticede İsfahan minareleri, Selçuklu devrinde yaratılan minarelerin tipik üslup ve fonksiyonunu anlamak için incelenmesi gereken mükemmel örneklerdir. İsfahan Minareleri, genellikle pişmiş tuğlalar ve minimal süslemelerle hem dini hem de dünyevi gayelere hizmet etmek için inşa edilmiştir. Bununla beraber, diğer dört İran bölgesinde, ahşap kullanımı, cömert dekorasyon için hem kuvvet hem de daha büyük bir parıltı ilave etti. Ahşabın ve süslemelerin bu iki özelliği, dört bölgenin minareleri ile İsfahan'ınkiler arasındaki en bariz farklardır. Lakin, bütün minareler, Selçukluların, yapıldıktan sonra yüzyıllarca onları diğer unsurlardan muhafaza eden sağlam yapı tekniklerinden faydalanmıştır.

___________________________________________________________________________________________________

1 Hutt, & L. Harrow, Islamic Architecture (London:1978) color plate 6 and 7.

2 D. N. Wilber, The Architecture of Islamic Iran: Ilkhanid period (Princeton: 1969) 47.

3 Ibid

4 J.Bloom, Minaret Symbol of Islam (Oxford:1989) 157.

5 M. Smith, “Material for a Corpus of Early Iranian Islamic Architecture. ii. The Manārs and Masjed, Barsian (Isfahān),” Ars Islamica 1 (1936): 1-40.

6 A.Daneshvari, A Stylistic and Iconographic Study of the Persian Tomb Towers of the Seljuk Period (University of California 1977).

7 W. Blunt, 1966. Isfahan: Pearl of Persia (New York: 1966) 41.

8 R. Hillenbrand, Islamic Architecture (Cairo: 2000) 154.

9 O. Grabar, The Great Mosque of Isfahan (New York: 1990).

10 H. G. Ali. Mimari-i Islami-i Iran dar dawrah-i Saljuqian (Tehran: 2000) 107.

11 D. Wilber Donald , The Architecture of Islamic Iran: The Il-Khanid Period (New York: 1955) 119-120.

12 R. Hillenbrand, Islamic Art and Architecture (Cairo:2000)105-108.

13 W. Blunt, Isfahan: Pearl of Asia (London: 1966) 114.

14 R. Hillerbrand, Islamic Art and Architecture (Cairo:2000) 105-108.

15 S.Blair and J. Bloom, The Art and Architecture of Islam (Yale :1994).

16 G. Michell, Architecture of Islamic World (London:1978).

17 B. O'Kane, Studies in Persian Art and Architecture (Cairo:1995) 33-34.

Kaynakça

  • Abbas Daneshvari. "A Stylistic and Iconographic Study of the Persian Tomb Towers of the Seljuk Period." Unpublished thesis completed at the University of California, 1977.
  • Bernard O’Kane. Studies in Persian Art and Architecture, Manar of Vabkent. Cairo, 1995, 33-34.
  • D. N. Wilber. The Architecture of Islamic Iran: Ilkhanid period. Princeton, 1696, 47.

Çevirmen Hakkında

Batuhan Aksu
Batuhan, Boğaziçi Üniversitesi'nde lisans tarih öğrencisi. Erasmus programına katılarak Manchester Üniversitesi'nde aynı bölümde okudu. Edebiyat ve felsefe okumalarından da büyük bir keyif alıyor.

Bu Çalışmayı Alıntıla

APA Style

AlSulaiti, F. (2013, Ocak 30). İran'daki Selçuklu Minarelerinin Stili ve Bölgesel Farklılıkları [The Style & Regional Differences of Seljuk Minarets in Persia]. (B. Aksu, Çevirmen). World History Encyclopedia. alınmıştır https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-484/irandaki-selcuklu-minarelerinin-stili-ve-bolgesel/

Chicago Style

AlSulaiti, Fatema. "İran'daki Selçuklu Minarelerinin Stili ve Bölgesel Farklılıkları." Çeviren Batuhan Aksu. World History Encyclopedia. Son düzenleme Ocak 30, 2013. https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-484/irandaki-selcuklu-minarelerinin-stili-ve-bolgesel/.

MLA Stili

AlSulaiti, Fatema. "İran'daki Selçuklu Minarelerinin Stili ve Bölgesel Farklılıkları." Çeviren Batuhan Aksu. World History Encyclopedia. World History Encyclopedia, 30 Oca 2013. Web. 18 Ağu 2022.