İkinci Dünya Savaşı (1939-1945) sırasında ABD uçaklarıyla Tokyo üzerinde tekrarlanan hava saldırılarıyla gerçekleştirilen sistematik bombardıman, Japonya'nın teslim almaya zorlamayı amaçlıyordu. 1945 yılı, Mart ayında atılan binlerce yangın bombası, en az 87.000 kişinin ölümüne yol açan bir ateş fırtınasının çıkmasına neden olmuştur. Çok sayıda sanayi tesisine ev sahipliği yapan Tokyo şehri, diğer pek çok Japon şehri gibi, sonra gelen aylarda da defalarca hedef alınmıştır. Büyük bir yıkım ve çok sayıda can kaybı olurken, bu saldırıların bir deniz ablukası ve yeni geliştirilen atom bombasının şok edici kullanımıyla bir araya gelmesiyle birlikte Japonya nihayet teslim olmuştur.
İlk Baskın
Japonya başkenti, savaş faaliyetleri için hayati önem taşıyan malzemeleri üreten devasa ağır sanayi tesisleri ve on binlerce sayıda küçük çaplı atölyeleriyle, ABD bombardıman uçakları için açık bir hedef haline gelmişti. Başkent Tokyo'ya ilk kez 18 Nisan 1942 tarihinde Doolittle Baskını sırasında ABD'ye ait B-25 bombardıman uçakları saldırmışlardı. Hawaii'deki ABD Deniz Üssü Pearl Harbor'a yapılan saldırıya misilleme olarak uçak gemisinden başlatılan baskın, kapsam ve sonuçları bakımından oldukça sınırlı kalmıştır. ABD bombardıman uçakları, aradan geçen 31 aylık sürede Japon başkenti semalarında bir daha görünmemişlerdi, ancak geri döndükleri zaman, Almanya, Britanya veya başka herhangi bir yerde yapılan benzer hava saldırılarının yol açtığı hasardan çok daha büyük bir yıkım yaratmışlardır.
B-29'lar ve Mariana Adaları
Japonya'ya yönelik doğrudan ve sürekli saldırılar, ABD Silahlı Kuvvetlerinin 1944 yılı ortalarında Mariana Adalarını el geçirmesiyle ancak mümkün olabilmiştir. Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında yapılan Saipan ve Guam Muharebelerinde kazanılan zafer, ABD Kuvvetlerinin bu iki adayı ve komşu Tinian Adasını kalıcı bir hava üssü olarak kullanmasını sağlamıştır. Bundan sonra, artık uzun menzilli Boeing B-29 Superfortress bombardıman uçakları, Japonya'da herhangi bir şehri vurabilirlerdi. ABD, Çin'deki üslerini kullanarak Japonya'ya karşı stratejik bombardıman harekâtını daha önce zaten başlatmıştı; ancak Mariana Adaları savunulması ve gerektiğinde ikmal yapılması açısında çok daha kolay Üslerdi. Artık bombardıman harekâtları yüzlerce uçağın katılmasıyla genişletilebiliyor ve yıkıcı etkilerini artırmak amacıyla saldırılar art arda birkaç gece boyunca gerçekleştirilebiliyordu.
Mariana Adalarından gerçekleştirilen ilk B-29 hava saldırısı, 24 Kasım 1944 tarihinde, 80 adet Superfortress uçağının Tokyo'da bir uçak fabrikasını bombalamasıyla yapılmıştı. Yüksek irtifadan hassas bombardıman yapmak üzere özel olarak tasarlanmış olmalarına rağmen, uçakların sadece dörtte biri hedef bölgesine isabet etmiş, hedefi tutturabilenler ise fabrika veya sanayi tesislerini imha etme konusunda umulan etkiyi de yaratamamışlardı. İsabet oranını olumsuz olarak etkileyen çok şiddetli jet akım rüzgârı nedeniyle yüksek irtifa bombardıman harekâtı sorunlu hale gelmiş ve bomba nişangâhlarının kullanımı gün ışığı gerektirdiğinden dolayı ABD uçaklar Japon avcı uçaklarının saldırılarına açık durumda kalmışlardı. Müttefiklerin Almanya'yı bombalama harekâtı sırasında 1943 yılı, Ağustos ayında Hamburg şehrine karşı düzenlenen Gomorrah Harekâtı gibi Alman şehirlerine yapılan yangın bombası saldırılarının sonuçlarını gören ABD Hava Kuvvetleri, aynı taktikleri Japonya'da da uygulamaya karar vermişlerdi. Sonuç olarak, B-29 uçaklarının büyük bir kısmı, gece vakti yüksek irtifadan Tokyo ve diğer Japon şehirleri üzerine tonlarca yangın bombası bırakmak üzere kullanılmışlardır. Bu durum aynı zamanda Japonya sanayi hedeflerini saf dışı bırakmaya yönelik kabaca yapılmış bir girişim olması uğruna binlerce sivilin hayatını kaybetmesi anlamına geliyordu.
Havacı Tümgeneral Curtis LeMay (1906-1990), 1945 yılı, Ocak ayından itibaren Japonya üzerinde ABD bombardıman harekâtı sorumlusuydu, bu harekât sırasında yangın bombalarının kullanılma nedenine şöyle bir açıklama getirmiştir:
Japonya'ya karşı yürütülen harekâtta yangın bombaları kullanmayı planlamıştık; çünkü Japon şehirlerindeki yapılaşma tarzı, bu bombaları son derece etkili kılıyordu. Ancak bu bölgeleri doğru olarak kullanabilmek, yani güçlü bir yangın başlatabilmek için asgari düzeyde bir yoğunluk – ve dolayısıyla asgari düzeyde bir uçak – gerektiriyordu. Japonların alçak irtifa savunma sistemlerinin yetersiz olduğu da görülüyordu, bu nedenle alçaktan uçamaya karar verdim, çünkü böylece daha ağır yük taşıyabiliyor ve bombardıman daha etkili olabiliyordu. Tokyo'nun sanayi bölgesindeki on yedi mil karelik bir alan yanıp kül oldu (Holmes,446).
Mart 1945, "Ateş Fırtınası" Baskını
Tokyo'ya düzenlene ilk büyük B-29 hava saldırısı, 25 Şubat 1945 tarihinde, yaklaşık olarak 150 adet B-29 bombardıman uçağıyla 450 ton yangın bombası atılması marifetiyle gerçekleştirilmiştir. Saldırı sırasında yaklaşık olarak 30.000 ev yıkılmıştır.
Tümgeneral LeMay'in tarif ettiği ve "Meetinghouse Harekâtı" olarak bilinen söz konusu hava saldırısı, 09 Mart 1945 tarihi gecesi gerçekleştirilmiştir. Mariana Adasından 334 uçak (200 bombardıman uçağı ve bunlara eşlik eden avcı uçakları) havalanmışlardı. Japon uçaksavar bataryalarının pek etkili olmaması ve saldırganlarla fiilen çatışmaya giren gece avcı uçağı sayısının sadece 40 olarak kalması nedeniyle, uçaklardan sadece 14'ü görevden dönememişlerdir. Bombalar, nispetten alçak bir irtifa olan 6.000 fit (1.830 metre) yükseklikten bırakılmıştı, bu bombalar arasında, patladıklarında etrafa ateş saçan M-69 tipi napalm dolgulu yangın bombaları da yer alıyordu. Askeri tarihçi John Vader bu yeni silahı şöyle tanımlar:
Her biri 6 libre ağırlığında olan yangın bombaları, bir konteyner içinde 38'li gruplar halinde atılıyordu. Küçük bombaların 5000 fit yükseklikte gruptan ayrılmasını sağlayan zaman ayarlı bir fünye kullanılıyordu, bombalar yere düştükleri zaman patlayarak jel kıvamında benzin karışımı maddeyi etrafa saçıyorlardı. B-29 uçakları genellikle bu 500 librelik bomba gruplarından 37 adet taşıyorlardı. (Liddle Heart, 434)
Bombalama gece yarısı dolayında yapılmaya başlanmış ve sabaha karşı saat 03.45'e kadar sürmüştür. O gece toplamda 1.700 ton yangın bombası atılmıştır. General LeMay'in öngördüğü şekliyle, bu bombalar Japon şehirlerinde hâkim olan ve kolayca tutuşabilen ahşap mimari yapılar üzerinde büyük bir yıkına yol açmıştır. Yangına dayanıklı olarak tasarlanmış betonarme binalar bile yerle bir olmuşlardır. Yükselen siyah duman bulutları o adar yükseklere ulaşmışlardı ki, ardında gelen bombardıman dalgası uçaklarının alt kısımlarında kararma yapmışlardı.
O gün esen şiddetli rüzgâr yangınları yayarken, açığa çıkan çok büyük ısı yoğunluğu kendine has bir mikro iklimi oluşturmuş, bu ortamda saatte yaklaşık olarak 80 Km hıza ulaşan termal rüzgâr çevredeki havayı içine çekerek yangınların daha da yayılmasına yol açmıştı. Bu durum, kelimenin tam anlamıyla, yanacak başka bir şey kalmadığı zaman sona eren bir ateş fırtınası olmuştur.
Tokyo'nun 16 mil karelik (41,5 km²) bir bölümü – büyük kısmı ticari ve sanayi alanlarından oluşsa da birçok yerleşim bölgesini de kapsayacak şekilde – yerle bir olmuştu. 20 büyük sanayi hedefi tahrip edilmiş ve bir gecede, bir milyondan fazla insan da evsiz kalmıştı. Şehrin itfaiye teşkilatı da ağır kayıplar vermişti: 15 istasyon, 95 itfaiye aracı ve 125 itfaiyeci kaybedilmişti. Saldırı sırasında ve ortaya çıkan yangın fırtınası sonucunda en az 87.000 kişi de ölmüş, yaklaşık olarak 41.000 kişi de yaralanmıştı (Neillands,378). Bu olay tarihte görülen, bir gecede yaşanan en büyük sivil can kaybının olduğu olay olmuştur.
Bu hava saldırılarının atıldıkları yerlerde görülen etkilerini, Tokyo'da yaşayan bir ev hanımı Tsuyako Kii şöyle anlatmıştı:
09 Mart gecesi ortamın oldukça gergin olduğunu hissetim; derken alarm çaldı ve bir adam megafonla okula sığınmamızın gerektiğini söylüyordu. Ancak, okulun çok tehlikeli bir yer olduğunu düşündüğüm için bu çağrıya uymadım, okulun etrafında çok sayıda ev vardı. Okulun yerine Sumida Nehri üzerindeki köprüye koştum ve geceyi orada geçirdim. İlk başta bulunduğum tarafta yangın yoktu ama karşı taraf yanıyordu. 10 Mart sabahı erken saatlerde bulunduğum tarafta da yangın çıkmaya başlayınca köprünün karşı tarafına geçtim. Orası zaten yanıp kül olmuştu, bu sayede kendimi nispetten güvenli bir şekilde koruyabiliyordum. 1923 depremi sırasında insanların yaptığı gibi, son çare olarak nehre atlayabileceğimi düşündüm (Holmes, 566-567).
Tokyo'ya düzenlenen yangın bombası saldırısı, o dönemde yaşanan 1945 Dresden bombardımanı gölgesinde kaldığı için nispeten az bilinen bir olay olarak kalmıştır. Yine de ABD uçaklarının (ve ayrıca bir dizi RAF Lancaster bombardıman uçağı) katıldıkları bu ikinci saldırı, Tokyo saldırısından sadece birkaç hafta önce gerçekleşmişti. Dresden (Almanya) Saldırısı yaklaşık olarak 30.000 kişinin ölümüne yol açmış ve şehri yerle bir etmişti. Almanya'nın savaşı zaten kaybetmiş olduğu ve dolayısıyla bu saldırının stratejik açıdan gereksiz olduğu görüşü bazı çevrelerde hâkim olduğundan dolayı, Dresden bombardımanı tartışmalara yol açmıştır. Aynı durum Japonya için de geçerliydi, ancak pek çok Amerikalı nezdinde hâkim hissiyat farklı olmuştu. Yaygın bir görüşe göre; Pearl Harbor Üssüne yapılan ani saldırı, Pasifik Savaşında Müttefiklerin o ana kadar verdiği büyük kayıplara ve Japon Ordusunun Müttefik savaş esirlerine uyguladığı işkence ve infazlara dair anlatılanlar nedeniyle Japon halkı böyle bir karşılığı/cezayı hak etmiştir.
Sonraki Baskınlar
Tümgeneral Curtis LeMay, Japon yetkilileri ve acil durum hizmet ekiplerinin müdahale etmekte zorlanmalarını sağlamak amacıyla, Mart ayındaki hava saldırısının hemen ardından ikinci bir saldırı daha düzenlemişti. Bu saldırıdan sonra, hem Tokyo'ya ve hem de diğer büyük şehirlere yönelik çok sayıda başka saldırılar da yapılmıştı. Gelecekte olası bir işgal olayına karşı uçakların muhafaza edilme zorunluluğu nedeniyle, Japonya'nın hava savunma kapasitesi büyük ölçüde kısıtlanmıştı. General LeMay bu durumu şöyle ifade etmiştir: "B-29 uçakları Japonya üzerinde diledikleri gibi uçuyorlardı ve Japonya buna hiçbir şekilde engel olamıyordu" (Holmes, 567).
Daha düşük irtifada uçmak, B-29 uçaklarının daha fazla bomba yükü taşıya bilmesi anlamına geliyordu; aynı zamanda bu görevleri sırasında (kuyruk nişancıları hariç) silahlı diğer ekiplerinin uçaklara alınmaması dolayısıyla bomba taşıma kapasiteleri daha da artırılmış oluyordu. Sağlanan bu ağırlık tasarrufuyla, her bir uçağın altı ton daha fazla bomba taşımasına olanak sağlanmıştı. Japonya'nın o dönemde etkili gece avcı uçaklarına sahip olmaması nedeniyle, söz konusu silah ekiplerine de ihtiyaç duyulmuyordu. Nitekim ABD uçaklarının kayıp oranı sadece % 1.5 ila % 2 dolayında olmuştu (gündüz gerçekleştirilen hava saldırılarında % 5 ila % 7 orana kıyasla); bu istatistik, komutanların Japonya'nın yoğun bombardımanla teslim olmaya zorlanabileceğini düşünmelerine yol açmıştı. Hava gücünün savaşları kazanabileceğini kanıtlamak üzere daha başka motivasyonlar da vardı; ABD Hava Kuvvetleri o dönemde resmi olarak ABD ordusunun bir parçasıydı ve böylesi bir başarı, tamamen bağımsız bir hava kuvveti oluşturma hedefine ulaşmada büyük bir adım olacaktı.
B-29 uçakları, belirli endüstriyel veya askeri hedeflere yönelik hassas bombardıman ile ayırım gözetmeksizin yangın bombası saldırısını bir arada yürütmüşlerdir; ancak dönemin teknolojisi göz önünde alındığında, hassas bombardıman çok daha zorlu süreç olup çoğu zaman hedefleri vurma konusunda başarısızlıkla sonuçlanıyordu. Petrol rafinerilerine yönelik kapsamlı yıkım harekâtı ise daha başarılı olmuş ve Japon ordusunun elinde kalan uçak ve tanklara yakıt sağlamakta büyük güçlük çekilmesine yol açacak düzeyde bir tahribata neden olmuştur. Başta Yokohama, Kawasaki, Nagoya, Osaka ve Kobe olmak üzere çok sayıda şehir hedef alınmaya devam edilmiştir.
Tokyo şehri, Mart ve Nisan ayları boyunca çok daha fazla saldırıya maruz kalmıştı; toplamda 20 kez B-29 bombardımanı ve beş kez de uçak gemisinde konuşlanmış bombardıman uçak saldırısı gerçekleşmişti. Nisan ayında beş geceye (12-16 Nisan) yayılan üç ayrı saldırıda 700'den fazla bombardıman uçağı kullanılmış ve bu saldırılar çok daha yıkıcı kaygılara yol açmışlardı. Mayıs ayının son haftasında Tokyo'ya sırasıyla 562 ve 464 B-29 uçaklarının katıldıkları iki hava saldırısı daha düzenlenmişti. Bu saldırılar ve diğerleri sırasında ortaklaşa bir şekilde, başkentin 56 mil karelik (145 km²) bir alanı tamamen yok edilmiş ve sivil halkın kırsal bölgelere doğru kitlesel göç yaşamasına neden olmuştur. Tokyo'nun nüfusu, saldırılar öncesinde 6.6 milyon iken, kısa sürede 2.3 milyona kadar düşmüştü. 100.000'den fazla insan ölmüş ve 2.8 milyon kişi de evsiz kalmıştır. ABD hava saldırıları, Japonya genelinde, Mayıs, Haziran ve Temmuz ayları boyunca devam etmiştir.
Japonya'nın Teslim Olması
Tıpkı Britanya ve Almanya'daki şehirlerde olduğu gibi, Tokyo ve diğer Japon şehirlerinin bombalanması da tek başına bir teslimiyeti beraberinden getirmediği gibi, sivillerin moralinde gözle görülür bir şekilde sarsılma olmamıştı. Yine de ortaya çıkan etki çok dramatik olmuştu. 64 farklı Japon şehrinin yarısından fazlası yerle bir olmuş, 8 milyon insan evsiz kalmıştı. B-29 bombardıman uçaklarının hedef alabileceği yerler neredeyse kalmamıştı. Ancak Japonya'yı savaş yürütmek üzere ihtiyaç duyduğu temel kaynaklardan mahrum bırakma konusunda en etkili yöntem; savaş gemileri, denizaltılar ve saldırı uçakları kullanılarak uygulanan abluka olmuştur. Bu durum ve Pasifik Savaşında uzun askeri yenilgi listesi ve de donanmanın yok edilmesiyle birlikte, bombardıman saldırılarının da etkisiyle Japonya'yı teslimiyetin eşiğine getiren önemli faktörler olmuştur.
Pasifik Savaşı hikâyesinde nihai ve en belirleyici bölüm; Manhattan Projesinin meyvesini vermesi ve Ağustos ayında Hiroşima ile Nagazaki şehirlerine birer atom bombası atılması olmuştur. Bu iki şehrin hedef olarak seçilmelerinin temel nedeni, konvansiyonel bombardıman harekâtlarından nispeten zarar görmemiş olmalarıydı. Tokyo, saldırı için açık bir seçenek gibi görülebilirdi; ancak şehir öylesine büyük bir yıkıma uğramıştır ki, yeniden bombalanması hiçbir etki yaratmayacaktı. Nispeten zarar görmemiş bir şehri tek bir bombayla yok etmenin psikolojik etkisi daha büyük olacaktı. Nükleer silahların fiilen kullanılmasıyla ortaya çıkan o korkunç trajedi, en nihayetinde beklenen sonucu vermiştir: Japonya'nın teslim olması ve İkinci Dünya Savaşında Müttefiklerin zafer kazanması.
