Hayber, Tayma, Dadan, Kurh ve El Ula Eski Kenti, Suudi Arabistan’ın El Ula bölgesinde, antik tütsü ticaret yolları üzerinde yer alan alanlardır. Hayber ve Tayma, çok dönemli vaha yerleşimleri olup; Dadan ise 2000 yıldan daha önce Dadan ve Lihyan krallıklarının başkenti olmuştur. Kurh, erken İslam dönemine ait bir şehirdir ve El Ula Eski Kenti, 12. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar uzanmaktadır.
Hayber
Hayber vahası, tarihöncesi dönemlerden günümüze kadar kesintisiz insan yerleşimine sahne olmuş bir yer olarak, binlerce yıl boyunca canlı bir kültürün ve tatlı kaynak suyunun kaynağı olmuştur. Dünyanın en geniş ve en zengin arkeolojik peyzajlarından biri olarak tanınan Büyük Hayber, lav alanları ve antik vaha geneline yayılmış on binlerce geç tarihöncesi taş yapı ile karakterize edilmektedir.
Görülebilen anıtlar ağırlıklı olarak Neolitik, Tunç ve Demir Çağlarına tarihlense de, bazı bulgular bu peyzajdaki insan varlığının çok daha eskiye, en az 300.000 yıl öncesine kadar uzandığını göstermektedir.
Tarihsel olarak Hayber, İslam’ın ortaya çıkmaya başladığı 7. yüzyılın başlarında Müslüman yönetiminin yerel düzeydeki varlığıyla en iyi şekilde bilinmektedir. Bazalt tepeler üzerine konumlanmış altı kale bu dönemle ilişkilendirilse de, kökenlerinin muhtemelen bu dönemden daha eski olduğu ve günümüze ulaşan yapıların çok daha geç tarihlere ait olduğu düşünülmektedir.
Tayma
Tayma, Kuzeybatı Arabistan’daki bir diğer önemli vaha yerleşimiydi. Tarihsel önemi büyük ölçüde, Güney Arabistan’dan Mısır, Mezopotamya ve Akdeniz dünyasına uzanan seyahat güzergâhları üzerinde, Nefud Çölü ile doğudan gelen ticaret yollarının kesiştiği başlıca bir durak olmasından kaynaklanmaktadır. Özellikle, Tayma Yeni Babil İmparatorluğu’nun son kralı Nabonidus’un, MÖ 6. yüzyılın ortalarında burada ikamet etmiş olmasıyla dikkat çekmektedir.
Tayma’ya yapılan en erken atıf, MÖ 8. yüzyıla tarihlenen Yeni Babil yazıtlarında “Tiamat” adıyla görülmektedir. Refah düzeyi, bir zamanlar etkileyici olan mimarisi ve çok sayıdaki su yönetim yapısı aracılığıyla ortaya konmaktadır. Ayrıca, tarihi kesin olarak bilinmeyen devasa bir kuyu da bulunmaktadır.
2010 yılında yapılan çığır açıcı bir keşif, vahanın yaklaşık 60 km kuzeybatısında, III. Ramses’e (MÖ 1186–1155) ait hiyeroglif bir yazıtın bulunması olmuştur. Suudi Arabistan’da keşfedilen bu türdeki ilk yazıt olan bulgu, Tayma’nın, Arap Yarımadası’nın Kızıldeniz kıyılarını Nil ile bağlayan önemli bir ticaret yolu üzerindeki rolüne işaret etmektedir. Son 20 yıl boyunca vaha içinde ve çevresinde yürütülen arkeolojik çalışmalar, Tayma’nın Tunç Çağı’ndan bu yana kesintisiz olarak iskân edildiğini göstermektedir.
Dadan
El Ula’daki en önemli keşiflerden biri, antik Dadan kenti olmuştur. 2000 yıldan daha önce Dadan ve Lihyan krallıklarının başkenti olan bu nefes kesici taş şehir, kızıl kaya uçurum yüzeylerine düzenli ve ustalıkla oyulmuş ünlü mezarlara ev sahipliği yapmaktadır.
Antik Dadan kenti, eski tütsü ticaret yolları üzerinde kilit bir konumda kurulmuş olup, en az MÖ 8. yüzyıldan MÖ 1. yüzyıla kadar iskân edilmiştir. Dadan’ın ekonomisi, bol su kaynakları ve verimli toprağın çöl ortamında üretken bir vaha oluşturduğu ticaret ve tarıma dayanmaktaydı.
Dadan’daki kazılar, dinsel yapılara odaklanmış ve etkileyici bir mimari ile anıtsal yapıları ortaya çıkarmıştır. Kentin merkezinde, Lihyan Krallığı’nın baş tanrısı Dhu Ghaybahm’a adanmış büyük bir tapınak yer almaktaydı. Bu yapının ölçeği ve inşası, dinin krallıkta önemli bir role sahip olduğunu göstermektedir. Yazıtlar, sunular ve hac etrafında şekillenen canlı bir dinsel yaşamın varlığına işaret etmektedir.
Hem mimari yapılarda hem de tütsü yakacakları ve lambalar gibi eserlerde görülen işçilik düzeyi, bölgede yerel bir taş işçiliği okulunun varlığına işaret etmektedir. Alanda bulunan dikkat çekici unsurlardan biri, tek bir kumtaşı bloğundan oyulmuş devasa bir taş havzadır. Yerel olarak Mahlab al-Naqah olarak bilinen bu yapı, yaklaşık 26 metreküp su alabilecek kapasitede olup, dini törenlerde kullanıldığı düşünülmektedir.
Dadan’da, 2,6 metreye kadar ulaşan, yani bir insanın yaklaşık bir buçuk katı büyüklüğünde devasa heykeller de bulunmuştur. Bunların krallar ve rahipler gibi önemli kişileri temsil ettiği düşünülmektedir. Benzer üsluptaki heykellere, aynı döneme ait Mısır ve Mezopotamya’da da rastlanmıştır.
Dadan’da yüzlerce mezar bulunmaktadır; bunların en görünür olanları, alanın hemen güneyinde kaya yüzeyine oyulmuştur. Kazı ekipleri, bu mezarların konumunun muhtemelen gömülü kişilerin toplumsal statüsünü yansıttığını düşünmektedir. Dadan’daki en bilinen mezarlar, iki adet “aslanlı mezar”dır. Oyulmuş aslanların güçlü bir statüyü ya da kuvveti simgelediği ya da mezarın içindekileri korumak amacıyla yapılmış olabileceği düşünülmektedir. Bazı mezarların ise, MÖ 5. yüzyıldan sonra Dadan’da yaşayan Mine topluluğunun üyelerine ait olabileceği; bunlar arasında “aslanlı mezarlardan” birinin de bulunduğu ileri sürülmektedir.
Dadan’ın refahı, büyük ölçüde yoğun tarım ve sulama uygulamalarına ile günnük (frankincense), mür ve baharat ticaretine dayanıyordu. Merkezleri Dadan’da bulunan Lihyanlılar, bu malların dolaşımında kilit bir rol üstlenmişti. Başkentleri Güney Arabistan’daki M’in olan Mineliler ise kervan ticaretinin denetimine katkıda bulunmuşlardır.
Dadan merkezli Mine topluluğu ile yerel halk arasında uyumlu bir ilişki bulunduğu anlaşılmaktadır; zira Dadan yazıtlarında, topluluklar arasında gerçekleşen evliliklere dair kayıtlar yer almaktadır.
Kurh
Erken İslam dönemi kenti Kurh, Güney Arabistan, Mısır ve Akdeniz dünyası arasındaki antik kara ulaşım yolları üzerinde yer almaktadır. Arkeolojik bulgular, alandaki faaliyetin en az 1. yüzyıla kadar uzandığını göstermektedir; ancak buluntuların büyük çoğunluğu 10. ve 11. yüzyıllara tarihlenmektedir.
622’de İslam’ın ortaya çıkmasıyla birlikte, Şam’dan geçen güzergâh Suriye Hac Yoluna dönüşmüş; bol bahçeleri ve su kaynaklarıyla Kurh, hacılar için önemli bir konaklama noktası olarak gelişmiştir. 985 yılında yazan el-Mukaddesî, Kurh’a dair canlı bir tasvir sunar. Kenti, Mekke’den sonra Hicaz’ın en büyük şehri olarak tanımlar; Sünni nüfusa sahip olduğunu ve pazarlarında Suriye ile Irak’tan gelen malların satıldığını belirtir.
Her tarafından köyler çevreler ve etrafını hurma ağaçları kuşatır; ayrıca çok ucuz hurmalara, mükemmel ekmeğe, bol su kaynaklarına, güzel evlere ve hareketli pazarlara sahiptir. […] Tek başına hem Suriyeli, hem Mısırlı, hem Iraklı hem de Hicazlı bir şehirdir; ancak suyu sağlıksız, hurmaları ise orta kalitededir.
(el-Mukaddesî, 83–84)
Ayrıca, ana caddede, mihrapta bir kemik bulunan bir camiden de söz eder; bu kemiğin, Hz. Muhammed’le konuştuğu rivayet edilen kemik olduğu belirtilmektedir.
Yaklaşık 1200 yılına gelindiğinde, alan terk edilmiş ve vadideki ana yerleşim, günümüzde El Ula Eski Kenti olarak bilinen bölgeye taşınmıştır.
El Ula Eski Kenti
El Ula Eski Kenti, bölgenin kimliğini şekillendiren kalıcı mirası gözler önüne sermektedir. Peyzaja hâkim konumda yer alan yeniden inşa edilmiş Musa bin Nusayr Kalesi, varlığı 10. yüzyıla kadar bildirilen antik bir kaledir. Altında yer alan tarihi yerleşim, en az 12. yüzyıldan 20. yüzyılın sonlarına kadar insan yerleşimini sürdürmüş ve Şam ile Mekke’yi birbirine bağlayan hac yolu üzerinde kritik bir durak olmuştur. Kerpiç yapıları, ayırt edici tahkimatları ve yüzlerce duvar resmiyle görülebilen sanatsal ifade kalıntıları, bir bütün olarak yerel topluluk ve ötesi için büyük tarihsel önem taşımaktadır. Eski kentin labirentimsi sokak ağı, 400 dükkân ve beş merkezi meydan (rahba) dâhil olmak üzere 900’ün üzerinde tespit edilmiş mülkiyete ev sahipliği yapmaktadır.
El Ula’daki bu alanlar, Hegra ve Cebel İkmah ile birlikte, tütsü ticaret yolu üzerinde yer almakta ve Aksum Krallığı, Arabistan, Mısır ve Hindistan üzerinden baharat, ipek ve diğer lüks malların ticaretini mümkün kılan ağın bir parçasını oluşturmaktaydı. El Ula vahası ise, Şam ile Medine’yi birbirine bağlayan Hicaz Demiryolu üzerinde de kilit bir durak konumundaydı. Bu bölge tarih açısından son derece zengindir ve söz konusu alanlar bir araya gelerek El Ula tarihini oluşturan zengin mozaiği meydana getirmektedir.
