Yüzyıl Savaşları (1337-1453), İngiltere ile Fransa arasında yapılan ve kesintili şekilde süren bir çatışmaydı. Savaş, İngiltere Kralı III. Edward’ın (hük. 1327-1377), Fransa Kralı VI. Philippe (hük. 1328-1350) ile Gaskonya’daki feodal haklar ve Aşağı Ülkeler’le yapılan ticaret üzerine tartışmasıyla başladı. Edward ayrıca Fransa’nın meşru kralı olduğunu ileri sürdü ve bu iddiasını Crécy (1346) ve Poitiers (1356) savaşlarında kazandığı büyük zaferlerle pekiştirdi. 1360 yılında Edward, Fransa tahtı üzerindeki hak iddiasından vazgeçti; karşılığında Fransa topraklarının dörtte biri üzerinde lordluk elde etti. Savaş daha sonra, her iki tarafın da kuzey ve güneybatı Fransa üzerinde hâkimiyet kurmaya çalışmasıyla sürdü. Fransa Kralı V. Charles (hük. 1364-1380), savaşın başlangıcından bu yana kaybedilen toprakların büyük kısmını geri aldıktan sonra, İngiltere Kralı II. Richard’ın (hük. 1377-1399), Fransa Kralı VI. Charles’ın (hük. 1380-1422) kızıyla evlenmesiyle bir barış dönemi yaşandı. Ancak İngiltere Kralı V. Henry (hük. 1413-1422), kendi saltanatına şan, ganimet ve meşruiyet kazandırmak amacıyla 1415’teki Azincourt Muharebesi’nde elde ettiği çarpıcı zaferle çatışmayı yeniden alevlendirdi. Bu zafer, onun Fransa tahtının varisi olarak ilan edilmesini sağladı. V. Henry’nin erken ölümü ve İngiltere Kralı VI. Henry’nin (hük. 1422-1461 & 1470-1471) etkisiz yönetiminin ardından, Fransa Kralı VII. Charles (hük. 1422-1461) inisiyatifi yeniden ele aldı. Burgonya Dükü ve Jeanne d’Arc (1412-1431) gibi figürlerin desteğiyle Charles savaşı kazandı ve İngilizleri Calais dışında tüm Fransız topraklarından çıkarmayı başardı.
Yüzyıl Savaşları’nın nedenleri ve devam etme sebepleri şunlardır:
- Fransa Kralı VI. Philippe’in, İngiltere’nin elinde bulunan Gaskonya’yı (Akitanya, güneybatı Fransa) ele geçirmesi.
- İngiltere Kralı III. Edward’ın, Fransa’nın meşru kralı olduğunu iddia etmesi.
- III. Edward’ın, Fransa’daki toprakları zorla almak, uluslararası ticareti korumak, soyluları için ganimet ve mülkler kazanmak amacıyla sefere çıkması.
- Fransa Kralı V. Charles’ın, İngilizleri Fransa’nın feodal topraklarından çıkarmak istemesi.
- Fransa Kralı VI. Charles’ın akıl sağlığını yitirmesi ve Fransız soyluları arasındaki yıpratıcı iç çekişmeler.
- İngiltere Kralı V. Henry’nin, kendi saltanatını meşrulaştırma ve fetihle Fransa kralı olma arzusu.
- Veliaht prens (Dauphin) ve gelecekte Fransa Kralı olacak VII. Charles’ın (hük. 1422-1461), kendi doğuştan gelen hakkını geri kazanma ve tüm Fransa’yı birleştirme kararlılığı.
III. Edward’a Karşı VI. Philippe
İngiliz Kraliyet Tacı, 1066’daki Norman Fethi’nden ve Fatih William’ın (hük. 1066-1087) saltanatından beri Fransa’da topraklara sahipti. Ancak 13. yüzyıla gelindiğinde bu toprakların büyük kısmı kaybedilmiş; Normandiya, Anjou, Maine ve Poitou tamamen yitirilmişti. İki ülke arasındaki sürtüşmeler sık sık savaşa dönüşüyordu; örneğin İngiltere Kralı I. Edward’ın (hük. 1272-1307) ve Fransa Kralı IV. Philippe’in (hük. 1285-1314) dönemlerinde olduğu gibi. III. Edward, kendisine kalan bu sınırlı toprakları miras aldı, fakat çok daha fazlasını elde etme hırsı vardı.
III. Edward, annesi Isabella aracılığıyla Fransa tahtı üzerinde güçlü bir hak iddiasında bulunabiliyordu. Bu iddianın gerçekten ciddi bir hak iddiası mı yoksa sadece Fransa’yı işgal etmek için bir bahane mi olduğu, tarihçiler tarafından bugün hâlâ tartışılmaktadır. Kesin olan şu ki, kağıt üzerinde Edward’ın bir noktası vardı. O dönemde Fransa kralı, kuzeni IV. Charles’ın (hük. 1322-1328) yerine geçen VI. Philippe’ti. Charles öldüğünde, Edward onun en yakın erkek akrabasıydı; çünkü Charles’ın yeğeni ve IV. Philippe’in (hük. 1285-1314) hayatta kalan en büyük torunu durumundaydı. İngiliz kralı, o zamanlar reşit olmadığından hak iddiasını ileri sürmemişti; ayrıca Fransız soyluları, mirasın dişi soy üzerinden geçmesinin meşruiyetini dikkate almayarak doğal olarak Fransız bir hükümdarı tercih etmişti. Ancak 1330’ların ortalarında Edward stratejisini değiştirdi; belki de Gaskonya Dükü olarak İngiliz kralının aslında Orta Çağ feodal kuralları uyarınca Fransa kralının bir vasalı sayılmasından rahatsız olduğu için. Gerçekten de Edward, Haziran 1329’da Amiens Katedrali’nde Philippe’e bağlılık yemini etmişti; büyük olasılıkla bunu, Fransa kralının Gaskonya gelirlerini elinden almaması için yapmıştı.
Edward’ın karşılaştığı bir diğer sorun, Fransa’nın sürekli kuzey İngiltere’yi tehdit eden eski düşman İskoçya ile ittifak halinde olmasıydı. Edward o kadar ileri gitti ki, Philippe’i bir gaspçı olarak nitelendirdi, bir vasal olarak bağlılık yemini etmeyi reddetti ve Philippe’in talep ettiği gibi siyasi tutuklu Artois Kontu Robert’i teslim etmedi. 1337’de Fransa kralı Gaskonya’yı Fransız Kraliyeti’ne el koyduğunda ve ertesi yıl İngiltere’nin güney kıyısını, Southampton’ın yıkımı da dahil olmak üzere, saldırıya uğrattığında, Edward’a savaşı başlatmak için mükemmel bir bahane sunulmuş oldu.
Gaskonya, sahip olduğu bazı ekonomik avantajlar nedeniyle savaşmaya değerdi. İngiliz tahılı ve yünü alan önemli bir ticaret merkeziydi. Bölge ayrıca İngiltere’de tüketilen şarabın başlıca üretim yeriydi. Edward, Fransa tahtı için hak iddiasında bulunarak gereksiz bir savaşa yol açtığı için Papa’dan gelebilecek bir kınamadan kaçınabiliyordu. Ayrıca, Fransa’daki zengin topraklar, İngiltere’de baronların desteğini kazanmak için bir cazibe unsuru olarak kullanılabilir ve böylece kral olarak pozisyonunu güçlendirebilirdi. Edward, şüphesiz, kendi babası II. Edward’ın (hük. 1307-1327) hırslı baronlar tarafından öldürülmüş olduğunu daima aklında tutuyordu. Ele geçirilen soylular, fidye karşılığında ek bir gelir kaynağı olabilirdi. Edward, Fransa’yı tamamen işgal etmeyi planlamamış olabilir, ancak Fransız topraklarını yağmalamak ve ganimetle donatmak niyetini göstermek için etkiliydi; bu amaçla, tipik bir görsel propaganda ve gösteriş unsuru olarak, Edward Ocak 1340’ta Gent’te düzenlenen görkemli bir törenle kendini Fransa Kralı ilan etti. Ayrıca, kral bundan sonra arma olarak Plantagenetlerin üç aslanını, Fransa’nın altın renkli fleur-de-lis’i ile birleştirdi; bu arma 1801 yılına kadar kraliyet armasının bir parçası olarak kaldı.
Edward, kendisi gibi Fransız kralına karşı feodal yükümlülüklerinden kurtulmak isteyen ancak ana ihracatları olan kumaş üretimi için İngiliz yününe ihtiyaç duyan Gent’li Flamanlar gibi değerli müttefikler topladı. Edward, hatta Kutsal Roma İmparatoru IV. Louis’den (hük. 1328-1347) “İmparator Vekili-Genel” unvanını satın aldı; bu unvan İngiliz kralına Aşağı Ülkeler’in lordları üzerinde imparatorluk hakları veriyordu. Tıpkı Gaskonya’da olduğu gibi, VI. Philippe de Flaman zenginliğini kendi çıkarı için istiyordu ve bu nedenle Flaman kontu Guy of Dampierre üzerindeki feodal lordluk konumunu kullanarak bölgeyi istikrarsızlaştırmaya çalıştı. Öte yandan, Fransa içinde, dikkatinin dağılmış olduğu Kral Philippe’ten faydalanmak isteyenler vardı; bunlar arasında Navarra Kralı II. Charles (hük. 1349-1387) ve Armagnac’lı Gaskonya kontları gibi isimler yer alıyordu. Edward, eski şikâyetleri zekice kullanarak Fransa’yı içeriden çökertmeyi ve feodal vassallar üzerindeki etkisini zayıflatmayı başardı. Orta Çağ’da olduğu gibi, savaşlar soylular arasında unvan ve toprak kazanma veya kaybetme fırsatları doğuruyordu; bunun için tek gereken, savaşa istekli iki hükümdardı.
Edward, Fransa ile savaşına mükemmel bir başlangıç yaptı. Haziran 1340’ta, muhtemelen İngiltere’yi işgal etmek amacıyla gönderilen bir Fransız filosu, İngiliz filosu tarafından Aşağı Ülkeler’deki Scheldt Nehri ağzında bulunan Sluys’ta batırıldı. Bunu 1345’te Gaskonya’nın ele geçirilmesi, Normandiya’ya yapılan işgal ve Ağustos 1346’da Crécy Savaşı’nda Fransız ordusunun ağır yenilgisi takip etti. Ertesi yıl Calais ele geçirildi, ancak Kara Ölüm salgınının gelmesi çatışmaları kesintiye uğrattı. Bir sonraki büyük zafer de İngilizler tarafından kazanıldı; bu kez Eylül 1356’da, çok daha büyük bir Fransız ordusuna karşı Poitiers Savaşı’nda. Fransa Kralı II. John (hük. 1350-1364) bile Poitiers’te esir alındı.
Edward büyük başarılar elde etmişti, ancak seferler son derece pahalıya mal oluyordu. Neyse ki, Mayıs 1360’ta savaş sona ermiş gibi görünüyordu. Bu yıl, İngiltere ile Fransa arasında Brétigny Antlaşması imzalandı. Edward’ın Fransa’nın %25’ine (çoğunlukla kuzey ve güneybatı bölgeleri) dair hak iddiası tanındı ve karşılığında Fransa tahtı üzerindeki herhangi bir hırsından vazgeçti. Bu arada II. John, dört yıllık aşağılayıcı esareti sonrasında serbest bırakıldı.
V. Charles ve Fransa’nın Canlanışı
1369’dan itibaren, yeni Fransız kralı V. Charles, nam-ı diğer “Bilge Charles”, seleflerinin kaybettiği toprakları geri almak için ciddi bir çaba göstermeye başladı. Açık bir savaştan kaçınarak taciz taktiklerine odaklandı ve gerektiğinde kalelerinin güvenliğine dayandı. Charles ayrıca İngilizlerden üstün bir donanmaya sahipti, bu sayede İngiltere’nin güney kıyısına sık sık baskınlar düzenleyebiliyordu. Edward, mali olarak zor durumda olan halkından daha fazla vergi toplamaya çalışırken, V. Charles’ın stratejisi meyvesini verdi: 1372’de Akitanya’nın büyük bir kısmını ele geçirdi ve 1375’e gelindiğinde İngiliz Kraliyetinin Fransa’da elinde tuttuğu tek topraklar Calais ile Gaskonya’nın bir dilimi olmuştu.
Fransa ile ilişkiler 12 Mart 1396’da İngiltere Kralı II. Richard’ın Fransa Kralı VI. Charles’ın kızı Isabella ile evlenmesiyle düzeldi. Isabella henüz sadece yedi yaşındaydı, ancak bu evlilik iki ülke arasında yirmi yıllık bir ateşkesi pekiştirdi. Charles VI ile yapılan anlaşma, Richard’ın Fransa tahtı üzerindeki hak iddiasından vazgeçmesini içermiyordu; dolayısıyla Yüzyıl Savaşları şimdilik sadece askıya alınmış oldu. Bir sonraki kral olan İngiltere Kralı IV. Henry (hük. 1399-1413) döneminde ise İngiliz ve Galli isyancılarla ilgilenmek, Fransa’da fazla bir iş yapılmasına engel oldu; ancak Galler Prensi’nin burada başarısız bir sefer düzenlemesi, 1413’te Kral V. Henry olduğunda daha fazla harekete geçme iştahını kabartmış gibi görünüyordu.
V. Henry ve Azincourt
V. Henry, III. Edward’dan bile daha hırslıydı; çünkü sadece Fransız topraklarını yağmalamakla kalmak istemiyor, onları kalıcı olarak ele geçirip bir imparatorluk kurmayı hedefliyordu. Kral için, savaşta başarı aynı zamanda saltanatını meşrulaştırmak için de önemli bir araçtı; zira tahtı, II. Richard’ı öldürerek ele geçiren babası IV. Henry’den devralmıştı. Ek motivasyon kaynağı ise İngiliz Kanalı’nda Fransız korsanların yol açtığı yıkım ve İngiliz soyluların sürekli olarak mülklerini ve servetlerini artırma isteğiydi.
V. Henry’nin kıtadaki hedeflerinde büyük yardım, Fransa Kralı VI. Charles’ın akıl sağlığını yitirmesi ve bunun sonucunda Fransız soyluları arasında Armagnac’lar ve Burgonyalılar arasında meydana gelen bölünmeden geldi. Henry ayrıca Fransa tahtının varisi olan Veliaht Prens Charles tarafından da kışkırtıldı; Charles tüm diplomatik girişimleri reddetti ve genç kral V. Henry’ye bir kutu tenis topu göndererek savaş yerine spora odaklanmasını öneren bir not ekledi.
Henry, 1415’te Normandiya’yı işgal etti, önemli liman kenti Harfleur’u ele geçirdi ve ardından Ekim ayında Azincourt Savaşı’nda muazzam bir zafer kazandı. 1419 yılına gelindiğinde, Henry tüm Normandiya’yı fethetmeyi başarmıştı. Azincourt Savaşı’ndaki zafer, V. Henry’yi ulusal bir kahraman yaptı ve kendisini bu unvana layık göstermek için 1420’de Paris’e yürüyerek Fransızları çok cömert koşullarla bir barış antlaşması imzalamaya zorladı. İngiliz kral, VI. Charles’ın naibi ve varisi olarak ilan edildi ve yeni ittifakı pekiştirmek amacıyla Henry, 2 Haziran 1420’de Troyes Katedrali’nde Charles’ın kızı Valois’li Catherine (d. 1401 - ö. 1437 civ.) ile evlendi. Bu, savaşta İngiltere’nin ulaştığı en yüksek başarıydı.
Troyes Antlaşması’nın bir koşulu, Henry’nin Burgonyalıların baş düşmanı olan ve taht hakkı elinden alınmış Veliaht Prens Charles’a karşı savaşmaya devam edeceğine söz vermesiydi; bu da Yüzyıl Savaşları’nı yeni bir çatışma turu için sürdürüyordu. Ancak, Henry beklenmedik bir şekilde, muhtemelen dizanteriden, 1422’de öldüğü için Fransa kralı olma şansını hiç elde edemedi.
Fransız Zaferi
1429’da Jeanne d’Arc’ın ortaya çıkışı, Veliaht Prens’in artık Fransa Kralı VII. Charles olarak savaşa inisiyatif almasıyla Fransızların toparlanmasının başlangıcını işaret etti. İngiltere Kralı VI. Henry, ailesinin Fransa tahtı üzerindeki iddiasını sürdürdü ve sonunda Aralık 1431’de Paris’teki Notre-Dame Katedrali’nde sözde taç giydi, ancak bu tören gerçek bir güç ve etkiden yoksundu. 22 Nisan 1445’te Henry’nin Charles VII’nin yeğeni Margaret of Anjou (ö. 1482) ile evlenmesi, İngiliz kralının Fransa ile savaştan açıkça kaçındığını gösteriyordu.
Bir sonraki kritik olay, İngiltere’nin en önemli müttefiki olan Burgonya Dükü Philippe the Good’un 1435’te Fransız kralının tarafına geçmesiydi. VI. Henry’nin zayıf yönetimi, ikinci bir Fransız toparlanmasını beraberinde getirdi. VII. Charles kararlıydı ve 1449’dan itibaren Normandiya’nın bazı bölgelerini geri almaya başladı; 1451’de Bordeaux’u kuşattı ve 1452’de Gaskonya’yı ele geçirdi. Savaşların sonunda, 1453’te Castillon Savaşı’ndaki Fransız zaferiyle İngiliz Kraliyetinin elinde sadece Calais kaldı. Fransız Kraliyeti, fetih ve evlilik ittifaklarını birleştiren karma bir stratejiyle Burgonya, Provence ve Bretagne gibi bölgeleri tek bir ulus-devlet çatısı altında toplayarak her zamankinden daha zengin ve güçlü hale geldi. Bu arada iflas etmiş İngiltere, günümüzde Güller Savaşları (1455-1487) olarak adlandırdığımız iç hanedan çatışmalarına sürüklendi.
