Muhtemelen hâlâ dünyanın en popüler hazır içeceği olan çay, ilk olarak Çinli rahipler tarafından meditasyona yardımcı olması amacıyla ve tıbbi özelliklerine değer verenler tarafından içilmeye başlandı; ancak kısa sürede popülerliği artarak diğer Doğu Asya kültürlerine, özellikle de Japonya’ya yayıldı. Çayın hazırlanışı ve içilmesine dair, hayatın sade lükslerinin değerini ve güzelliğini ön plana çıkarmayı amaçlayan özenli bir tören gelişti. Buna ek olarak, çay içenler, nispeten pahalı bir ürünü ikram etmekle kalmayıp, çayı içmek için en iyi porselenlerini ayırarak da zevklerini ve zenginliklerini gizlice sergileyebiliyorlardı.
Çay uzmanları tarafından, nasıl davranılması ve çayın tam olarak nasıl takdir edilmesi gerektiğine dair yazılan kitaplar ve bu içeceği öven şiirler ile birlikte, çay içme bir sanat formuna dönüştü. Böylece çay seremonisi, çoğu zaman telaşlı olan günlük hayatın sıkıntılarından bir anlığına kaçmanın basit bir yolu haline geldi; çay içmenin bugün de birçok insan için hala sahip olduğu bir işlev budur.
Mitolojide Çay
Hem Çin hem de Japon geleneklerinde, çayın keşfi, Zen Budizminin öncüsü olan Chan Budizminin kurucusu Hintli bilge Bodhidharma’ya (Daruma olarak da bilinir) atfedilir. Yeni öğretisini yaymak için seyahat eden Bodhidharma, Çin’in güneyinde Shaolin tapınağını (Japonca’da Shorinji) kurdu. Orada dokuz uzun yıl boyunca duvara karşı oturarak meditasyon yaptı. Bu sürenin sonunda bacakları kurudu ve aydınlanmaya ulaşmak üzereyken uykuya daldı. Bu son adımı kaçırdığı için öfkelenen Bodhidharma, kendi göz kapaklarını koparıp yere attı. Bunlardan bir çalı büyüdü: çay bitkisi.
Tıbbi Bir İçecek, Uyarıcı ve Ticaret Malı
Çayın çeşitli isimleri vardır: Çince ve Japonca'da cha, Hintçe ve Urduca'da chai. İngilizce adı muhtemelen Çin'in güneydoğusundaki Fujian eyaletinde içeceğin telaffuzundan (the) türemiştir. İçecek, Çin'in güneybatısına özgü Camellia sinensis bitkisinin genç yapraklarına, yaprak uçlarına ve tomurcuklarına sıcak su eklenerek yapılır.
Bu içecek ilk olarak MÖ 2. yüzyıl civarında Budist rahipler tarafından meditasyon sırasında kendilerine destek olması ve uykuyu uzak tutmak amacıyla kullanıldı. Çayın tıbbi özelliklere sahip olduğu da düşünülüyordu; bunlardan biri de akşamdan kalmalığı gidermesiydi. Tang Hanedanlığı (MS 618-907) dönemine gelindiğinde çay, manastırların ötesine yayılmış ve bu kadar pahalı bir içeceği karşılayabilen tek kesim olan soylular arasında popüler bir içecek haline gelmişti. Çay, ekonominin önemli bir unsuru haline geldi; ülkenin güneydoğusundaki büyük malikaneler bu bitkiyi yetiştiriyor ve satışından elde edilen değerli vergi gelirini devlete sağlıyordu. Artık diğer Asya ülkelerine de ihracat yapan çay tüccarları, Çin'in en zengin işadamları arasındaydı.
Kültüre Etkisi
Çay içme eğilimi, insanların çayı demlemek, karıştırmak ve içmek için tercih ettikleri kaliteli seramiklerde ve çay yapraklarını saklamak için kullandıkları zarif kavanozlarda da bir patlama yarattı. En saygın çaydanlık üreticilerinden biri, Jiangsu eyaletindeki Yixing idi. Zenginlik gösterisinin kaba ve hoş görülmeyen bir davranış olarak kabul edildiği bir kültürde, kişinin refahını göstermek için basit ama pahalı bir seramik çay kasesi kullanmak yeterliydi.
Çay içmek Çin kültürünün o kadar ayrılmaz bir parçası haline geldi ki, sanat ve edebiyatta da yer almaya başladı. Lu Yu’nun ünlü şiirlerinden biri, 8. yüzyılda yazdığı, çay içerken uyulması gereken kurallar ve gelenekleri ele alan eserinde yer almaktadır. Bu şiir, Yu’nun taze toplanmış bir paket çay hediye edildikten sonra yazdığı bir teşekkür notudur.
Çayı onurlandırmak için çalı kapımı kapattım,
Sıradan insanların izinsiz girmesin diye,
Ve tül başlığımı taktım
Onu tek başıma demlemek ve tatmak için.
İlk fincan boğazımı ve dudaklarımı yumuşakça nemlendirdi;
İkincisi tüm yalnızlığımı yok etti;
Üçüncüsü zihnimdeki donukluğu silip süpürdü,
Okuduğum tüm kitaplardan edindiğim ilhamı keskinleştirdi.
Dördüncü kase hafif bir terlemeyi beraberinde getirdi,
Bir ömür boyu biriken dertlerimi gözeneklerimden dışarı attı.
Beşinci kase varlığımın her zerresini arındırdı.
Altıncı kase beni Ölümsüzler'e yaklaştırdı.
Yedinci kase içebileceğim son kase -
Koltuk altlarımdan hafif bir esinti çıkıyor.
(Ebrey, 95)
Yayılması
Diğer kültürel geleneklerle birlikte çay içme geleneği de Çin’den Kore’deki Silla Krallığı gibi komşu Doğu Asya ülkelerine yayıldı; ancak MS 8. yüzyıldan itibaren hiçbir yerde Japonya’daki kadar popüler hale gelmedi. Japonya’da da ilk olarak Budist rahipler çay içmeye başladı ve çay içme geleneği ancak MS 1200 civarında moda oldu. Çin, Japonya’dakilerden daha kaliteli çay bitkileri yetiştirdiği için, sadece kesilmiş yapraklar değil, bu bitkiler de ithal edildi.
Japonya'da çay genellikle yaprakların dövülüp amazura (üzümden elde edilen bir tatlandırıcı) veya zencefil ile top haline getirilmesi ve ardından sıcak suda demlenmesi ile hazırlanırdı. Sonunda, yine 1200 yılından itibaren, özel çay okulları açıldı ve insanlar en kaliteli porselenlerini çay içmek için ayırmaya başladı.
Çay Seremonisi
Çay ikramı sırasında gelişen ritüel ve törenler Çin'de ortaya çıkmış olsa da, bunu kendi kültürlerinin ayrılmaz bir parçası haline getirenler Japonlardır. Japon Çay Seremonisi, “çay için sıcak su” anlamına gelen chanoyu ya da “çayın yolu” anlamına gelen chado veya sado olarak adlandırılır. Çay partileri, konukların içtikleri çayın türünü tahmin etmeye çalıştıkları oldukça gürültülü etkinlikler olarak başlamıştır, ancak 15. yüzyılda şogun Ashikaga Yoshimasa tüm bunlara son vermiş ve bu etkinliği çok daha ölçülü ve sakin bir hale getirerek, yönetici sınıfa hassas konular hakkında gizli konuşmalar için mükemmel bir ortam sunmuştur.
Tören, gündelik şeylerin güzelliğine ve sadeliğine verilen değeri ifade eden Japon estetik ilkesi wabi'yi temsil eder. Wabi'nin çay törenine uygulanması, 16. yüzyıl çay ustası Sen no Rikyu'ya (1522-1591) atfedilir. Rikyu, savaş ağaları Oda Nobunaga ve Toyotomi Hideyoshi'nin çay seremonileri ustasıydı ve çay içerken tam da doğru sakinlik atmosferini yaratmak için özenle düzenlenmiş çiçeklerin (ikebana) kullanımını da teşvik etti. Görünüşe göre Rikyu'nun efendileri onu her zaman dinlemiyordu, zira Hideyoshi, 1587 yılında Kyushu'daki zaferini kutlamak için 800 konuklu bir çay partisi düzenlemişti. Yine de, çay seremonisi giderek daha kibar ve samimi hale geldikçe, keşiş sonraki nesillerde daha fazla başarı elde etti.
Çay içerken yapılacak ilk şey, doğru yere yerleşmekti ve Japonlar için bu yer, özel chashitsu ya da çay odasıydı; bu oda, yapının orijinal sade mimarisine ve basit malzemelerine atıfta bulunarak sukiya ya da “kusurlu ev” olarak da biliniyordu. Çatılar bambu ve sazdan yapılmış, destek sütunları işlenmemiş ve duvarlar topraktan yapılmıştı. Bu rustik yapı, ana konuttan oldukça ayrıydı (böylece törene aristokratik bir gereklilik damgası vurulmuş oluyordu, çünkü açıkça sadece parası olanlar böyle bir şeyi karşılayabilirdi). Böylece, çay içen kişi veya kişiler günlük yaşam alanından ve dolayısıyla günlük yaşamlarından anında koparılıyordu. Bugün hala üç orijinal çay odası mevcuttur ve bunlar Japonya'nın Ulusal Hazineleri listesinde yer almaktadır. Bunlar Yamasaki'deki Myoki-an'da, Minase-gu Şinto tapınağında ve Kyoto'daki Saiho-ji manastırında bulunur.
Çay odası küçüktü, genellikle sadece üç metre karedir; daha önce daha geniş olan odaların boyutlarının küçültülmesi Rikyu’ya atfedilir. Dekorasyonu ve sunduğu olanaklar asgari düzeydeydi: bir tuvalet ve bir tsukubai; tsukubai, içeri girmeden önce ellerin yıkanması için dışarıda bulunan taş bir leğen (chozu-bachi) ile, estetik bir düzen içinde yakınlarına yerleştirilmiş birkaç düzensiz şekilli taştan oluşur. Bir başka özellik de yine dışarıda bulunan, tek başına duran taştan bir fenerdi. İdeal olarak, çay odası ana evden çıkan basamaklı bir taş yolun (tobi-ishi) bulunduğu kendi küçük bahçesinde (cha-niwa) yer almalıydı. Tercih edilen bitki örtüsü çiçeklerden ziyade yaprak dökmeyen bitkilerdi ve çay odasına girmeden önce törenin sakinleştirici etkisini başlatmak için ayakların altında yosun veya çim bulunması isteniyordu.
Çay salonlarının giriş kapıları genellikle küçüktü; yüksekliği sadece yaklaşık 90 cm (3 ft) idi; bunun amacı, içeriye girdikten sonra herkesin eşit statüde olduğunu göstermekti. Bazı tarihçiler, bu kapının çay salonuna kılıçların girmesini engellediğine inanır; bu da çay içerken rütbe ve mesleğin bir kenara bırakılması gerektiğini göstermenin bir başka yoluydu. Pencereler ve kağıt paravanlar iç mekana bol miktarda ışık sağlıyordu.
Çayın özel bir kepçeyle demlenmesi ve servis edilmesinin ayrıntıları ile uyulması gereken görgü kuralları ya da sergilenmesi gereken ölçülü hareketler, kişinin hangi çay seremonisi okuluna bağlı olduğuna bağlıydı ve bu okulların sayısı oldukça fazlaydı. Su genellikle demir bir su ısıtıcısında kömür ateşinde kaynatılırdı ve çay sert, yeşil ve acıydı. Tüm törenlerde ortak olan bir diğer husus da, özellikle içmek için kullanılan çay kasesi veya chawan olmak üzere, mümkün olan en kaliteli porselenin kullanılması zorunluluğuydu.
Sonraki Dönem
Çay, MS 16. yüzyılda o kadar yaygın bir şekilde tüketiliyor ve o kadar büyük bir ticaret haline gelmişti ki, sonunda Avrupalı tüccarların, özellikle de Portekizliler ve Hollandalıların ilgisini çekti. Çay, MS 1607'de Avrupa'ya tanıtıldı ve MS 19. yüzyıla gelindiğinde, bu içecek Avrupa'da o kadar popüler hale gelmişti ki, çay severler Çin, Hindistan ve Seylan (günümüz Sri Lanka) çayları arasından seçim yapabiliyordu. Son iki ülkeden gelen çay daha sert olduğu için tercih ediliyordu, özellikle de sömürge dönemi Hindistan'ında çay yetiştiriciliğini teşvik eden İngilizler tarafından. Buna rağmen, 19. yüzyılın başlarında Çin'in Avrupa'ya yaptığı toplam ihracatın %80'ini çay oluşturuyordu.
