Pön Savaşları, Kartaca ve Roma arasında MÖ 264 ile MÖ 146 yılları arasında gerçekleşen bir dizi çatışmaydı. Pön adı, Fenike kökenli Kartaca vatandaşları için kullanılan Fenikeli (Yunancada Phoinix, Latincede Punicus'tan Poenus) kelimesinden gelir.
Çatışmanın tarihi Romalı yazarlarca yazıldığı için, bunlara topluca "Pön Savaşları" adını vermişlerdir ve bu da şunları ifade eder:
- Birinci Pön Savaşı (MÖ 264-241)
- İkinci Pön Savaşı (MÖ 218-201)
- Üçüncü Pön Savaşı (MÖ 149-146)
Roma, bu üç savaşı da kazanarak, Romalıların daha önce Kartaca tarafından kontrol edilen Akdeniz bölgesine hakim olmasını sağlamıştır. Çatışmadan önce Kartaca, MÖ 260'tan önce küçük bir liman kentiyken, Akdeniz bölgesinin en varlıklı ve en güçlü şehri haline gelmişti. Kuvvetli bir donanması, paralı asker ordusu ve haraç, gümrük vergileri ve ticaret yoluyla dilediğini yapabilecek kadar serveti vardı.
Kartaca, Küçük Roma şehriyle yaptığı bir antlaşmayla, Batı Akdeniz'deki Roma ticaretini yasakladı ve Roma'nın donanması olmadığı için antlaşmayı kolayca yürürlüğe koyabildi. Kartaca sularında mahsur kalan Romalı tüccarlar boğuldu ve gemilerine el konuldu. Bu roller Birinci Pön Savaşı'ndan sonra tersine döndü ve Kartacalılar sonraki çatışmalarda giderek daha fazla güç, servet ve prestij kaybetti. Üçüncü Pön Savaşı sona erdiğinde, Kartaca artık önemli bir siyasi veya askeri güç değildi.
Birinci Pön Savaşı
Roma, Tiber Nehri kıyısındaki küçük ticaret şehri olarak kaldığı müddetçe Kartaca hüküm sürmüştü; lakin Sicilya adası, Romalıların Kartacalılara karşı artan öfkesinin mihver noktası olacaktı. Sicilya kısmen Kartaca, kısmen de Roma kontrolü altındaydı. Komşu Siraküzalı II. Hiero (MÖ 270-215) Messinalı Mamertinlere karşı savaştığında, Mamertinler önce Kartaca'dan, sonra da Roma'dan yardım istedi. Kartacalılar yardım etmeyi çoktan kabul etmişti ve Mamertinlerin Roma'ya yaptığı çağrı sebebiyle ihanete uğradıklarını hissettiler. Taraf değiştirerek II. Hiero'ya kuvvet gönderdiler. Romalılar, Messinalı Mamertinler için savaştı ve MÖ 264'te Roma ve Kartaca, Sicilya'nın kontrolü için birbirlerine savaş ilan ettiler.
Roma, donanmasının yokluğuna ve deniz savaşlarından habersiz olmasına rağmen, hızla 330 gemi inşa edip teçhiz etti. Kara savaşlarına çok daha alışkın oldukları için, düşman gemisine bağlanıp kancalarla sabitlenebilen hareketli bir iskele olan corvus adlı akıllı bir usul geliştirdiler. Diğer gemiyi hareketsiz hale getirip kendi gemilerine bağlayarak, Romalılar kara savaşı stratejileriyle bir deniz çatışmasını yönlendirebiliyorlardı.
Yine de, Kartacalıların denizdeki ustalığından mahrumdular ve daha da önemlisi, Kartacalı Hamilcar Barca (MÖ 275-228) kadar kabiliyetli bir generalden yoksundular. Hamilcar, herhangi bir yere saldırmadaki sürati ve ani hareketi sebebiyle Barca (``şimşek'' anlamına gelir) lakabını almıştı. İtalya kıyılarında hiçbir uyarıda bulunmadan saldırarak Roma karakollarını yok etti ve ikmal hatlarını kesti.
Kartaca hükümeti Hamilcar'a daha iyi ikmal sağlayıp onu daha iyi takviye etseydi, büyük ihtimalle savaşı kazanırlardı. Mamafih bunun yerine, servetlerini istiflemekle yetindiler ve elzem destek olmadan düşmanlarının icabına bakmaları için Hamilcar ve paralı askerlerine güvendiler. Hamilcar, MÖ 249'da Drepana'da Romalıları yendi, ancak daha sonra insan gücü ve erzak eksikliği yüzünden geri çekilmek zorunda kaldı. Tarihçi Will Durant'a göre:
Neredeyse eşit şekilde yıpranmış olan iki millet dokuz yıl boyunca dinlendi. Lakin bu yıllarda Kartaca hiçbir şey yapmazken... bir grup Roma vatandaşı, devlete gönüllü olarak 60.000 asker taşıyan 200 savaş gemisinden oluşan bir filo sunmuştu.
Artık deniz savaşlarında daha tecrübeli, daha teçhizatlı ve daha iyi kumanda edilen Romalılar, Kartaca'ya karşı bir dizi kesin zafer kazandı ve MÖ 241'de Kartacalılar barış istedi.
Bu savaş her iki taraf için de maliyetliydi ama Kartaca şu sebeplerden dolayı daha ciddi acılar çekti:
- Hükümetin yolsuzluğu ve beceriksizliği, orduya gitmesi gereken fonları zimmetine geçirmesi ve sahadaki generallere çok ihtiyaç duyulan erzak ve takviye göndermeyi daima reddetmesi
- Ekseriyeti paralı askerlerden oluşan ve umumi olarak savaşmayı reddeden ordu
- Hamilcar Barca'nın dehasına aşırı güvenme
Dahası bir de, Kartacalılar düşmanlarını ciddi şekilde küçümsüyorlardı. Kartaca savaşı büyük ölçüde görmezden gelip savaşı Hamilcar ve paralı askerlerine bırakırken, Roma daha fazla gemi inşa edip teçhiz edecek ve daha fazla adam eğitecekti. Roma'nın Birinci Pön Savaşı'ndan önce hiç donanması olmamasına rağmen, MÖ 241'de denizlerin efendisi olarak ortaya çıkmıştı ve Kartaca mağlup bir şehirdi.
Savaş esnasında Kartaca hükümeti paralı asker ordusuna defalarca ödeme yapmamıştı ve bu sebeple, MÖ 241'de bu paralı askerler şehri kuşattı. Hamilcar Barca, Kartaca'nın kendi adına yaptığı seferlerde ihtiyaç duyduğu erzak ve takviyeleri reddetmesine ve bu paralı askerlerin çoğuna savaşta bizzat liderlik etmesine rağmen, kuşatmayı kaldırması için çağrıldı ve bunu yaptı.
Paralı Asker Savaşı MÖ 241-237 yılları arasında sürdü ve Kartaca bu çatışmaya girerken, Roma, Sardinya ve Korsika'daki Kartaca kolonilerini işgal etti. Kartaca bu gelişmeden memnun olmasa da, yapabilecekleri pek bir şey yoktu. Çabalarını, Romalıları eski kolonilerinden çıkarmaya çalışmak yerine, İspanya'nın fethine yoğunlaştırdılar.
MÖ 226'da Kartaca ve Roma arasında Ebro Antlaşması imzalandı. Antlaşmaya göre Romalılar Ebro Nehri'nin kuzeyindeki İspanyol topraklarını, Kartaca ise nehrin güneyinde fethettiği bölgeyi elinde tutacak ve iki ülke de sınırı geçmeyecekti.
İkinci Pön Savaşı
MÖ 228'de Hamilkar bir savaşta öldürüldü ve Kartaca ordusunun kumandası damadı Güzel Hasdrubal'a (MÖ 270-221 civarı) geçti. Hasdrubal, Roma ile olan çatışmada askeri yerine diplomatik çözümler seçti ama MÖ 221'de bir hizmetkarı tarafından öldürüldü ve komuta Hannibal Barca'ya (MÖ 247-183, Hamilkar'ın en büyük oğlu) geçti. Ebro sınırının güneyinde, Roma müttefiki Saguntum şehri bulunuyordu ve MÖ 218'de Hannibal şehri kuşatarak ele geçirdi. Romalılar bu hücuma itiraz ettiler ve Kartaca'dan Hannibal'i Roma'ya teslim etmesini talep ettiler. Kartaca senatosu bu talebi reddetti ve böylece İkinci Pön Savaşı başladı.
Roma'nın yeminli düşmanı Hannibal, Roma ordularının kendisine karşı harekete geçtiği haberini aldı ve cesur bir kumar oynayarak kuvvetlerini Alpler'i aşarak Kuzey İtalya'ya sürdü. Ardından Hannibal, Romalılara karşı girdiği her çatışmayı kazanarak Kuzey İtalya'yı fethetti ve Roma'nın eski müttefiklerini kendi safına çekti.
Dağlar üzerindeki yürüyüşü esnasında birçok fil kaybeden ve gerekli kuşatma vasıtaları ve birliklerinden mahrum olan Hannibal, Güney İtalya'da Quintus Fabius Maximus kumandasındaki Roma ordusuyla bir kedi-fare oyununa yakalandı. Fabius, Hannibal'la doğrudan çatışmaya girmeyi reddetti ve bunun yerine erzaklarını kesip ordusunu aç bırakmaya güvendi.
Romalılar lejyonlarının hareketsizliğinden dolayı sabırsızlanmasaydı, Fabius'un stratejisi işe yarayabilirdi. Hannibal ayrıca, Fabius'un Kartacalıların hizmetinde olduğu için savaşmayı reddettiği şayiasını desteklemek ve yaymak için karşı istihbarat kullandı. Fabius'un yerine, ihtiyatı elden bırakıp birliklerini Apulia bölgesinde Hannibal'e karşı yöneten Caius Terentius Varro ve Lucius Aemilius Paulus getirildi.
MÖ 216'daki Cannae Muharebesi'nde Hannibal, Roma kuvvetlerinin önünde geri çekileceklerini umarak Galyalıları hatlarının ortasına yerleştirdi. Galyalılar tam da bunu yapınca ve Romalılar bir avantaj olarak gördükleri şeyi yapıp onları takip edince, Hannibal arkadan ve yanlardan kuşatarak Roma kuvvetlerini kuşattı ve ezdi. Cannae'de 44.000 Roma askeri ölürken, Hannibal'in askerleri 6.000 kişiydi. Hannibal en büyük zaferini kazandı, ancak Kartaca ona ihtiyaç duyduğu takviye ve erzakı göndermeyi reddettiği için zaferinin üzerine koyamadı.
Bundan kısa bir zaman sonra, Romalı general Publius Cornelius Scipio (MÖ 236-183, daha sonra Scipio Africanus olarak bilinecek), Hannibal'in kardeşi Hasdrubal Barca (MÖ 244-207) kumandasındaki Kartaca kuvvetlerini İspanya'da yenilgiye uğratıyordu. Hasdrubal, MÖ 208'de onu tamamen yenen Scipio'nun gelişine kadar İspanya'yı Romalılara karşı muvaffakiyetle müdafaa etmişti. Hasdrubal, güçlerini birleştirmek için kardeşinin peşinden Alpler üzerinden İtalya'ya geçerek İspanya'dan kaçtı. MÖ 207'de Metaurus Muharebesi'nde durduruldu ve yenildi ve savaş meydanında öldü. Hannibal, Hasdrubal'in kesik başı kampına atılana kadar kardeşinin nerede olduğunu bilmiyordu.
Kartaca'ya saldırılması halinde Hannibal'ın ordusunun geri çağrılacağını ve İspanya'nın artık Roma kontrolü altında olduğunu fark eden Scipio, bir filoya binerek Kuzey Afrika'ya yelken açtı ve Kartaca'nın Utica şehrini ele geçirdi. Kartaca, şehirlerini kurtarmak için Hannibal'ı İtalya'dan geri çağırdı, ancak Scipio, Hannibal'a büyük bir hayranlık duyuyordu ve taktiklerini dikkatlice incelemişti.
MS 202'deki Zama Muharebesi'nde Hannibal, Romalılara karşı bir fil hücumu başlattı; Scipio, Hannibal'ın stratejilerini bilerek bunu kolayca savuşturdu. Romalılar, Kartacalıları fillerle öldürdü ve hayvanları Kartaca saflarına geri gönderdi. Ardından, düşmanı yakalayıp ezen birleşik bir süvari hücumu ve piyade ilerlemesi izledi. Hannibal şehre döndü ve Senato'ya Kartaca'nın derhal teslim olması gerektiğini söyledi.
Scipio, Kartaca'nın Afrika'daki kolonilerini elinde tutmasına izin verdi, ancak donanmasını teslim etmek zorundaydı ve Roma'nın rızası olmaksızın hiçbir şartta savaşa girmesine izin verilmeyecekti. Kartaca ayrıca elli yıl boyunca her yıl Roma'ya 200 talent savaş borcu ödeyecekti. Kartaca yine mağlup bir şehirdi ama ticaret gemilerini ve onları korumak için on savaş gemisini elinde tutarak mücadeleye devam edebildi ve refaha kavuşmaya başladı.
Lakin Kartaca hükümeti, her zamanki gibi yozlaşmış ve bencildi ve savaş borcunu ödemeye yardımcı olmak için halktan ağır vergiler alırken, halk hiçbir katkıda bulunmuyordu. Hannibal, vaziyeti düzeltmek için emekliliğinden döndü, zengin Kartacalılar tarafından Romalılara ihanet edildi ve kaçtı. MÖ 184'te, altmış yedi yaşında, zehir içerek kendi eliyle öldü.
Üçüncü Pön Savaşı: Yıkılan Kartaca
Kartaca, Roma'ya savaş borcunu, üzerinde anlaşılan elli yıl boyunca ödemeye devam etti ve bu müddet bittiğinde, Roma ile olan antlaşmalarını da tamamlamış saydılar. Numidya'ya savaş açtılar, mağlup oldular ve bundan sonra bu ülkeye bir savaş borcu daha ödemeye mecbur kaldılar. Roma'nın rızası olmadan savaşa girdikleri için, Roma senatosu Kartaca'yı barış için bir tehdit olarak gördü.
Romalı senatör Yaşlı Cato, tehdidi o kadar ciddiye aldı ki, mevzu ne olursa olsun bütün konuşmalarını "Ve ayrıca, Kartaca'nın yıkılması gerektiğini düşünüyorum" ifadesiyle bitirirdi. MÖ 149'da Roma, Kartaca'ya tam da bu yolu teklif eden bir elçilik heyeti gönderdi: şehrin parçalanması ve kıyıdan iç kısımlara taşınması. Kartacalılar buna uymayı reddetti ve böylece Üçüncü Pön Savaşı başladı.
Romalı general Scipio Aemilianus (MÖ 185-129) şehri üç yıl boyunca kuşattı ve düştüğünde yağmalayıp yerle bir etti. Roma, Akdeniz'in en mühim gücü olarak meydana çıktı ve Kartaca, Jül Sezar'ın vefatını müteakip tekrar inşa edilene değin yüz yıldan fazla bir müddet boyunca harabe halinde kaldı. Pön Savaşları, Roma'ya küçük bir şehirden bilinen dünyaya hükmedecek bir imparatorluğa dönüşmesi için gereken talimi, donanmayı ve zenginliği sağlamıştı.
