3 Eylül 1783'te Büyük Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri temsilcilerince imzalanan Paris Antlaşması, Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nı (1775-83) resmen sona erdiren ve Amerika Birleşik Devletleri'ni bağımsız bir millet olarak tanıyan barış anlaşmasıydı. Sınırını Mississippi Nehri'ne sabitleyen ve böylece topraklarını iki katına çıkaran antlaşma, Amerika Birleşik Devletleri için cömert bir anlaşma olarak telakki edildi.
Arka Plan: Dünya Altüst Oldu
19 Ekim 1781'de, hırpalanmış İngiliz ordusu Virginia, Yorktown'dan çıktı. Bu vesileyle yeni dağıtılan göz alıcı üniformalar giyen İngiliz askerleri, Fransız ve Amerikan orduları arasında gidip gelerek, teslim edilen silahların giderek büyüyen yığınına tüfeklerini attılar. Duygular doruktaydı; bazı İngiliz askerleri silahlarını bırakırken ağlarken, diğerleri tüfeklerini parçalayacakları ümidiyle gelişigüzel bir şekilde yığının üzerine attılar. Teslim olan İngiliz ordusunun kumandanı Lord Charles Cornwallis, hastalık bahanesiyle törene katılmadı. Kılıcını Amerikalı General George Washington'a sunmak, yardımcısı General Charles O'Hara'ya kaldı. Washington bunu reddetti ve kılıcı kendi yardımcısı General Benjamin Lincoln'e vermesini işaret etti. Efsaneye göre, tören sırasında askeri bandolar "Dünya Tersine Döndü" (The World Turned Upside Down) adlı bir melodi çaldı.
Bu dramatik sahnenin de gösterdiği gibi, Yorktown Kuşatması'nın savaşta mühim bir dönüm noktası olduğu hemen anlaşıldı. Mamamfih kuşatmanın hemen sonrasında, çok az kişi bunun ne kadar önemli olduğunu tahmin edebilirdi. Cornwallis'in teslim olmasına rağmen, İngiliz ordusu New York, Charleston, Kanada ve Batı Hint Adaları'nda hâlâ önemli askeri varlıkları bulunduğu için savaşmaya devam edecek askeri kapasiteye kesinlikle sahipti. Nitekim, Büyük Britanya Kralı III. George (hükümdarlığı 1760-1820) ve Başbakan Lord Frederick North, yaklaşan 1782 sezonu için bir sefer planlamaya çok niyetliydi. Kral ve bakanları, yeni kurulan Amerika Birleşik Devletleri'nin iflasın eşiğinde olduğunun farkındaydı. Kongre tarafından basılan Kıta parası değersizdi ve Kıta Ordusu'nun düşük maaşlı askerlerinin çoğu isyana yakındı. Bütün bunlara ilaveten, Fransa Krallığı'nın hazinesi tehlikeli bir şekilde azalıyordu ve bu vaziyet, Fransızların barış yakında sağlanmazsa savaştan çekilmeye mecbur kalacakları yönünde ipuçları vermesine yol açıyordu. Kral III. George ve Lord North'un tek yapması gereken savaşı bir iki yıl daha uzatmaktı; aksi takdirde Amerikan isyanı kendi kendine çökecekti.
Ancak kral ve bakanları için ne yazık ki İngiliz halkı uzun zamandır savaş yorgunluğundaydı ve Yorktown'daki mağlubiyet bardağı taşıran son damlaydı. Bu tavır, Parlamento'nun Ocak 1782'deki Noel tatilinden sonra tekrar toplanmasına da aksetti. Parlamentodaki birçok kişi bağımsız bir Amerika Birleşik Devletleri'ni tasdik etmese de, bilhassa 1778-79'da Fransa ve İspanya'nın katılmasıyla çatışmanın global bir boyuta ulaşmasının ardından, savaşın İngiliz kaynakları ve milletlerarası prestiji üzerindeki menfi tesirinden daha fazla endişe duyuyorlardı. Yıllar geçtikçe, Parlamento azaları Lord North'un bir önceki sefer sezonunda Kuzey Amerika'daki İngiliz silahlarının neden başarısız olduğuna dair bahaneler sunmasını dinledi ve ardından ufukta bir İngiliz zaferinin belirdiğini söyledi. Cornwallis'in teslim olduğu haberi Londra'ya ulaştığında, artık dayanamamışlardı. Şubat 1782'de müstemleke sekreteri Lord George Germain kabineden ayrılmak zorunda kaldı ve Amirallik Birinci Lordu Lord Sandwich de kısa süre sonra vazifesini kaybetti. Lord North, güvensizlik oyu ve görevden alınma şerefsizliğiyle yüzleşmektense 20 Mart'ta istifa edince, iskambil kulesi nihayet çöktü. Hatta III. George tahttan çekilmeyi dahi düşündü, lakin ikna edildi.
North'un yerine, 'Rockingham Whigleri' olarak bilinen siyasi grubu, Kuzey Amerika'daki savaş da dahil olmak üzere Kuzey bakanlığının birçok politikasına karşı çıkan 2. Rockingham Markisi Charles Watson-Wentworth getirildi. Charles James Fox ve Edmund Burke gibi nüfuzlu İngiliz politikacıların desteğini alan Lord Rockingham, iktidara gelir gelmez savaşı sona erdirmek için hemen adımlar attı; Rockingham'dan nefret eden kral -hatta ikisi aynı odada bile bulunamazdı- yeni bakanlık yedi yıllık savaşı sona erdirmek için harekete geçerken hiçbir şey yapamadı. Nisan 1782'de Rockingham, gayrı resmi sulh müzakerelerini başlatmak üzere Paris'e bir temsilci gönderdi. Rockingham'ın beklenmedik bir şekilde ertesi yılın temmuz ayında ölmesi üzerine Shelburne Kontu başbakan oldu ve müzakerelerin nezaretini üstüne aldı.
Açılış Müzakereleri
Rockingham'ın Büyük Britanya'yı Paris'te temsil etmesi için seçtiği kişi, Amerika'da toprak sahibi olan ve servetini köle ticaretiyle elde eden İskoç tüccar Richard Oswald'dı. Nisan 1782'de Paris'e gelen Oswald, son birkaç yıldır Fransa'da ABD elçisi olarak vazige yapan ünlü Amerikalı alim Benjamin Franklin ile hemen tanıştırıldı. İki adam barışa dair gayriresmi görüşmelerde bulundu, ancak birkaç ay boyunca herhangi bir ilerleme kaydedemediler; Oswald'ın resmi komisyonu henüz bir süre gelmemişti ve Franklin, Kongre tarafından seçilen diğer barış komisyonu azalarının gelmesini beklemek mecburiyetindeydi. Bunlar arasında, Hollandalı bankacılardan aldığı bir krediyi neticelendirmek için Amsterdam'da bulunan John Adams; İspanya'nın Amerika Birleşik Devletleri'ni tanımasını sağlama teşebbüslerinde başarısız olan ABD'nin İspanya elçisi John Jay; ve 1780'de yakalanıp Londra Kulesi'nde çürüyen eski Kıta Kongresi başkanı Henry Laurens de vardı. Savaştan önce Laurens ile iş yapan Oswald, onun Kule'den serbest bırakılmasını sağladı ve Fransa'ya geçişini sağladı. Thomas Jefferson da barış komiserlerinden biri olarak tayin edilmişti, ancak şahsi sebeplerden mütevellit bunu reddetti.
Oswald resmi elçilik vazifesini aldıktan ve Franklin'e Jay ve Laurens katıldıktan sonra (Adams Ekim sonuna kadar gelmeyecekti) Eylül 1782'de ciddi müzakereler nihayet başladı. Lakin hızla tıkandı. Oswald'a Amerika Birleşik Devletleri'nin istiklalini tanıması talimatı verilmemişti; Amerikan komiserleriyse daha fazla görüşmeden önce bu mevzuda ısrarcıydı. Bu çıkmaz, hızlı bir barış anlaşmasına güvenen Fransız Hariciye Nazıtı Kont de Vergennes'i büyük ölçüde hayal kırıklığına uğrattı; Savaş, Fransa'nın hazinesine büyük bir yük bindiriyordu ve Fransız donanmasının Saintes Muharebesi'nde (Nisan 1782) uğradığı mağlubiyet, Fransa'nın müzakerelerdeki nüfuzunu zayıflattı. Vergennes, Franklin ve diğer komisyon azalarını, nihai antlaşmaya kadar "istiklal noktasını" bir kenara bırakmaya çağırdı; bu arada, Fransız Hariciye Nezareti, Fransa'nın Amerikalıların bütün taleplerini desteklemediğini ve diğer seçenekleri değerlendirmeye istekli olacağını ima etmek için Londra'ya gizli elçiler gönderdi (McCullough, 275). Mesele, Oswald'ın Amerika Birleşik Devletleri'ni hakim bir millet olarak tanıma selahiyeti aldığı Eylül ayı sonunda çözüldü.
Resmi celseler, Adams'ın da katılmasıyla 30 Ekim 1782'de yeniden başladı ve bir sonraki ay boyunca devam edecekti. İngiliz Hariciye Müsteşarı Henry Strachey, müzakerelere katılmak ve Oswald'ın talimatlarına uyduğundan emin olmak için geldi. Strachey, Adams'ın günlüğünde "her mevzuda ısrarcı ve baskıcı" bir adam olarak tanımlanıyordu, ancak yine de İngiliz diplomatlar Amerikalılar kadar tecrübeli değildi; Franklin, Jay ve Adams, son birkaç yıldır Amerikan davasına destek ve yardım toplamak için Avrupa mahkemelerinde bulunarak diplomatik becerilerini geliştirmişlerdi. Henry Laurens ise münakaşalara pek katkıda bulunmadı; sağlığı hapis cezasından beri kötüydü ve oğlu Albay John Laurens'in geçen Ağustos ayında önemsiz bir çatışmada öldüğü haberi onu daha da geri çekilmeye yöneltti.
Şartlar ve Anlaşmalar
İngiliz elçileri Amerika Birleşik Devletleri'nin istiklalini tanıdıktan sonra, çözülmesi gereken birkaç soru kalmıştı. Bu sorulardan en göze çarpanı sınırlarla alakalıydı: Amerika Birleşik Devletleri'nin hududu nereye çizilecekti? İngilizler, Franklin'in isteği doğrultusunda Kanada'yı terk etmeyi reddetse de, Appalachian Dağları ile Mississippi Nehri arasındaki bütün toprakları teslim etmeyi kabul etti; bu da Amerika Birleşik Devletleri'nin yüzölçümünü iki katından fazla artırıyordu. Bu hudutlar içindeki bütün İngiliz mülkleri kaybedilecek ve şu anda İngiliz ordusunca işgal edilen bütün ABD toprakları tazminatsız olarak iade edilecekti. Ayrıca, her iki ülkeye de Mississippi Nehri'ne erişme hakkı verildi ve Amerikalılara Newfoundland ve St. Lawrence Nehri açıklarında çok önemli balıkçılık hakları verildi.
Savaş esnasında Britanya'nın yanında yer alan Amerikalılar olan Sadıklar (Loyalists) meselesi daha da münakaşalı hale geldi. Henry Strachey, Sadıklar'ın Britanya'yı destekleyerek kaybettikleri mal ve servetin tazmin edilmesi gerektiğini müdafaa etti; Amerikalı komisyon azaları, hain olarak gördükleri Sadıklar'ın içinde bulundukları zor duruma hiç aldırış etmiyor ve onlara hiçbir şey vermek istemiyorlardı. Sonunda, savaş esnasında ele geçirilen malların tazmin edilmesinin eyaletlere bırakılmasında anlaşmaya varıldı; bu, her iki taraf da bu hamlenin manasız olduğunu anladı. Son olarak, her iki taraf da savaş esirlerini iade edecek ve Britanya, askerlerini "mümkün olan en kısa zamanda" ABD topraklarından çekecekti (Middlekauff, 594). Müzakerelerin ardından Strachey, Lord Shelburne hükümetinin rızasını almak üzere teklif edilen maddelerle Londra'ya gitti. 25 Kasım'da Paris'e döndü ve bazı son dakika revizyonlarının ardından Paris Antlaşması'nın nihai taslağı 30 Kasım 1782'de tamamlandı.
Nihai Antlaşma bir giriş kısmı ve on maddeden oluşuyordu; maddeler aşağıda hülasa edilmiştir:
- Britanya Majesteleri III. George, Amerika Birleşik Devletleri'ni hür ve hakim bir millet olarak tanır ve hükümeti ile toprakları üzerindeki bütün iddialarından vazgeçer.
- Amerika Birleşik Devletleri'nin hudutları şimalde Kanada'nın altında ve garpta Mississippi Nehri'nde sabitlenmiştir.
- Amerikalılara Newfoundland ve St. Lawrence Nehri'nde balıkçılık hakları tanınır ve ayrıca, bu bölgeler henüz yerleşmeye açılmadığı müddetçe Nova Scotia, Magdalen Adaları ve Labrador'da balık kurutma ve bakma hakları verilir.
- Savaş öncesi bir tarafa olan borçlar diğer tarafça ödenmeye devam edecektir.
- Kongre, eyalet hükümetlerine, savaş esnasında el konulan mülkler için Sadıklara tazminat ödenmesini tavsiye edecektir.
- Amerika Birleşik Devletleri bundan sonra Sadıkların hiçbir toprağına el koymayacaktır.
- Bütün savaş esirleri serbest bırakılacak ve İngilizler "ordularını, garnizonlarını ve filolarını" Amerika Birleşik Devletleri'nden çekecektir.
- Mississippi Nehri'nin seyri hem İngiltere hem de ABD'ye açık kalacaktır.
- Savaş esnasında zaptedilen ve antlaşmada açıkça devredilmeyen topraklar iade edilmelidir.
- Antlaşma, imzalanmasından itibaren altı ay içinde tasdik edilmelidir.
Antlaşmanın İmzalanması
Vergennes ve Fransız nazırlar, bir antlaşma taslağı hazırlandığını öğrendiklerinde başlangıçta öfkelendiler. Müzakerelerin dışında bırakılmışlardı; bu da ABD'nin onlarsız ayrı bir barış anlaşması yaptığı anlamına geliyordu. Vergennes'in öfkesini yatıştırmak Franklin'e kalmıştı; Franklin'e barışın henüz kesinleşmediğini ve bunun sadece bir ön anlaşma olduğunu söylemişti. Vergennes hemen ikna oldu ve antlaşmanın şartlarının umduğundan daha iyi olduğunu kabul etmeye mecbur kaldı. 20 Ocak 1783'te Fransa ve İspanya, Britanya ile kendi ön antlaşmalarını imzaladılar. Fransa, Tobago'nun ve Senegal Nehri çevresindeki bazı toprakların kontrolünü ele geçirdi, ancak bunun dışında Britanya ve Fransa, 1778'den beri zaptedilen bütün toprakları geri vermeyi kabul etti. İspanya, Britanya'ya bırakılan Bahamalar mukabilinde Florida Adaları ve Menorca'nın mülkiyetini elde etti. Son olarak, Fransa ve İspanya, Cebelitarık'ın Britanya'nın elinde kalması şartıyla Büyük Cebelitarık Kuşatması'ndan vazgeçmeyi kabul etti. Hollanda Cumhuriyeti ile ön barış, Britanya'nın Doğu Hint Adaları'nda ele geçirdiği bütün Hollanda topraklarını iade etmeyi kabul ettiği 2 Eylül 1783'e kadar sağlanamadı.
Bütün taraflar kendi ön antlaşmaları üzerinde anlaştıktan sonra, imzalama zamanı gelmişti. 3 Eylül 1783'te Franklin, Adams ve Jay, Oswald'ın yerine geçen İngiliz elçisi David Hartley ile birlikte antlaşmaya imza attı. Antlaşma, 14 Ocak 1784'te onu resmen tasdik eden Kongre'ye sunuldu. Sekiz yılı aşkın zorlu bir sürecin ardından Amerikan Bağımsızlık Savaşı nihayet sona erdi; Amerika Birleşik Devletleri sathında kutlamalar yapılırken, Kasım 1783'te son İngiliz birlikleri New York'tan ayrıldı.
Sonrası
Çoğu bilim insanı, Paris Antlaşması'nın şartlarının, batı sınırı iki katından fazla genişletilmiş olan Amerika Birleşik Devletleri için cömert olduğu hususunda hemfikirdir. Ancak, antlaşma imzalandıktan uzun süre sonra bile devam eden bazı anlaşmazlık noktaları vardı. Beklenebileceği gibi, eyaletler, Sadıklara el konulan mülkleri için tazminat ödemede isteksiz davrandı; birçok Sadık, antlaşmadan sonraki yıllarda tazminat başvurusunda bulundu, ancak çok azı herhangi bir tazminat alabildi. Ayrıca, Amerika Birleşik Devletleri'nin değer kaybeden kağıt parası ile federal hükümetin Konfederasyon Maddeleri uyarınca vergileri artıramaması, Amerikalı borçluların antlaşmada emredildiği gibi İngiliz alacaklılarına geri ödeme yapmasını zorlaştırdı. İngiltere bunu, Büyük Göller Bölgesi'ndeki Amerikan topraklarındaki muhtelif kalelerde asker bulundurmak için bir bahane olarak kullandı ve buradan, Kuzeybatı Kızılderili Savaşı'nda (1790-1795) Amerika Birleşik Devletleri'ne düşman olan Yerli Amerikalı milletlere destek verdi. Bu meseleler ancak 1794 Jay Antlaşması ile çözüldü ve İngiltere ile ABD arasında ticari münasebetler tekrar başladı. Ancak barış uzun sürmedi ve İngiltere ile ABD, 1812 Savaşı'nda yeniden savaşa girdi.
