SS Great Britain, Isambard Kingdom Brunel (1806-1859) tarafından tasarlanan buhar gücüyle çalışan bir gemiydi ve ilk seferini Mayıs 1845'te Liverpool'dan New York'a yapmıştı. Dönemin en büyük yolcu gemisiydi ve devasa metal buharlı gemilerin, küçük ahşap gemilerden daha hızlı ve enerji bakımından daha verimli olduğunu gösterdi.
Brunel & Buharlı Gemiler
İlk buharlı çalışan gemilerin en büyük problemlerinden biri, çalışmaları muazzam miktarda kömür ve taze suya ihtiyaç duymalarıydı. Yakıt dolu devasa depolar yüzünden yolculara yeterince yer kalmıyordu ve bu yüzden ilk buharlı gemilerin birçoğu nehirler veya kıyıya yakın bölgelerde kısıtlanmıştı. Britanyalı mühendis Isambard Kingdom Brunel, gemilerin boyutunu olağanüstü oranla yükseltmenin yer sıkıntısını çözeceğine ve Atlantik arası yolcu ve yük hizmetinin kârlı bir şekilde işletilebileceği fikrindeydi. Buharlı gemiler, yalnızca saatte yaptıkları hız yüzünden değil, ayrıca karşıdan rüzgara karşı zikzak çizmek zorunda kalmadığından ve mümkün olan en düz yolu kullanabileceğinden dolayı gidecekleri limanlara yelkenli gemilere nazaran daha hızlı ulaşırlardı.
Brunel, halihazırda başarılı bir demiryolu kodamanıydı, fakat 1835'te Great Western Buharlı Gemi Şirketi'ni (Great Western Steamship Company) kurdu. Brunel'in ilk devasa buharlı gemisi SS Great Western (SS, steamship yani buharlı geminin kısaltmasıdır) 1838 yılında tamamlanmıştı, ancak bu gemi ahşaptan yapılmaydı. Great Western, Nisan 1838'de Atlantik'i geçen ilk buharlı gemi olma yolundaki "yarışta", Transatlantik Buharlı Gemi Şirketi (Transatlantic Steamship Company) tarafından inşa edilen SS Sirius'un ardından ikinci geldi. Sirius teknik olarak yarışı (eğer böyle bir yarış gerçekten olduysa) yalnızca bir günle kazanmıştı, fakat yola Great Western'den dört gün önce çıkmış ve yakıtı bitince taşıdıkları kargoyu yakmak durumunda kalmıştı. Buna karşılık Great Western, denize açıldığı ilk gün, makine dairesinde çıkan bir yangının yol açtığı gecikmeyi atlatmıştı. Cork'ta yakın için durmak zorunda kalmasıydı; 17 gün sonra elinde fazladan 200 tondan fazla kömürle Amerika Birleşik Devletleri'ne varmış olacaktı.
Great Western 128 yolcuyu lüks bir şekilde ve yanında 60 kişilik mürettebatı da taşıyabiliyordu. New York'tan Bristol'a dönüş yolculuğunu, çoğu yelkenli geminin iki katı hızla 14 günde tamamlamıştı (Sirius aynı dönüş yolculuğunu 18 günde tamamlamıştı). Brunel'in daha hızlı gemilere giden yolu bulduğu aşikârdı. SS Great Western Atlantik'i 67 kez daha geçti ve 11 knot azami hızı yakaladı ve yine de bu, en hızlı yelkenli gemiler olan çay klipperlerinin ideal koşullardaki hızının hâlâ yalnızca yarıdan biraz fazlasıydı. Şimdi Brunel buharın çalışabildiğini kanıtladığına göre, bu defa demir gövdeli, daha modern transatlantik bir buharlı gemi inşa etmeye kararlıydı. Great Western'den elde edilen karlar doğrudan, daha büyük, daha hızlı ve daha önce görülmemiş derecede etkili yeni bir tür geminin yapımına kullanılacaktı.
Büyük Daha İyidir
Brunel, büyük bir gemiyi suda ittirmek için öylesine çok yakıt gerekeceği ve uzun mesafeleri katedemeyeceğine dair yaygın olarak kabul gören görüşü yerle bir etmek üzereydi. Doğuştan bir matematikçi olan Brunel, geminin ağırlığı ve sudaki yer değiştirmesinden kaygılanmaması gerektiğini biliyordu. En önemli husus, bir geminin ileri doğru hareket ederken ne kadar suyu itmek zorunda kaldığıydı. Geminin dizaynı su dinamiğine uygun olduğu sürece, enerji kaynağı (buhar ya da yelkenli) ve maddesinin (ahşap ya da demir) bir alakası yoktu (metal bir gövde aslında ahşap gövdeye göre %70 daha hafifti). Geminin hacmi değil, yüzeyi kilit rol oynamaktaydı. Gerçekten de, toplam ağırlığa kıyasla enerji verimliliği oranı açısından hacim ne kadar büyük olursa, o kadar iyiydi. Matematik terimlerinde, bir geminin tasarımı ele aldığınız zaman, geminin ölçeği büyütüldüğünde, hacim küp olarak artarken, yüzey alanı yalnızca kare olarak artar. Pratik manada, devasa buharlı motorlar tarafından çalıştırılan devasa çelik bir gemi, boyutu sayesinde kömür ve yolcular için bayağı bir yere sahip olurdu. Bu, Brunel'in dünyaya gösterdiği fikirdi ve böylece gemi inşasını devrimleştirildi.
Great Britain'in Dizaynı
SS Great Britain için ilk baştaki tasarım, demir geminin iki dev çark tarafından çalıştırılmasıydı. Bu çarklar, yaklaşık 76 cm (30 inç) çapında, devasa metal şaftlar gerektiriyordu ve bu, makine malzeme tedarikçisi James Nasmyth'e, bunların nasıl dövülebileceğine dair bir çözüm bulmasını istemesine yol açtı. Sonuç olarak, Nasmyth 1839'da, ağır sanayi için metal dövmek ve bükmek için devasa bir ağırlığı bastıran, buhar gücüyle çalışan bir makine olan buharlı çekici icad etti.
Buharlı çekiç büyük bir başarıydı, fakat ne var ki Brunel fikrini değiştirdi ve gemisi için çarklı pervanelerden farklı olarak daha yenilikçi bir güç kaynağı aramaya karar verdi. SS Archimedes ve yenilikçi bir şekilde, pervanenin kullanımından etkilenen Brunel, Great Britain için pervaneli bir motor tasarladı. Pervane, geminin kıç tarafında ve suyun altındadır ve bu yüzden çarklı pervanelerden farklı olarak dalgalardan veya geminin yalpalanmasından etkilenmiyordu. Pervane ayrıca geminin daha rahat dönmesini sağlıyordu. Brunel, daha etkili bir şekilde çalışan dört bıçaklı pervaneden evvel altı bıçaklı bir pervane tasarlamıştı; dikkat çekici bir şekilde, modern bir pervane Brunel'in dizayn ettiğinden yalnızca %5 daha etkilidir. Great Britain'in devasa pervanesi 4.7 metre (15 ft 6) boyutundaydı.
Francis Humphreys'in (proje için oldukça yetersiz finanse edilmişti) Great Britain'in devasa motorlarının inşasında yaşanan problemlerin ardından, Brunel yenilerini kendi tasarladı. Bunlar, o dönem inşa edilen, buharla çalışan iki devasa makineydi. Motorlar, dört devasa zincir aracılığıyla pervane şaftına aktarılan toplam 1.600 beygir gücü (horsepower) sağlamaktaydı.
Great Britain hiçbir şekilde ilk metal gemi değildi, fakat yenilikçi bir şekilde, demir plakaların ekstra güç için üst üste geçme iki katmanlı gövdesi vardı. Metal bir güverteye, iki boyuna perdeye ve o dönem için o zamana dek inşa edilmiş, tamamı boyunca uzanan bir dizi su geçirmez bölmeye sahipti. Uzunluğu 98 metreydi (321 ft) ve genişliği en geniş noktasında 15,5 (51 ft) metreyi bulmaktaydı. Gemi, altı direği sayesinde gerekli olduğu takdirde yakıttan tasarruf etmek için hala rüzgar gücünü kullanabilirdi.
Great Britain'ın gövdesi 19 Temmuz 1843'te, Prens Eşi Albert'in (1819-1861) şampanya ile bu anı onurlandırırken Bristol'da suya indirildi. Ne yazık ki ve katılan herkes için utanç verici olacak ki gemi, Bristol'un yüzen iskelerinden çıkmak için fazla büyüktü. Kilit sisteminin bazı parçaları, geminin açık denizlere ulaşıp, Londra'da donatılması için sökülmek zorunda kaldı.
Daha sonra gemi, Atlantik'i geçip New York'a düzenli olarak seferler düzenleyeceği yeni evi Liverpool'a varmadan evvel, denizde denemelere tabi tutuldu. SS Great Britain dünyadaki en büyük yolcu gemisiydi. Gemi 3,675 tondu ve bu, Great Western'den %50 daha ağır olduğu anlamına geliyordu. 130 kişilik mürettebatı vardı ve birinci ya da ikinci sınıf kabinlerde 252 yolcu için odaları vardı. Gemi, Temmuz 1845'te ilk seferi için Liverpool'dan kalktı ve Great Western'in ilk seferinden iki gün daha erken olmak üzere, yalnızca 14 gün 21 saat içerisinde New York'a vardı. Gemiyi açık denizlerde daha dengeli kılmak amacıyla omurganın büyütülmesi gibi birkaç tasarım değişikliği de yapılmıştı. İngiltere'ye dönüş yolculuğu 15 gün sürdü. İkinci geçişte, bu defa daha iyi hava koşullarında, Great Britain New York'a 13 günde vardı ve ortalama 13 knot hız yaptı. Geminin oldukça parlak bir geleceği var gibi görünüyordu.
Karaya Oturma ve Sonraki Kullanımları
Geminin Atlantik'i beşici geçişi felaketle sonuçlandı. Great Britain, Nisan 1846'da, kaptanın hatalı bir harita ve belki de hatalı bir pusula kullanması nedeniyle, İrlanda'nın kuzeydoğu kıyısında Dundrum Bay'de karaya oturdu. Bütün yolcular ve mürettebat güvenli bir şekilde arıza yapan bu devden indirildi. Mühendisler bu devasa demir yığınını sahilden nasıl çıkaracaklarına kafa yorarken, ahşap bir yapı gemiyi denizden koruması için inşa edildi. Bu ahşap duvar iki defa fırtına yüzünden yok oldu ve Brunel bizzat ziyaret edip geminin açık kıç tarafını koruyan bir ahşap koruyucu tasarlamak durumunda kaldı. Onbir ay sonra, Great Britain'in hasarlı gövdesi nihayet onarılmış, içinde birikmiş tonlarca kum dışarıya atılmış ve gemi, 34.000 sterlinlik (günümüzde 3 milyon dolardan fazla) muazzam bir maliyetle yeniden suya indirilmişti.
Geminin inşası için yapılan devasa masrafları hiçbir zaman geri alamayan ve tasarım değişikliklerinin yol açtığı gecikmelerden ötürü, ABD'ye posta taşımaya dair kârlı hükümet sözleşmesini Cunard hattına kaptıran Great Western Steamship Company, zarar etmeyi durdurmak adına Great Britain'i açık artırmaya çıkardı. 40.000 sterlinlik taban fiyata ilgili herhangi bir alıcı bulunamadı. Nihayetinde gemi Gibbs'e, Bright & Company'ye 18.000 £ karşılığında satıldı ve bu gemiyi inşa etme masrafının yalnızca yedide biriydi.
Tamamen yenilenmiş bir şekilde gemi New York'a bir yolculuğa daha çıktı ve daha sonra, Liverpool'dan Avustralya'ya, Melbourne'a düzenli seferler yapan bir yolcu gemisi olarak kullanıldı. Kırım Savaşı (1853-6) esnasında Great Britain asker taşıma gemisi olarak hizmet etti, ancak bu süreci atlatarak Avustralya'ya yönelik başarılı yolcu seferlerine yeniden başladı. 1870 yılında halen hizmetteydi ve geminin gözalıcı geçmişi artık bir hatıraydı ve hâlen Galler'den San Francisco'ya kömür taşımak için kullanılmaktaydı. Görkemli ve yaşlı gemi, 1882 yılında Antony Gibbs & Son tarafından daha ekonomik olan yelkenliye dönüştürüldü ve 1886'da, Güney Atlantik'teki Falkland Adaları açıklarında batarak son ve talihsiz yolculuğunu tamamladı. Su üstünde kalarak, Great Britain evvelki 50 yıl boyunca bir kömür deposu ve yün ambarı olarak uzun ve de utanç verici bir son yaşadı. Tabii bu tam olarak son değildi. 1936'da gemi batırılmıştı, fakat 1970'de tekrardan hayata döndürüldü, dev bir mavnanın üzerinde İngiltere'ye geri getirildi ve öz evi olan Bristol'da bir turistlerin ilgisini çekecek şekilde restore edildi. Bugün gemi SS Great Britain Trust tarafından yönetilmektedir.
Miras
Büyük oranda inşa edilirken bütçeyi aşmış olmasına rağmen SS Great Britain, geleceğin devasa yolcu gemileri için gemi dizaynında takip edilecek yolu göstermişti. Brunel daha sonraları dev SS Great Eastern gemisini inşa ederek, Great Britain'in iki katıdan daha büyük olacak şekilde, 211 metre (692 ft) uzunluğuyla dünyadaki en büyük gemi rekorunu kırmış oldu. 1858'de yapımı tamamlanmıştı ve 4.000 yolcu taşıyabilmekteydi. Buharlı gemiler artık Atlantik'i daha önce hiç olmadığı kadar hızlı geçebilmekteydiler; sıklıkla on gün içinde.
Kısa süre sonra, Hindistan'a, Avusturalya'ya, Amerikalara, daha az yakıt durakları veyahut hiç durmaksızın giden, iddialı yeni rotalar oluşturulmuştu. Dünya küçülüyor gibi görünüyordu. Buharlı gemilerin dünya genelindeki yeni kaynaklara ve tüketici pazarlarına sağladığı daha hızlı ve daha ucuz erişim, endüstriyi hiç şüphesiz giderek daha fazla mal üretmeye sevk etmişti. Bu durum ise 20. yüzyılın devleri arasında yer alan RMS Titanic gibi, buhar gücü sayesinde çalışan daha da fazla geminin üretilmesine yol açmıştır.
Bir tarihçinin söylediği üzere, okyanusu yaran bu devasa gemilerin bir de kültürel mirası vardı:
Buharlı gemiler ayrıca -bağımsızlığını kazandıktan sonra bile- Birleşik Devletler'in ana ülkesiyle bağını koparmadığı anlamına geliyordu. "Batı kültürü"nden söz edebilmemizin buhar sayesinde olduğu tartışılabilir. (Dugan, 97)
