Terör Dönemi veya kısaca Terör (la Terreur), Fransız İhtilali (1789-99) esnasında devlet destekli şiddetin doruk noktasına ulaştığı bir devirdi. Bu devirde, Eylül 1793 ile Temmuz 1794 arasında binlerce karşı-devrimci "şüpheli" kamu önünde infaz edilmiş ve toplu katliamlara uğramıştı. Terör, Fransa üzerinde neredeyse diktatörce bir kontrol tatbik eden on iki kişilik Kamu Emniyeti Komitesi'nce organize edilmişti.
Terör, uzun zamandır İhtilal'in altında yatan sebepler olarak var olan korku ve paranoya duygularının doruk noktasıydı. 1793 sonbaharında, İhtilal çatırdarken ve Birinci Koalisyon Savaşı (1792-1797) kontrolden çıkarken, Milli Konvansiyon, karşı-devrimci casuslar ile komplocuları ortadan kaldırabilmek için Terör'ü günlük düzene koymayı elzem gördü. Bu, ülke çapında 300.000 ila yarım milyon vatandaşın tevkif edilmesine imkan tanıyan Şüpheliler Yasası'nın yürürlüğe girmesine yol açtı. Bu "şüphelilerden" 16.594'ü yargılamanın ardından resmen idam edildi, yaklaşık 10.000'i hapishanede öldü ve binlercesi de Fransa çapında düzenlenen muhtelif katliamlarda öldürüldü. On aylık Terör Dönemi boyunca toplam ölüm sayısının 30.000 ila 50.000 arasında olduğu tahmin ediliyor.
22 Prairial Yasası (Haziran 1794), Büyük Terör olarak bilinen ve ancak Maximilien Robespierre'in 9 Thermidor II. Yılı'nda (27 Temmuz 1794) devrilmesiyle sona eren bir aylık bir zaman olan cinayetlerde bariz bir hızlanmaya yol açtı. Thermidor Tepkisi olarak bilinen sonraki dönem, Terör'e ve Jakoben hakimiyetine son verdi.
Terörün Kökenleri
Terör Dönemi, her yerde düşman gören paranoyak bir İhtilal'in dizayn ettiği ihtilalci bir kendini koruma dürtüsünden doğmuştur. Elbette, paranoya ve korku duyguları 1793'te yeni bir şey değildi, çünkü Terör hayaleti İhtilal'inn ilk günlerinden beri mevcuttu ve her zaman gölgelerde gizleniyordu. Terör, 22 Temmuz 1789'da, aristokratların halkı aç bırakmaya yönelik bir komplosu korkusuyla Parisli bir kalabalığın kraliyet nazırı Joseph Foullon ve damadını vahşice öldürmesiyle ortaya çıktı. Aynı yaz, aristokratların karşı-devrimci anlaşmalarına dair fısıltıların panik halindeki köylüleri senyörlük lordlarının şatolarına baskın düzenlemesine yol açtığı Büyük Korku yaşandı.
İhtilali giderek bölündükçe ve Fransa Avrupa'nın büyük bir kısmıyla savaşa girdikçe, histeri ve endişe daha yaygın hale geldi. Bu duygular, assignat parasının hızla değer kaybetmesi ve uygun fiyatlı ekmek kıtlığının devam etmesiyle daha da kötüleşti. 1793 yazına gelindiğinde, sıradan Fransız vatandaşları, İhtilal'in başlangıcındakinden daha az fakir, aç veya işsiz değildi. Dahası, kışkırtıcı gazeteciler ve politikacılar, yoksulluk ve açlıklarının karşı-devrimci ajanların veya yabancı komplocuların suçu olduğunu ısrarla müdafaa ederek onları tetikte tuttular.
Bu tür söylemler, Devrim düşmanlarının fiilleriyle sürekli olarak pekiştirildi; Mesela, Paris'in Prusya ordusunca tamamen yok edilmesiyle tehdit eden Brunswick Manifestosu, halkın hürriyetinin ciddi bir tehlike altında olduğunu ispatladı. Bu düşünceler, Parisli kalabalıkların binden fazla 'karşı-devrimci' ve rahibi vahşice katlettiği 1792 Eylül Katliamları gibi kanlı külli histeri anlarına yol açtı. 1793 yazına gelindiğinde, karşı-devrimciler görünüşe göre her yerdeydi; Vendée Savaşı ve federalist ayaklanmalar gibi acımasız iç savaşlar ve 13 Temmuz'da Marat'nın öldürülmesi, Cumhuriyet'in içeriden taarruz altında olduğu ve Fransa'nın en tehlikeli hasımlarının bizzat Fransızlar olduğu fikrini güçlendirdi.
Mamafih, Terör halkın korkularından beslenmiş olsa da, liderlerinin ideolojilerinden körüklenmişti. Terörün merkezinde, inançlarındaki kararlılık yüzünden "Bozulmaz" lakaplı idealist Jakoben lider Maximilien Robespierre'in (1758-1794) hâkim olduğu yarı-diktatör Kamu Emniyeti Komitesi vardı. Robespierre ve takipçileri, Devrim'in nihai gayesinin genel irade tarafından erdemli bir şekilde idare edilen bir cumhuriyet elde etmek olduğuna inanıyorlardı. Lakin, bazı kötü niyetli kişilerin kendi başlarına hareket etmeleri durumunda genel iradenin yozlaşacağı ve Cumhuriyet'in başarısızlığa uğrayacağı gibi acil bir tehlike vardı. Buna mani olmak üzere Robespierreciler, potansiyel karşı-devrimci ve hainleri ayıklamaya kararlıydılar. Binaenaleyh, gerçek bir Cumhuriyet, Terör temeli olmadan var olamazdı; zira Robespierre'in kendi sözleriyle, "erdemsiz terör öldürücü, terörsüz erdem ise tesirsizdir" (Robespierre, 21).
Gündemdeki Terör
2 Haziran 1793'te, mutedil Jironden siyasi grubu, Cumhuriyet'in yasama meclisi Milli Konvansiyon'dan tasfiye edildi. Bu vaziyet, nihai siyasi kuvveti, ülke çapında 500.000'den fazla üyesi bulunan Paris Jakoben Kulübü ve bağlı kulüplerinin siyasetine uzun süredir hakim olan aşırı görüşlü Dağ grubuna bıraktı. Dağ, 1793 yazını solcu gündemini takip ederek geçirdi. Sonunda koloni köleliğini kaldırdı ve çağdaş benzerlerinden daha demokratik olmayı ve erkeklere beynelmilel oy hakkı sunmayı vaat eden yeni bir anayasa taslağı hazırladı.
Dağ zaferlerini kutlarken, Fransız Cumhuriyeti tehlikedeydi. Jirondenlerin düşüşü, mühim Fransız şehirlerinde federalist isyanların patlak vermesine sebep olmuş, hudutta ise Koalisyon orduları Fransızları müdafaaya zorlamıştı. Bu arada, assignat'ın değeri düşmeye devam etti. Bu istikrarsızlık, Paris'teki sans-culotte'lar (devrimci işçi sınıfı) arasında genel bir greve yol açtı ve bu sınıflar, 'ultra-radikal' gazeteci Jacques-René Hébert tarafından 5 Eylül'de Kongre'ye yürümeye ikna edildi. Sans-culotte'lar, ücretlerin artırılmasını, uygun fiyatlı ekmek ve kendileri ile yeni kazandıkları hürriyetlerini muhafaza için devrimci bir ordunun kurulmasını talep etti.
Robespierre, sans-culotte'ların taleplerini ultra-radikal düşmanlarının potansiyel bir darbesi olarak görerek bu taleplere karşı direnirken, Kamu Emniyeti Komitesi'ndeki meslektaşı Bertrand Barère vaziyeti kendi lehlerine çevirmeyi başardı. Barère, sans-culotte'lara son zamandaki gıda kıtlığının, Komite'nin maskelerini düşürmek için yorulmadan çalıştığı yabancı casusların ve komplocuların işi olduğunu söyledi. Konvansiyon terörü gündemin bir parçası haline getirir ve teklif edilen devrim ordusu Komite'nin doğrudan murakabesi altına alınırsa, Barère halk hasımlarının kanını teslim edeceğine söz verdi; bilhassa Marie Antoinette ve Jacques-Pierre Brissot'nun adlarını verdi. Bu, kalabalığı memnun etmiş gibi görünüyordu ve hemen evlerine döndüler.
17 Eylül'de, "davranışları, bağlantıları, sözleri veya yazılarıyla tiranlığın, federalizmin destekçisi veya hürriyetin hasmı olduğunu gösteren" herkesin tevkif edilmesine imkan tanıyan meşhur Şüpheliler Yasası yürürlüğe girdi (Doyle, 251). Bu, pratikte hemen hemen herkese tatbik edilebilecek muğlak bir tanımdı. 29 Eylül'de, Umumi Maksimum Yasası, gıdayı daha uygun fiyatlı hale getirmek için birçok ürüne fiyat kontrolleri getirdi. 10 Ekim'de, Komite azası genç Louis-Antoine Saint-Just, Fransa hükümetinin "barışa kadar devrimci" kalmasını teklif etti (Davidson, 188). Son olarak, Aralık ayında, 14 Frimaire Yasası, Komite'nin elindeki gücü daha da merkezileştirerek, Komite'nin Fransa'nın fiili hükümeti statüsünü pekiştirdi. Yeni Jakoben anayasası, yeni seçimler gerektireceği için hiçbir zaman tatbik edilmedi; bunun yerine, doğru zaman geldiğinde, Fransa'nın bütün düşmanları ortadan kaldırıldığında kaldırılmak üzere saygıyla sedir ağacından bir sandığa konuldu. O zaman asla gelmeyecekti.
Terörün Aletleri
Terör hiyerarşisinin en tepesinde Kamu Emniyeti Komitesi bulunuyordu. İlkin muhtelif hükümet fonksiyonlarına nezaret etmek üzere Nisan 1793'te kurulan Komite'nin, teorik olarak azalarını istediği zaman değiştirebilen Milli Konvansiyon'a bağlı olması gerekiyordu. Ama Komite, iktidarda Konvansiyon'u hızla gölgede bıraktı ve Eylül 1793'te başa gelen on iki kişi, Terör sona erene kadar (Nisan 1794'te giyotinle idam edilen Hérault de Séchelles hariç) vazifelerini kalıcı olarak sürdürdüler.
Kamu Eminiyeti Komitesi'nin altında, otorite sahalarındaki bütün 'şüphelileri' ortaya çıkarmak ve tutuklamakla vazifeli çeşitli mahalli nezaret komiteleri bulunuyordu. Bir şüpheliyi neyin tanımladığı her nezaret komitesinin takdirine bırakılmıştı; ancak insanlar kraliyet taraftarı veya Katolik sempatizanlığı, mal istifçiliği veya komşularına 'vatandaş' yerine 'mösyö' diye hitap etmek gibi basit bir cürümden dolayı suçlanabiliyorlardı. Bir komite tarafından ihbar edilen şüpheli hapse atılırdı; eğer istisnai bir talihsizlik yaşarsa, ölüm kalım meselesinin mevzubahis olduğu o korkunç Devrim Mahkemesi'ne çıkarılırdı. Mahkeme, Konvansiyonca tayin edilen 16 sulh hakimi, 60 kişilik bir jüri ve bir savcıdan oluşuyordu. Hiçbir duruşmanın 3 günden fazla sürmesine izin verilmiyor ve yalnızca iki karardan biri verilebiliyordu: beraat veya infaz. Terör yoğunlaşmaya devam ettikçe beraatler daha az yaygın hale geldi.
Son olarak, Terör'ün kolu olarak hareket eden ve kır kısmına devrimci 'adalet' getiren devrimci ordu vardı. Orduya genelde, anında duruşmalar veya askeri mahkemeler açma selahiyetine sahip, vazifedeki Jakoben temsilciler eşlik ediyordu.
Kanlı Günler: Ekim 1793-Mayıs 1794
Kamu Emniyeti Komitesi iktidara geldiğinde ve Terör teşkilatlandığında, kafalar düşmeye başladı. İlk kurbanlar eski rejimin asilleriydi; Marie Antoinette'in 16 Ekim 1793'te yargılanıp idam edilmesinin ardından, devrimci Philippe Égalité adını almasına rağmen darağacından kurtulamayan talihsiz Orléans Dükü'nün ölümü geldi. Fransa Kralı XVI. Louis'nin kız kardeşi Madame Elizabeth, Mayıs 1794'te asıldı. Asillerin ardından, 'mağlubiyetçilik' veya korkaklıkla suçlanan askeri liderlerin ölümleri geldi; Kont de Custine, Renanya'dan çekildiği için idam edilirken, Hondschoote Muharebesi'nde İngilizleri yenen General Jean-Nicolas Houchard, zaferinin ardından asılmadığı için kafasını kaybetti.
Ardından, İhtilal'i kontrol altına almaya çalışıp başarısız olan eski liderlerin idamları geldi. Brissot, Pierre Vergniaud ve Madam Roland gibi en önde gelen Jironden liderlerinden bazıları Ekim sonu ve Kasım başında idam edildi; Paris'ten kaçan Jirondenler, federalist ayaklanmaların başarısızlığının ardından yakalanıp öldürüldü. Daha sonra sıra, eski anayasal monarşist grup olan Feuillants'a geldi; Antoine Barnave 29 Kasım'da başı kesilirken, meslektaşı Jean Sylvain Bailly, mesul tutulduğu Champ de Mars Katliamı'nın gerçekleştiği yerde idam edildi. Diğer mühim kurbanlar arasında ünlü kimyager Antoine Lavoisier, feminist oyun yazarı Olympe de Gouges ve XVI. Louis'i mahkemede müdafaa eden Lamoignon de Malesherbes de vardı.
Terör sürerken, Robespierre ve müttefikleri, kalan rakiplerini ortadan kaldırarak mevkilerini tahkim etti. Robespierrecilerin siyasi solunda, Hristiyanlıktan çıkarma politikalarını müdafaa eden ve Terör'ü daha da teksif etmek isteyen Hébertçiler vardı. Jacques-René Hébert'in artan tesirinden rahatsız olan Robespierre, önce harekete geçmeye karar verdi. Hébert'in ünlü gazetesi Le Père Duchesne'i kapattıktan sonra Robespierre, Hébert ve taraftarlarını tutuklattı. Beraat ihtimalini en aza indirmek için, Hébertçilerin 'yabancı bir komplo'ya katılmakla suçlanan bir grupla birlikte yargılanmasını sağladı. Hébert ve müttefikleri 24 Mart 1794'te asıldı. Cellatlar, ağlayan Hébert'in boynunun birkaç santim yukarısına düşen bıçağı birkaç defa durdurarak kalabalığı eğlendirdi ve nihayet onu öldürdü.
Robespierreciler daha sonra, siyasi sağ kanattaki düşmanlarının, Georges Danton liderliğindeki "Şefkatliler" olarak bilinen grubun peşine düştüler. Terörden rahatsız olan Şefkatliler, Şüpheliler Yasası kapsamında suçlananlar için af talep etti ve Fransız Devrim Savaşları'nın sona ermesini istedi. Terör'ün ortaya çıkmasındaki kendi rolünden rahatsız olan gazeteci Camille Desmoulins, Robespierrist rejimi tenkit eden ve Terör'ün derhal sona ermesini isteyen Le Vieux Cordelier adlı yeni bir broşür neşretti. Broşür son derece popülerdi ve Kamu Emniyeti Komitesi'nce kapatılıncaya dek 100.000'den fazla sattı.
Danton, Desmoulins ve Fransız Cumhuriyet takviminin babası Fabre d'Églantine'in de aralarında bulunduğu Şımarıklar (Indulgents), 29 Mart 1794 gecesi tutuklandı. Komitenin on iki üyesinden yalnızca Robert Lindet, "Yurtseverleri öldürmek için değil, kurtarmak için buradayım" diyerek ölüm fermanlarını imzalamayı reddetti (Davidson, 216). 5 Nisan'da Şımarıklar giyotine gitti; Danton, darağacında cellâda, "Başımı halka gösterin. Görülmeye değer olacak" dedi (ibid).
Paris'in Dışında Terör
Terör'ün tarihi olarak kayda değer kurbanlarının yanı sıra, yüz binlerce isimsiz, sıradan yurttaş şüpheli olarak tutuklandı. On binlercesi mezara gönderildi. Fransa çapında 16.594 kişi giyotine gönderildi ve bunlardan 2.625'i yalnızca Paris'te idam edildi. Bu sayıya, hapishanede ölen yaklaşık 10.000 kişi veya yargılanmadan gerçekleştirilen muhtelif toplu infazlarda öldürülen on binlerce kişi dahil değildir.
1793-94 kışında, Nantes'taki boğulmalar esnasında 1.800 ila 4.800 kişi dondurucu Loire Nehri'nde boğuldu. Lyon Ayaklanması'nın ardından, takriben 2.000 federalist isyancı bir araya toplanarak, yakın mesafeden üzerlerine top atılarak idam edildi. En öldürücü olanı, isyancı Vendée bölgesini dolaşıp karşılarına çıkan herkesi ve her şeyi fark gözetmeksizin öldürüp yakan Fransız Cumhuriyetçi askerlerinin "cehennem birlikleri"ydi. Bütün bunlar göz önüne alındığında, Terör sırasında yaklaşık 50.000 kişinin öldüğü düşünülebilir ama gerçek sayıyı bilmek imkânsızdır.
Terör ve Din
Hébertistlerin tesiri altında kalan Terör, Fransız İhtilali sırasında Hristiyanlıktan çıkarma programlarında bir artışa tanık oldu. Ekim 1793'te Milli Konvansiyon, geriye dönük olarak 22 Eylül 1792'de başlayan yeni bir Fransız Cumhuriyet takvimini tasdikledi; buradaki ima, insanlık tarihindeki belirleyici anın İsa Mesih'in doğumu değil, Fransız Cumhuriyeti'nin doğuşu olduğuydu. Kasım ayına gelindiğinde Hébertistler, Paris'te ortaya çıkan ve Hristiyanlıktaki hurafelerle alay eden ateist Akıl Kültü'nü destekliyorlardı. Fransa sathında kiliseler ya Akıl'a yeniden adanıyor yahut da tahrip ediliyordu ve Katolik rahipler alaya mevzu oluyor ve zorla evlendiriliyordu. 7 Kasım'da Paris Piskoposu, kendisini "bir rahip... yani bir şarlatan" ilan ederek, aşağılayıcı bir şekilde inancından vazgeçmeye zorlandı (Schama, 778). Üç gün sonra, Akıl Mabedi olarak yeniden adanan Notre-Dame Katedrali'nde görklü bir Akıl Bayramı kutlandı. Kült, sans-culotte'lar arasında popülerdi ve Anacharsis Cloots tarafından "tek Tanrı'ya, halka" tapınmak olarak tanımlanıyordu (Carlyle, 375).
Robespierre, her türlü ilahiliği reddeden Akıl Kültü'nden tiksiniyordu. Robespierre'in Katolikliğe karşı bir sevgisi olmasa da, ateizmden nefret ediyordu ve sosyal düzen için daha yüce bir güce inanmanın şart olduğuna inanıyordu. Sık sık Voltaire'den alıntı yapardı: "Tanrı olmasaydı, onu icat etmek gerekirdi" (Scurr, 294). Ve böylece, Hébertistlerin idamlarından sonra Robespierre, Yüce Varlık Kültü formunda bir tanrı icat etti. Robespierre'in bir tanrının varlığını ve insan ruhunun ölümsüzlüğünü kabul eden kültü, bir tür yurttaşlık şuuruna sahip umumi bir erdem yaratmayı hedefliyordu. Lakin, Robespierre'in muhalifleri, onun kendisinin de ilahiliğe özendiğine inanıyorlardı; artık bir diktatörün güçlerine sahip olan Robespierre, bir tanrının güçlerini arzuluyor gibiydi. Bu şayialar, 8 Haziran 1794'te, Robespierre'in bizzat merkezi bir rol oynadığı Yüce Varlık Festivali için Champ de Mars'da suni bir tepe inşa edilmesiyle daha da kuvvetlendi.
Büyük Terör ve Termidor: Haziran-Temmuz 1794
Terör, 22 Prairial (10 Haziran) yasasıyla Haziran 1794'e kadar zirveye ulaşmadı. Paris hapishaneleri dolduğunda, Kamu Emniyeti Komitesi mensubu Georges Couthon tarafından teklif edilen yasa, yargı sürecini hızlandırmayı hedefliyordu. Bu, bir yargılamanın tahkikat basamağını ortadan kaldırarak, vatandaşların artık başka hiçbir delil olmaksızın, yalnızca ihbar edilerek yargılanabileceği anlamına geliyordu. Yasa, zanlıların avukat tutma hakkını ellerinden aldı ve şahitlerin çapraz sorgusunu ortadan kaldırdı. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, bu vaziyet infazlarda çarpıcı bir artışa yol açtı; 10 Haziran ile 27 Temmuz arasında Paris Devrim Mahkemesi'ne getirilen yaklaşık 1.400 dava infazla sonuçlandı. Toplu infazların zirve yaptığı bu son ay, tarihe Büyük Terör olarak geçti.
Bu dönemde, Terör'ün temel dayanağını sorgulamaya başlayan insan sayısı giderek arttı. İç savaşlar büyük ölçüde bastırılmış ve Birinci Koalisyon Savaşı'nın gidişatı, Fleurus Muharebesi'ndeki kesin zaferin ardından Fransa'nın lehine dönmüştü. Lakin Fransa Cumhuriyeti için tehlike azalırken, Terör yoğunlaşmaya devam etti. Gücünün zirvesindeyken, Robespierre, çoğu Konvansiyon azası olan Fransa'nın düşmanlarının listelerine sahip olduğunu açıklayarak Terör'ü meşrulaştırmaya devam etti. Hainlerin isimlerini açıklamayı reddetti ve zamanı geldiğinde onları ortaya çıkaracağına söz verdi.
Bu, Konvansiyon'un Robespierre'e karşı dönmesi ve onu kanun kaçağı ilan etmesiyle bardağı taşıran son damla oldu. 9 Thermidor (27 Temmuz) gecesi tutuklandı; çenesi ya kendi kendine ateş ederek yahut da onu yakalamak için gönderilen jandarmalardan biri tarafından kırılmıştı. Ertesi gün Robespierre, aralarında Saint-Just, Couthon, Francois Hanriot ve kardeşi Augustin'in de bulunduğu 21 destekçisiyle birlikte giyotinle idam edildi. Müteakip aylarda, birçok Jakoben lider de giyotinle idam edildi. Robespierre'in düşüşü, Terör Dönemi'nin sona ermesine ve Jakoben tesirinin keskin bir şekilde azalmasına yol açtı.
