William Shakespeare (1564-1616), Elizabeth devrinin sonları ve Jakoben devrinin başlarında başarılı bir İngiliz şair, oyun yazarı ve oyuncuydu. 'Avon'ın Ozanı' olarak bilinen Shakespeare, 38 oyun, 154 sone ve üç uzun anlatı şiiri yazmıştır. Genelde serbest vezinle ve iambik beşli ölçüyle yazdığı oyunları, zamanında inanılmaz derecede popüler oldu ve dünya çapında sahnelenmeye devam etmektedir; bunlar arasında Bir Yaz Gecesi Rüyası (A Midsummer Night's Dream) ve On İkinci Gece (Twelfth Night) gibi komediler, Hamlet ve Macbeth gibi trajediler, V. Henry gibi tarihî oyunlar ve Fırtına (The Tempest) gibi trajikomediler yer almaktadır. Münakaşa olmaksızın bütün zamanların en etkili oyun yazarı olan Shakespeare'in mirası asırlar boyunca büyümüştür. Oyun yazarı arkadaşı Ben Jonson'ın sözleriyle, Shakespeare "bir çağın değil, bütün zamanların eseriydi."
Erken Hayatı ve Evliliği
William Shakespeare'in hayatı hakkında kesin olarak çok az şey bilinmektedir. Sıradan bir insan olarak, hayatı bir asil veya başka bir kamu figürü kadar ilgiye mazhar olmamıştı. Şöhretine kavuştuktan sonra bile, devrin izleyicileri şahsi hayatından çok eserlerine alaka duymuş ve ölümünden on yıllar sonrasına kadar biyografisini yazmaya yönelik hiçbir teşebbüste bulunulmamıştır. Netice olarak, biyografik detaylarının çoğu tarihte kaybolmuş ve geride yalnızca nasıl bir adam olabileceğine dair kabataslak bir tasavvur bırakmıştır. Ancak bu tasavvur, zamanın kamu belgeleriyle renklendirilebilir; nitekim Avonlu Şair, vergi kayıtlarının, ödeme işlemlerinin, davaların ve vasiyetnamelerin sararmış, bürokratik sayfalarında yaşamaya devam etmektedir. Bu kayıtlar sayesinde akademisyenler Shakespeare'in faaliyetlerini takip edebilmiş ve bu da onların hayat hikayesini bir araya getirmelerine imkan sağlamıştır. Bu bilgiler, eserlerinde, sohbetlerinde ve edebi tenkitlerinde zaman zaman Shakespeare'e atıfta bulunan Robert Greene (1558-1592) ve Ben Jonson (1572-1637) gibi diğer oyun yazarlarının yorumlarıyla desteklenmektedir. Lakin bu küçük parçalar ile Shakespeare'in eserlerinin ve yaşadığı devrin dikkatli bir akademik analiziyle, gelmiş geçmiş en müessir yazarlardan biri hakkında daha kapsamlı bir resim elde etmeyi umabiliriz.
Hakkında münakaşa götürmeyen şey ise, Shakespeare'in İngiltere'nin Warwickshire bölgesinde takriben 1.400 nüfuslu "güzel küçük bir pazar kasabası" olan Stratford-upon-Avon'da doğmuş olmasıdır (Bevington, xlviii'den alıntı). Babası John Shakespeare (yaklaşık 1531-1601), 1552'den önce Stratford'a taşınmış başarılı bir eldiven ve deri işçisiydi. Annesi Mary Arden (yaklaşık 1537-1608), yakınlardaki Snitterfield'da Shakespeare ailesine arazi kiralayan varlıklı bir beyefendinin kızıydı; Arden arazisinde büyüdüğü için, John Shakespeare'in Mary Arden'ı hayatı boyunca tanıyor olması muhtemeldir. Bu evlilik, John'un sosyal statüsünü büyük ölçüde yükseltti ve Stratford'da belediye meclisi azalığı ve hatta icra memurluğu (kabaca belediye başkanlığına denk gelen bir pozisyon) gibi çeşitli kamu vazifelerinde bulunmasına yardım etti. Refahı arttıkça John, ananevi olarak William'ın doğum yeri olarak kabul edilen Henley Caddesi'ndeki hane de dahil olmak üzere birkaç ev satın aldı. John ve Mary Shakespeare çiftinin sekiz çocuğundan üçüncüsü (ve çocukluktan sağ kurtulan en büyüğü) olan William Shakespeare, 26 Nisan 1564'te Stratford'da vaftiz edildi; kesin doğum tarihi kaydedilmemiş olsa da geleneklere göre 23 Nisan'da kutlanıyordu.
Çoğu akademisyen Shakespeare'in muhtemelen 1571 civarında 7 yaşındayken kaydolduğu Stratford'daki King's New School'da bir gramer mektebi tahsili aldığı mevzusunda hemfikirdir. Bu tek odalı okulda Shakespeare, Latince çalışmaları etrafında dönen sıkı bir müfredattan geçmiştir; standart metin William Lyly'nin (şair John Lyly'nin büyükbabası) Grammatica Latina'sıdır; ancak Shakespeare aynı zamanda Ezop Masalları'ndan da okumuş ve Plautus ve Ovid'in şiirleri gibi antik Roma edebiyatının eserlerini incelemiştir; bu şiirler kendi oyunlarına büyük ölçüde tesir etmiştir. 1577'de Shakespeare'in ailesi hala bilinmeyen sebeplerle zor zamanlar geçirdi - John Shakespeare belediye meclisi toplantılarına katılmayı bıraktı, karısının mülkünü ipotek ettirdi ve yün ticaretiyle alakalı ruhsatsız ticaretinden dolayı bir davaya karıştı. Bu mali zorluklar arasında (her ne kadar bu zorluklardan dolayı olmasa da) Shakespeare Stratford'da kaldı ve hiç üniversiteye gitmedi. Bunun yerine evlendi. 27 Kasım 1582'de verilen bir piskoposluk ruhsatı, William Shakespeare ile Anne 'Whately' arasında bir evlilik olduğunu kaydeder. Ancak bu bir yazım hatasıydı zira ertesi gün verilen kefalet senedinde adı Anne Hathaway olarak düzeltilmişti.
Yüzyıllar boyunca Shakespeare'in evliliği birçok spekülasyona konu olmuştur. Çift arasında önemli bir yaş farkı vardı - Anne 26, William ise yalnızca 18 yaşındaydı - bu da bazı akademisyenlerin Shakespeare'in, yanlışlıkla hamile kalmasının ardından Hathaway ailesi tarafından cebren evlendirildiği düşüncesine yol açtı. Bu, Anne'in evliliklerinden sadece altı ay sonra doğum yapmış olması gerçeğiyle destekleniyor gibi görünse de, Shakespeare'in bugün "cebren evlilik" olarak adlandırılacak bir evliliğe mecbur edildiğine dair hiçbir delil yoktur. Aksine, bazı akademisyenler Shakespeare'in onu istediğini; ailesinin maddi sıkıntılar çektiği bir zamanda, varlıklı Hathaway ailesiyle evlenmesinin Shakespeare'in statüsünü iyileştireceğini müdafaa etmektedir. Her neyse, çift ilk çocukları Susanna'yı 26 Mayıs 1583'te kucaklarına aldı. İkiz Hamnet ve Judith adlı Shakespeare çocukları da 2 Şubat 1585'te Stratford'da vaftiz edildi.
Kayıp Yıllar ve Londra'da Yeniden Doğuş
İkizlerinin 1585'teki vaftiz merasiminden sonra Shakespeare tamamen unutulur ve 1592'ye dek, Londra'da yükselen bir aktör ve oyun yazarı olarak ilk defa anıldığı zamana kadar tekrar meydana çıkmaz. Aradan geçen yedi yıldaki -21-28 yaşları arasında olması gereken- hayatı ve faaliyetleri tamamen bilinmemektedir. Tabii olarak, Shaespeare'in bu 'kayıp yıllar' boyunca nerede olduğu geniş çapta münakaşa edilmiş ve bazıları efsanelere dönüşen muhtelif teorilerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Shakespeare'in ilk biyografi yazarı Nicholas Rowe, mahalli bir hakimin onu kaçak geyik avlarken yakalamasının ardından Stratford'dan ayrılmak zorunda kaldığını iddia eder. Başka bir rivayete göre ise, Stratford'dan ayrılıp bir köy hocası olmak için gitmiştir; bu da eserlerinde neden bu kadar iyi tahsilli göründüğünü açıklar. Diğer teoriler ise, Aşağı Ülkeler'de asker olduğunu veya Stratford'da bir kasabın yanında çıraklık yaptığını ileri sürer; 17. yüzyıl yazarı John Aubrey, ikinci teoriyi destekler ve "Shakespeare bir buzağıyı öldürdüğünde, bunu görklü bir şekilde yapar ve bir hitabe verirdi" (Bevington, 13'te alıntılanmıştır) şeklinde bir anekdot aktarır.
Shakespeare'in "kayıp yılları" hakkındaki tek kesinlik, bir noktada Londra'ya yerleşip tiyatro dünyasına dahil olmasıdır. Belki de Stratford'dan geçip Londra'ya ulaşan bir turne topluluğuna katılmış veya belki de tiyatroda kariyer yapma niyetiyle başkente gitmiştir. 18. yüzyılda, akademisyen Edmond Malone, Shakespeare'in "tiyatrodaki ilk vazifesinin bir suflör hizmetçisi olmak" olduğu yönündeki desteksiz iddiayı ortaya atmıştır (ibid). Bunun doğru olup olmadığına bakılmaksızın, akademisyen David Bevington, "taşradan gelen genç bir adamın tiyatro hiyerarşisinin en alt basamağından başlaması gerektiği" hususunda hemfikirdir ve "Shakespeare'in sonraki çalışmalarının sahne sanatlarının teknik meselelerine dair derinlemesine ve pratik bir bilgi ortaya koyduğunu" ekler (ibid). Shakespeare, ilk ilgisi nasıl başladıysa başlasın, hem oyuncu hem de oyun yazarı olarak hızla ün kazanmış ve 1590'ların başlarında ilk oyunlarını yazmıştı. 1592'ye gelindiğinde, ünlü oyun yazarı Robert Greene'in dikkatini çekecek kadar tanınmıştı. Ölümünden sonra neşredilen eseri Greene'in Groatsworth of Wit'inde, ölmekte olan Greene alaycı bir şekilde Shakespeare'e atıfta bulunur:
Çünkü bizim tüylerimizle güzelleşmiş, 'Bir oyuncunun postuna sarılı kaplanın kalbi' ile züppe bir karga var; o da sizin gibi en iyiler kadar boş bir şiir yazabileceğini sanıyor ve tam bir Johannes Factotum [yani, 'Her işte usta'] olarak, kendi deyişiyle bir ülkedeki tek Shake-scene'dir.
Genç oyun yazarını temelde bir yavan olmakla suçladığı bu alaycı taarruzda Greene doğrudan Shakespeare'e atıfta bulunur. "Bir oyuncunun postuna sarılı kaplanın kalbi" mısrası, VI. Henry 3'ten bir mısradan ilham almıştır: "Ey bir kadının postuna sarılı kaplanın kalbi" (1.4.137). Bu, Shakespeare'in yalnızca tiyatro dünyasında Greene'in dikkatini çekecek kadar önemli bir isim haline geldiği anlamına gelmiyordu, aynı zamanda oyunlarının da bu şekilde referans gösterilebilecek kadar iyi bilindiği manasına geliyordu.
İlk Eserleri
Greene'in kıskançlığının hedefi olarak tarih sayfalarına geri döndüğünde, Shakespeare en eski oyunlarını çoktan yazmıştı. VI. Henry'nin üç bölümünün, Yanlışlıklar Komedyası (The Comedy of Errors), Hırçın Kız (The Taming of the Shrew) ve hatta belki de Titus Andronicus'un, 1588 ile 1592'de veba sebebiyle Londra tiyatrolarının kapanması arasında bir zamanda yazıldığına inanılıyor. Bu ilk yıllarda, genç Shakespeare muhtemelen oyunları Londra tiyatrolarını kasıp kavuran oyun yazarları Thomas Kyd (1558-1594) ve Christopher Marlowe'un (1564-1593) eserlerinin tesiri altındaydı. Bu yazarların tesiri Shakespeare'in eserlerinde açıkça görülebilir. Kyd, Shakespeare'in Titus Andronicus'ta örnek alacağı ve Hamlet'te ustalaşacağı 'intikam trajedisi' türünü popülerleştirmişti; Marlowe ise eserlerini, çoğunlukla beşli iambik ölçüyle yazılmış, kafiyesiz poetik bir ölçü olan boş nazımla yazmıştı. Bu tarz, en çok Shakespeare ile münasebetlendirilecekti. Bazı akademisyenler, Shakespeare ve Marlowe'un birbirlerini şahsen tanıdıklarına ve birlikte çalışmış olabileceklerine, hatta en azından birbirlerine el yazmalarını göstermiş olabileceklerine inanıyor. Shakespeare, ilk eserlerinde muhtemelen diğer oyun yazarlarıyla da iş birliği yapmıştı; George Peele'nin (1556-1596) Titus Andronicus'u birlikte yazdığı ve VI. Henry oyunlarının yazılışında başka bir yazarın da parmağı olduğu genel kabul görüyor; Marlowe veya Thomas Nashe (1567-1601) sıklıkla aday olarak gösteriliyor.
1592'de Londra'yı kasıp kavuran bir veba salgını, tiyatroların kapanmasına sebep oldu. İşsiz kalan Shakespeare, zengin bir aristokratın himayesini kazanmayı umarak anlatı şiiri yazmaya yöneldi. 1593'te iambik beşli ölçüyle yazılmış 1.194 mısralık dramatik şiiri Venüs ve Adonis'i neşretti. Şiir, Shakespeare'i himaye eden 18 yaşındaki asil Henry Wriothesley, 3. Southampton Kontu'na (1573-1624) ithaf edildi. Shakespeare'in ikinci anlatı şiiri Lucrece'nin Tecavüzü (The Rape of Lucrece) de Southampton'a ithaf edildi. Tiyatrolar Haziran 1594'te yeniden açıldığında Shakespeare, eğlenceci Burbage ailesi etrafında toplanan bir oyunculuk şirketi olan Lord Chamberlain's Men'in müşterek sahibiydi. James Burbage, Londra'nın kuzeydoğusundaki Tiyatro'nun sahibiyken oğlu Richard, Chamberlain's Men'in baş oyuncusuydu. Richard Burbage, Shakespeare'in oyunlarındaki başrollerin çoğunu oynayarak devrinin önde gelen trajedi sanatçısı haline geldi. Will Kemp, Chamberlain's Men'de komedi rollerinde uzmanlaşmış bir diğer önemli oyuncuydu. 1599'da topluluktan ayrılmadan önce Kemp, Shakespeare oyunlarındaki birçok palyaçoyu canlandırdı ve ikonik Sir John Falstaff rolünün yaratıcısıydı.
Orta Kariyer ve Globe Tiyatrosu
Tiyatroların tekrar açılmasını takip eden yıllarda Shakespeare, Lord Chamberlain'in Adamları için Veronalı İki Beyefendi (The Two Gentlemen of Verona), Aşkın Emeği Boşa Gitti (Love Labour's Lost), Romeo ve Juliet, III. Richard'ın Trajedisi ve Bir Yaz Gecesi Rüyası (A Midsummer Night's Dream) gibi birçok yeni oyun yazarak sanatını mükemmelleştirmeye devam etti. O devirde adet olduğu üzere, bu hikâyelerin çoğu Shakespeare'in orijinal eserleri değil, mevcut kaynak materyallerden uyarlamalardı. Mesela Romeo ve Juliet, Arthur Brooke'un bir şiirinden ve Ovidius'un Metamorphosis'inden ilham almıştı. Tarih oyunları ise, III. Richard gibi, mesela Holinshed'in Günlükleri gibi metinlerden alınmıştı. Mamafih Shakespeare'in karakter çalışmaları ile dil kullanımı, bu aşina hikâyeleri yeni ve orijinal tecrübelere dönüştürerek izleyicilerini büyüledi. 1597'ye gelindiğinde ünü hızla artıyordu; ailesi için bir arma başvurusunda bulunmuş, Stratford'daki en büyük ikinci evi satın almış ve İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth'in (hükümdarlık zamanı 1558-1603) sarayında sahne almaya başlamıştı.
Shakespeare Londra'da yaşamaya ve çalışmaya devam ederken, Anne Hathaway çocuklarıyla birlikte Stratford'da kalmıştı. John Aubrey'ye göre, Shakespeare onları yılda en az bir defa ziyaret ederdi. 1596'da 11 yaşındaki oğlu Hamnet öldü. Bilim insanları, Hamnet'in ölümünün Shakespeare'in eserleri üzerinde herhangi bir tesiri olup olmadığını uzun zamandır tahmin etmeye çalışıyor ki bu mevzu hala münakaşalıdır. Bu trajediye rağmen Shakespeare yazmaya devam etti ve 1596 ile 1598 arasında Kral John, Venedik Taciri (The Merchant of Venice), Kuru Gürültü (Much Ado About Nothing), Windsor'un Şen Kadınları (The Merry Wives of Windsor) ve IV. Henry'nin iki bölümünü kaleme aldı. Ardından, 1599'da kariyerinin en yaratıcı ve üretken yıllarından birini geçirdi; V. Henry, Julius Caesar, Nasıl Hoşunuza Giderse (As You Like It), On İkinci Gece gibi klasikleri yazdı ve muhtemelen Hamlet üzerinde çalışmaya başladı. İlk defa 1600 veya 1601'de sahnelenen Hamlet, Shakespeare'in "büyük trajedilerinin" ilki olarak kabul edilir ve birçok kişi tarafından İngiliz edebiyatının en büyük eserlerinden biri olarak anılır. Bu yaratıcı enerji patlaması, Thames Nehri'nin güney kıyısındaki Globe Tiyatrosu'nun inşasıyla tetiklenmiş olabilir. Shakespeare, Burbagelar ve Chamberlain's Men'in diğer mensuplarınca finanse edilen Globe, 1599'daki açılışından 1613'teki bir yangında yıkılışına kadar Londra'nın en popüler tiyatrolarından biri haline geldi.
Problem Oyunları ve Soneler
1603'te İngiltere Kralı I. James (hükümdarlığı 1603-1625) tahta çıktı ve bundan sonra "Kralın Adamları" olarak anılacak olan Lord Chamberlain's Men'in yeni hamisi oldu. Shakespeare de dahil olmak üzere topluluğun başlıca mensupları, Kraliyet Odası'nın Damatları fahri rütbesine yükseltildi ve kralın taç giyme merasimine kraliyet üniformasıyla katıldı. Erken Jakoben Devri'nde, Shakespeare'in oyunlarının hususiyetleri değişmeye başladı; daha az komedi yazdı ve bunun yerine hem komik hem de daha karanlık unsurları birleştiren oyunlar yazmaya odaklandı. Ananevi türlerden kaçınan bu oyunlar, Shakespeare'in "problem oyunları"ydı ve bunlar arasında Ölçüye Ölçü (Measure for Measure), Sonu İyi Biterse (All's Well That Ends Well) ile Troilus ve Cressida vardı. Aynı zamanda Shakespeare, yaratıcı enerji patlamasıyla diğer sözde "büyük trajediler"i de yazdı; Othello, Macbeth, Kral Lear ile Antonius ve Kleopatra, 1604 ve 1607 yılları arasında yazılmıştır.
1609'da, Shakespeare'in 154 sonesi Thomas Thorpe tarafından bir quarto formatında neşredilmiştir. Muhtemelen on yıllardır bu soneler üzerinde belirli fasılalarla çalışmış ve bunları yalnızca arkadaşları arasındaki hususi okuyucu kitlesi için dizayn etmiş olabilir zira Thorpe kendisine ait olmayan eserler yayınlamasıyla ünlüdür. Buna rağmen, Shakespeare'in en popüler ve en çok okunan eserleri arasında yer almışlardır. Vakit, şehvet ve homoerotizm gibi temaları işleyen soneler genellikle üç kısma ayrılmıştır. İlk 126 sone, anlatıcı tarafından dost canlısı, hayranlık dolu ve zaman zaman homoerotik bir şekilde izlenen, adsız bir "Güzel Genç"e, güzel ama bencil bir genç adama hitap eder. 127-152 arasındaki soneler "Esmer Kadın"a hitap eder ve daha açık bir erotik ton içerir. Son iki sone, akademisyen Catherine Bates'in ifadesiyle, "Aşk Tanrısı hakkında ateşli mitolojik masallar" ihtiva eder (Kinney, 426). Akademisyenler, sonelerin Shakespeare'in hayatına, bilhassa da cinselliğine dair herhangi bir ipucu verip vermediğini uzun zamandır münakaşa ediyor. "Güzel Genç" ve "Esmer Kadın"ı Shakespeare'in hayatından figürlerle özdeşleştirme çabaları birkaç namzet ortaya koymuş, ancak kesin bir delil bulunamamıştır. Sonelerin hitap ettiği esrarlı "Bay W. H." de birçok spekülasyona mevzubahis olmuştur.
Son Yılları ve Vefatı
1610'da Shakespeare yavaşlamaya başlamıştı. Muhtemelen bu noktada oyunculuğu bırakmıştı (adı 1608'den sonra tiyatro programlarında bir oyuncu olarak görünmüyordu) ve artık daha düşük bir tempoda oyunlar yazıyordu. Yazdığı oyunlar ise umumiyetle diğer oyun yazarlarıyla iş birliği içindeydi. Shakespeare, Atinalı Timon üzerinde Thomas Middleton (1580-1627) ve VIII. Henry, İki Soylu Akraba (The Two Noble Kinsmen) ve artık kayıp olan Cardenio üzerinde John Fletcher (1579-1629) ile çalıştı. Shakespeare'in hasta olduğu ve yardıma ihtiyacı olduğu için mi yoksa emekli olmayı planladığı ve bir halef yetiştirmek istediği için mi iş birliği yapmak zorunda kaldığı hâlâ münakaşa edilir; lakin, Fletcher'ın emekli olduktan sonra Shakespeare'in yerine Kralın Adamları'nın baş oyun yazarı olarak geçtiğini belirtmekte fayda vardır. Shakespeare 1611'de, kendi başına yazdığı son oyun olan Fırtına (The Tempest) adlı trajikomediyi yazdı. 1613'te, Fletcher ile birlikte, Shakespeare'in Londra'dan ayrılıp Stratford-upon-Avon'a ve emekliliğine gitmeden önceki son oyunu olan İki Soylu Akraba'yı yazdı. Sadece birkaç ay sonra, Globe Tiyatrosu, VIII. Henry'nin bir temsili sırasında çıkan yangının ardından kül oldu.
25 Mart 1616'da Shakespeare son vasiyetini imzaladı - akademisyen David Bevington'ın da belirttiği gibi, "bu vesikanın her sayfasında birer tane olmak üzere üç titrek imzası, sağlığının bozulduğunu gösteriyor" (lxxi). Shakespeare'in vasiyetini değiştirmesinin bir sebebi de küçük kızı Judith ve yeni kocası Thomas Quiney'i hesaba katmaktı. Lakin sadece bir gün sonra, Quiney'nin başka bir kadından gayri meşru bir çocuğu olduğu ortaya çıktı; bir kilise mahkemesi Quiney'nin kamuya açık bir kefaret ödemesini emretti; bu, Shakespeare'in ailesi için büyük bir utanç kaynağı olmuştu. Vasiyetinde, mirasının çoğunu en büyük kızı Susanna'ya bırakırken, eşi Anne'e sadece "en iyi ikinci yatağım" kalmıştı; bu tuhaf miras, yüzyıllardır akademisyenleri şaşırtmış ve evliliklerinin esrarını daha da derinleştirmiştir. Shakespeare, 23 Nisan 1616'da 52 yaşında vefat etti. Geride bütün zamanların en büyük yazarlarından biri olmak gibi bir miras bıraktı ve eserleri İngiliz edebiyatının inkişafına önemli ölçüde tesir etti. Günümüzde oyunları diğer oyun yazarlarından daha sık sahnelenmekte ve soneleri hâlâ geniş çapta okunmakta olup, eserlerinin gücünü ve zamansızlığını ispatlamaktadır.
