Zoe Porphyrogenita (Zoi Porfirogenita), 1028'den 1050'deki ölümüne kadar Bizans İmparatorluğu'nun imparatoriçesiydi. Hadiselerle dolu kariyeri boyunca üç kocasıyla beraber hüküm sürdü, evlatlık oğlunun tahta çıkışında rol oynadı ve 1042'de kız kardeşi Theodora ile birlikte imparator oldu. Zoe, 11. yüzyıl Bizans tarihçisi Michael Psellos'un Chronographia adlı eserinde renkli ve pek de hoş olmayan bir biyografiye mevzubahis olmuştur.
Erken Hayat
Zoe, 978 civarında, VIII. Konstantinos'un (hükümdarlığı 1025-1028) üç kızından biri olarak doğdu. Tarih sahnesine ilk defa, amcası İmparator II. Basil'in (hükümdarlığı 976-1025), Kutsal Roma İmparatoru III. Otto (hükümdarlığı 996-1002) ile ittifak evliliği sözü vermesiyle çıktı. O zamanlar 23 yaşında olan ve çok güzel olduğu söylenen Zoe, 1001'de Konstantinopolis'ten yola çıktı, ancak Bari'ye vardığında, Otto'nun ateşten öldüğünün acı haberini aldı. Bu, tarihte "eğer batının iki büyük imparatorluğunun emperyal aileleri birleşseydi ne olurdu?" sorusunu akla getiren anlardan biriydi. Bunun yerine Zoe, sonraki 27 yılını Büyük İstanbul Sarayı'nda inzivada geçirmek üzere evine döndü, ancak zamanı gelecekti.
Zoe'nin kişilik ve fiziği, imparatoriçeyi yaşlılığında kendi gözleriyle gören ve onu sık sık tenkit eden Bizans tarihçisi ve saray mensubu Michael Psellos (1018 - yaklaşık 1082) tarafından şu ifadelerle anlatılmıştır:
[Zoe], kendi yolunu tutan asil biriydi; son derece güzel, tavırlarıyla son derece büyüleyici ve saygı uyandıran bir kadındı... Tutkulu ilgileri olan, her iki alternatife de, yani ölüme de hayata da, eşit derecede istekli bir kadındı. Bu yönüyle bana, bir gemiyi havaya kaldırıp sonra tekrar derinliklere indiren deniz dalgalarını hatırlatıyordu... Zoe'nin eli açıktı, altın tozuyla dolu bir denizi bir günde tüketebilecek türden bir kadındı... Haremdeki önemsiz şeyleri önemli devlet işleriyle karıştırıyordu... Gözleri iri, birbirinden ayrı ve büyüleyici kaşları vardı. Burnu kartala meyilliydi ve bütün vücudu teninin beyazlığıyla ışıldıyordu (Zoe & Theodora, Chronographia).
III. Romanos (1 Numaralı Koca)
Babası VIII. Konstantinos yaşlılıktan vefat edince ve erkek bir varis bırakamayınca, Zoe 1028 yılında imparatoriçe oldu; ablası çoktan bir manastırda ikamet etmeye başlamıştı. Konstantinos, Zoe'nin Konstantinopolis eparch'ı (fiilen belediye başkanı) olan yaşlı Romanos Argyros ile evlenmesini önceden ayarlamıştı. Argyros artık imparator olup III. Romanos olmuştu. Babasının seçimiyle hiç alakadar olmayan Zoe, genç sevgilisi Mihail ile birlikte, kendi metresi olan ve Zoe'nin imparatorluk hazinesine erişmesini akılsızca reddeden Romanos'u öldürmek için komplo kurdu. İmparator, 1034'te hamamında boğuldu. Romanos da pek çok kişi tarafından pek sevilmiyordu. Saltanatı, Bizans ekonomisi için bir felaket olarak görülüyordu; bilhassa de toprak sahibi aristokratların vergilerini azaltma ve kiliseler ile manastırlara karşı cömertçe harcama politikası yüzünden. Askeri mevzularda da muvaffak olunamadı; en kötü nokta ise 1030'da Halep'te bir Arap ordusuna karşı mağlubiyetti.
IV. Mihail (2 Numaralı Koca)
Mihail, 1034'te Paphlagonialı IV. Mihail adıyla imparator oldu, ancak kendisinin de bir entrikacı olduğu ortaya çıktı ve hemen 56 yaşındaki Zoe'yi bir manastıra sürgün ettirdi. Mihail'in saltanatı, IV. Mihail'in kardeşi olan hadım İoannis Orfanotofos'un saraydaki aşırı nüfuzuna karşı çıkan aristokrasi karşısında selefininkinden daha başarılı olamadı. Yüksek vergi oranları ve İoannis'in vergilerin ayni değil nakti olarak ödenmesi yönündeki mantıksız talebi yüzünden Peter Deljan tarafından büyük bir isyan başlatıldı. İsyan 1040'ta patlak verdi, ancak vergi meselesi aslında asıl yakıcı meselenin, yani Bulgarlar üzerindeki Bizans hakimiyetinin sadece bir kıvılcımıydı. Deljan, eski Bulgar Çarı Samuel'in oğlu (veya torunu) olduğunu iddia ediyordu ve isyancılar, Belgrad, Niş ve Üsküp gibi mühim şehirleri ele geçirerek imparatorluğu sarstı, hatta Bizans'ın ikinci en önemli şehri Selanik'i bile başarısızca kuşattılar. Lakin bir yıl içinde Deljan, isyancı ortağı Alousianos (şimdiki Bulgar Çarı John Vladislav'ın oğlu) tarafından ihanete uğradı ve Alousianos, ortağını Mihail'e teslim etti ve isyan bastırıldı.
Deljan'ın isyanının yanı sıra başa çıkılması gereken başka isyanlar da vardı. Zeta Prensi Stefan Vojislav (Sırbistan'da Duklja olarak da bilinir), 1034'te bir isyana öncülük etmiş ve 1042'de Dyrrachion eyaletinde bir savaşı kazanarak Zeta'nın istiklalini kazanmıştı. Romanos'un saltanatında olduğu gibi, yurtdışındaki mağlubiyetler, imparatorluğun dış güçlerce devamlı yıpratılmaya devam etmesiyle genel bir gerileme hissine katkıda bulundu. Mihail'in halinde ise, Sicilya'da yaşanan kayıplar, imparatorun parlak generali George Maniakes'i adadan geri çağırıp 1040'ta hapse atacak kadar aptal olmasından kaynaklanıyordu. Bütün bu sıkıntılara ilaveten, Mihail henüz yirmili yaşlarında olmasına rağmen yaşla birlikte kötüleşen epilepsi hastalığına yakalanmıştı.
V. Mihail (Yeğen)
Bu arada, Zoe bir manastıra gönderilmiş olabilirdi ama tamamen ortadan kalkmamıştı ve tahtını geri alma hırsı sürüyordu. Orphanotrofos İoannes tarafından, IV. Mihail'in yeğeni V. Mihail'i evlat edinmesi için teşvik edilmişti. Kardeşinin ölmekte olduğunu gören İoannes, saraydaki güçlü yerini yeni bir himaye altına alarak korumak istiyordu. Zoe de aynı usulü kullanarak saraydaki haklı mevkisine geri dönebilirdi. Hastalanan IV. Mihail, 1041'de bir manastıra çekilmek zorunda kaldı ve orada tabii sebeplerden öldü.
V. Mihail Kalaphates, babasının sıradan bir kalafatçı, annesinin ise IV. Mihail'in kız kardeşi olması sebebiyle bu adı almıştı. Zoe, V. Mihail'i tahtın resmi varisi yapmaya mecburdu, ancak 1041'de imparator olduğunda, kendisini hükümdar olarak atanlara karşı çıktı ve Orphanotrofos İoannis'i saraydan sürdü. Bir sonraki taht Zoe'ye geçti ve İmparatoriçe ikinci defa (Marmara adası Büyükada'da) bir manastıra gönderildi. Lakin Konstantinopolis halkı ve kilise, gerçek hanedan soyunu temsil ettiğinden Zoe'yi destekledi. Bir halk ayaklanması çıktı ve bir kalabalık sarayı talan ederek genç imparatoru Nisan 1042'de devirdi. Zoe daha sonra, kendisi de bir manastırdaki inzivasından çıkarılan küçük kız kardeşi Theodora ile beraber tahta çıktı. Bizanslılar artık tahtı paylaşan iki yaşlı kadına sahipti, ancak en azından kusursuz bir imparatorluk soyağacına sahiptiler ve aşağılık Mihail bir manastıra sürüldü. Ancak halk için bu hafif ceza yeterli değildi ve Zoe, Mihail'in kör edilmesini emretti.
IX. Konstantinos (3. Koca)
Zoe, şüphesiz yaşı (o zamanlar 64 yaşındaydı) ve önceki tecrübeleri sebebiyle kız kardeşinden daha öncelikliydi; mesela, yeniden taç giyme merasiminde tahtı Theodora'nınkinden biraz daha ilerideydi. Bizans tarihinde yeni bir sayfa açmayı uman kız kardeşler, yeni mahkeme tayinleri yaptı, tapu satışı gibi yolsuzluklara karşı hüküm verdi ve seleflerinin suçlarını tahkik etmeye başladı.
Zoe, üçüncü eşini seçerek yerini tahkim etti. İmparatoriçe tarafından uzun zamandır hayranlık duyulan zengin ve zarif bir eş olan Konstantinos Monomakos, Midilli'deki sürgününden geri çağrıldı. Haziran 1042'de evlenen ve çapkın bir adam olarak nam salmış olan bu aristokrat, imparator IX. Konstantinos Monomakos (hükümdarlık dönemi 1042-1055) oldu. Konstantin, kıdemli bir sivil idareci olduğu için Bizans idaresinde tecrübeliydi ve III. Romanos ile akrabalığı sayesinde bir miktar soyağacına sahipti.
Eşi benzeri görülmemiş bir düzenlemeyle, Konstantin, Zoe ve Theodora ile birlikte hükümdarlık yaptı. İşleri daha da karmaşık hale getirmek üzere, uzun zamandır sevgilisi olan Sclerina'yı saraya yerleştirdi; bu hamle Zoe'nin tasdiklediği bir hareketti. Halk, bu kafa karıştırıcı güç paylaşımına pek de müsamahalı davranmadı ve Sclerina'nın vazifeden azledilmesini istedi; bu dilemma, Sclerina'nın akciğer hastalığından ani ölümüyle çözüldü.
Yeni imparatorun ilk icraatlarından biri, entrikacı İoannis'i kariyerinde ikinci defa saraydan kovmak ve onu Bizans'ta çok sık tatbik edilen kör etme cürmüyle cezalandırmak oldu. Konstantin imparatorluğun idaresini tekrar düzenlemeye koyuldu, ancak bu vaziyet sırasıyla 1043 ve 1047'de generaller George Maniakes ve Leo Tornikios (imparatorun yeğeni) liderliğinde iki büyük isyana yol açtı. İmparator, saray çevresinde aralarında Mihail Psellos'un da bulunduğu tanınmış aydınları topladı; ancak orduyu ihmal etmesinin, 1043'te Rusların Konstantinopolis'e hücumu engellenmiş olsa bile, uzun vadeli neticeleri oldu. Normanlar Güney İtalya'ya doğru ilerlerken, Peçenekler Balkanlar'ı tehdit ederken ve Selçuklular Küçük Asya'da genişlerken imparatorluk sınırlarında çöküyordu. Konstantin orduda cimrilik etmiş olabilir, ancak yine de şatafatlı manastırlar inşa etmek ve aristokrat yandaşlarına armağanlar vermek için kaynaklar bulmuştu.
Vefat
1050'de imparatorluk en karanlık günlerinden bazılarını yaşarken Zoe öldü. Üç evliliğe rağmen hiç çocuğu olmamıştı ve kız kardeşi Theodora 1056'da öldüğünde, I. Basileios (867-886) tarafından kurulan Makedonya hanedanı da sona erdi. Ancak Zoe, renkli hayatı, Psellos'un biyografisi ve Konstantinopolis'teki Ayasofya'nın meşhur altın ve cam mozaiği sayesinde halkın hafızasında yaşamaya devam ediyor. Burada İmparatoriçe, aralarında İsa Mesih'in de bulunduğu IX. Konstantinos'un yanında, bir takdis akti esnasında tasvir edilmiştir. Güney galerinin doğu duvarında yer alanların her biri Hazreti İsa'ya bağışta bulunur ve Zoe göz alıcı mücevherli bir kaftan ve taç giyer. Üzerinde "Zoe, en dindar Augusta" yazan bir kitabe bulunur. Mozaik, Zoe'nin çalkantılı şahsi hayatını ilginç bir şekilde aksettirir zira yakından incelendiğinde, üç figürün de başlarının değiştirildiği görülebilir; orijinal mozaik muhtemelen Zoe'nin ilk kocası III. Romanos'u veya hatta yeğeni V. Mihail'i şereflendiriyordu.
