Sümer dili, MÖ 2. binyıldan önce güney Mezopotamya’da konuşulan bir dildi ve çivi yazısıyla yazıya geçirilen ilk dildi. Bu dil, izole bir dil olarak kabul edilir; yani soyu ya da akrabalığı bilinen başka bir dil bulunmamaktadır. Her ne kadar Sümerce’nin Macarca ve Fince gibi Ural dilleri ailesine ya da başka bazı dil ailelerine ait olduğuna dair bazı teoriler olsa da, bu görüşler azınlıktadır ve kesin bir kanıya varmak için yeterli kanıt bulunmamaktadır. Sümerce, özellikle Akadca gibi Sami dillerinin de konuşulduğu bir bölgede konuşulmaktaydı ve MÖ 2. binyılın başlarında bu dillerin lehine kullanımdan düşmüştür. Ancak edebi bir biçimi yaklaşık 2000 yıl daha yazılı olarak varlığını sürdürmüştür ve bölgedeki diğer dillerin kelime hazinesi, dil bilgisi ve yazı sistemleri üzerinde dikkate değer etkileri olmuştur.
Dilin Tarihsel Gelişimi
Sümerce konuşan insanların, orijinal olarak oradan gelmediklerini varsayarsak, Güney Mezopotamya’ya ne zaman geldikleri hakkında çok az şey bilinmektedir. Her hâlükârda, çok erken bir dönemden itibaren Güney Mezopotamya’da Sümerce, erken dönem bir Akadca, diğer Sami dilleri ve Hurri dili gibi dilleri kapsayan çok dilli bir ortam mevcuttu. Bazı bilim insanları, Sümerce metinlerde kökeni bilinmeyen kelimelerin varlığı nedeniyle, bölgenin aksi hâlde bilinmeyen bir alt tabaka ya da etkileyici dile sahip olabileceği ihtimalini öne sürmüştür. Ancak, bu kelimelerin ya bilinen diğer dillerden geldiği, ya Sümerce içinde bileşik kelimeler olduğu ya da kökeni net olmayan birçok dilde ortak olarak bulunan kelimeler olduğu gösterilmiştir.
Dilin yazılı olarak bilinen ilk örneği, IV. Uruk dönemi (MÖ yaklaşık 3200) tarihli bir dizi metinden gelmektedir. Bu metinlerin çoğu idari metinlerdir, ancak bazıları yazman eğitimi için kullanılan kelime listeleridir. Bu metinlerin gerçekten Sümerce olduğu iddiası, ideogramların bolca bulunması nedeniyle sorgulanmıştır; çünkü ideogramlar herhangi bir dilde okunabilir. Örneğin, bir öküz tasvirinin yanında üç çizgi, İngilizcede “three oxen”, Almancada “drei Ochsen”, İspanyolcada “tres bueyes” olarak okunabilir. Yazının anlamı değişmez. Ancak, fonetik tamamlayıcıların ve okuyucuya gerçek telaffuzu işaret eden fonetik yazımların bulunması, dilin gerçekten Sümerce olduğuna neredeyse kesin gözüyle bakılmasını sağlamaktadır. Yaklaşık 400 yıl sonra, elimizdeki sonraki metin grubu MÖ yaklaşık 2800 tarihli Ur’dan gelmektedir. Yine bunların çoğu idari metinlerdir ve yazman eğitimi için kullanılan bir dizi kelime listesi içerir.
Sümerce edebiyat hakkındaki bilgimiz, aslında bilinen en eski edebiyat, özellikle Fara (antik Şuruppak) ve Abu Salabikh bölgelerinde, III. Erken Hanedanlık Dönemi (MÖ yaklaşık 2500) sırasında canlanmaktadır. Burada, Kesh Tapınağı İlahisi, Şuruppak’ın Öğütleri ile Lugalbanda ve Ninsun (Gilgamesh’in ebeveynleri) gibi eserlerin ilk örneklerini elde ederiz. Bu eserler, ekonomi ve yönetime dair pratik sınırları aşarak mitoloji ve kozmoloji alanına girmiştir. Metinler zor okunmasına rağmen, dünyanın yaratılışı, kutsal tapınak inşası ve bazen yetişkinlere yönelik ilahi etkinlikler gibi edebi temalar tespit edilebilmektedir. Bu metinlerde ayrıca, yukarıda belirtildiği gibi, Akad kökenli çok sayıda yazman ismi ve görevleri yer almakta, bu da iki dilin oldukça iç içe geçtiğini göstermektedir. Bu dönem, Sümerlerin dünya çapındaki en büyük etkilerini yaşadığı zamandır; bu etki, Mari, Ebla, Tell Beydar ve Tell Brak gibi Mezopotamya dışındaki yerlerden gelen, hem Sümerce hem de yerel Sami dillerinde çivi yazısını kullanan metinlerle kanıtlanmaktadır.
Sargon dönemi (MÖ yaklaşık 2300 – yaklaşık 2100) sırasında Sümerce yazı ile ilgili çok fazla kanıtımız yoktur. Yazmanlar merkezî olarak Agade’de eğitilir ve ardından ülkenin her bölgesindeki işlerin yürütülmesine yardımcı olmaları için gönderilirdi; ancak dil olarak Akadcayı kullanırlardı ve bu da Sümercenin geri planda kalmasına neden olmuştur. Yine de, bazı yerel kasabalar yerel yönetimi yürütmek için Sümerce yazıyı kullanmaya devam etmiştir.
Sümerce yazının bir ölçüde yeniden canlanması, III. Ur dönemi (MÖ yaklaşık 2100 – yaklaşık 2000) sırasında gerçekleşmiştir; çünkü bu dönemin ilk kralları Ur-Namma ve Shulgi yönetimlerinde Sümerce çivi yazısını kullanmışlardır. Ancak bu aşamada yazılı dil, konuşulan günlük dile yansımamaktaydı. Edebiyat alanında ise Shulgi, önceki III. Erken Hanedanlık Dönemi mitolojik geleneğinin yerine, kraliyet ve ilahi ilahiler ile şarkılar gibi türleri içeren yeni bir yazman müfredatı getirmiştir. Aynı zamanda bu dönemde, Agade’nin Laneti ve Ur-Namma Yasaları gibi ünlü eserler ilk kez kaleme alınmıştır. Ur-Namma ile çağdaş olan Lagash/Girsu kralı Gudea ise, silindirler ve heykeller üzerindeki metinlerin odak noktası olmasıyla ünlüdür. Bir anlatıma göre, kent tanrısı Ningirsu ona bir rüyada görünmüş ve Girsu’da Eninnu (kelime anlamı “50 Ev”) tapınağını inşa etmesini emretmiştir; Gudea de bunu görev bilinciyle yerine getirmiştir.
Eski Babil Dönemi (MÖ yaklaşık 2000) itibarıyla, çoğu bilim insanı insanların Sümerceyi tamamen konuşmayı bıraktığı konusunda hemfikirdir (hatta belki daha önce). Ancak, dil konuşulan bir dil olmaktan çıkmış olsa da, Eski Babil yazmanları tarafından edebi bir dil olarak yeniden canlandırılmıştır. Aslında, günümüze ulaşan Sümerce edebiyatının çoğu bu döneme aittir. Bu nedenle, Eski Babil dönemindeki metinlerin, daha önce yaşayan dilin gerçek durumu ile ne kadar uyumlu olduğu konusunda büyük tartışmalar vardır. Bu metinlerin birçoğu Ur ve Nippur gibi güney Babil yerleşimlerinden gelmekte, ancak bunlar sadece Samsu-iluna’nın hükümdarlığı öncesi ve sırasında yazılmıştır; zira onun döneminde çıkan bir isyan Nippur’un terk edilmesine yol açmıştır. Kuzey Babil’de ise bu gelenek, I. Mursili’nin (MÖ yaklaşık 1595) istilasına kadar kesintiye uğramamıştır. Bu dönemde ya da daha önceki bir dönemde yazılan ve çoğunlukla kopyalanan bazı ünlü metinler arasında Sümer Kral Listesi, Ur Ağıtı, İnanna’nın Yeraltı Dünyasına İnişi ve Enmerkar, Lugalbanda ile Gilgamesh’in kahramanlık mitleri bulunmaktadır.
Yazı
Sümerce, çivi yazısı ile yazılmıştır. Aslında, bilinen ilk çivi yazılı dil Sümerce olup, çivi yazısının büyük olasılıkla bu dil için geliştirildiği düşünülmektedir. Yazı sistemi başlangıçta ideogramlar kullanılarak yazılmıştır; ideogramlar bir kelime ya da sesi değil, bir fikri ifade eden sembollerdir ve teknik olarak herhangi bir dilde anlaşılabilirler. Ancak yazı sistemi geliştikçe, Sümerce yazmanlar işaretlere dilde kelimenin nasıl duyulduğuna dayalı hece değerleri atamışlardır. Örneğin, bir ağız resmi ‘ka’ kelimesini temsil eder ve bu işaret artık içinde ‘ka’ hecesi geçen herhangi bir kelimedeki ‘ka’ hecesini gösterebilir hale gelmiştir.
Sümerce yazı sistemi çok seslilik (polifoni) ve eş seslilik (homofoni) ilkelerine sahiptir. Çok seslilik, bazı işaretlerin birden fazla hece değerine sahip olması anlamına gelir; örneğin, DU işareti ‘du’, ‘ra₂’, ‘ša₄’ gibi farklı ama çoğunlukla ilişkili anlamlarla okunabilir. Eş seslilik ise, aynı hece değerine sahip birden fazla işaretin bulunması demektir. İşaret değerlerinde parantez içindeki rakamların (₂ gibi) kullanımını fark etmiş olabilirsiniz. Bunun sebebi, ‘ra’ gibi hecelerin RA, daha önce bahsedilen DU ve diğerleri gibi birden fazla işaretle gösterilebilmesidir. İnanılmaz bir şekilde, bazı heceleri temsil eden 10’dan fazla farklı işaret vardır.
Eş seslilik ilkesi ve Sümerce’de bir hecenin çoğu zaman tüm kelimeyi oluşturması, bazı bilim insanlarının Sümerce’de tonlu bir sistemin bulunduğunu düşünmesine yol açmıştır. Nasıl bu kadar çok eş sesli kelime olabilir ki, onları ayırt edecek başka bir özellik olmasın? Bu görüşe karşı çıkan diğer bilim insanları ise, bu tek hecelerin çoğunlukla kelimenin sonunda telaffuzdan düşen son bir ünsüzle farklılaştığını belirtmiştir; örneğin öküz işareti ‘gu₄’ diğer bir değeri olan ‘gud’ ile temsil edilir, kelime sonunda ‘d’ sesi düşer. Bir başka öneri ise, yazı sisteminin temsil edemediği ünsüz kümelerinin varlığı ihtimalidir.
Lehçeler?
III. Erken Hanedanlık Dönemi sırasında yalnızca görülen ilginç bir işaret değeri varyasyonu sistemi vardı. Bu sistem genellikle işaretlerin yazılış şekli olan UGN veya UD.GAL.NUN olarak adlandırılır. Bu yazım biçemi, bazı işaretler için alışılmadık okunuşlarla karakterizedir. Örneğin, UD.GAL.NUN işaretleri, tipik işaret okumalarıyla ilgisi olmayan, tanrı Enlil’i (diŋir.en.lil₂) ifade eden anormal bir okunuşa sahipti. Bu düzensiz okunuşların birçok örneği bulunmakla birlikte, bu uygulamanın bu dönemden sonra kullanımdan kalktığı görülmektedir.
Eme-sal genellikle Sümerce’nin bir lehçesi olarak anılır ve eme-gir₁₅ ya da Sümerce’nin “ana lehçesi”nden ayrılır. Eme-sal yazımı, özellikle gala rahipleri için ağıt metinlerinde ve bazı tanrıçaların söylediklerinde sınırlıdır; ancak başka yerlerde bu tanrıçalar eme-gir₁₅ konuşur. SAL işareti “kadın” anlamına gelen munus olarak okunabildiği için, bazı bilim insanları eme-sal’in kadınlar tarafından konuşulan özel bir cinsiyet-lehçesi ya da konuşma biçimi olduğunu öne sürmüştür. Ancak SAL işaretinin “ince” veya “yumuşak” anlamına gelen sal olarak da okunması, eme-sal’in önceden belirtildiği gibi tanrıçalara veya ayin yapan rahiplere özel bir varyant olabileceği anlamına da gelebilir. Öne sürülen bir diğer görüş ise gala rahiplerinin hadım olduklarıdır, ancak antik Güney Mezopotamya kültüründe hadım edilmeye dair hiçbir kanıt bulunmamaktadır.
Sümerce'nin Mirası
Yukarıda belirtildiği gibi, Sümerce dili Eski Babil dönemi boyunca edebi ve litürjik bir dil olarak yeniden canlanmıştır. Bu dönemdeki yazmanlar, dilin çok eski bir dönemin geleneklerini sürdürmek için vazgeçilmez olduğunu düşünmüş ve büyü ve efsanenin arkaik zamanlarını yeniden yakalamak istemişlerdir. MÖ yaklaşık 1595’te sona eren bu dönemin ardından, Sümerce’nin yazmanlar tarafından kullanımı önemli ölçüde azalmıştır. Metin repertuarı daralmış, özellikle III. Ur dönemine ait kraliyet/ilahi ilahiler azalırken, var olanlar sadece Akadca ve diğer dillerle ikidilli biçimlerde yazılmaya devam etmiştir. Ancak Sümerce, yazman okullarında hala incelenmekte ve Pers ile Helenistik dönemler boyunca litürjide bile okunup ezberlenmekteydi. Hatta bir yüzü çivi yazılı, diğer yüzü Yunanca olan öğrenci alıştırma tabletleri dahi bulunmaktadır. Bilinen son çivi yazılı tablet, MÖ 75 tarihli Babil’den bir astronomi çalışmasıdır; fakat yazı sisteminin bundan sonra da kullanımdan tamamen kalkmış olması mümkündür.
Günümüzde Sümerce, dünya genelinde yalnızca seçkin birkaç üniversitede öğretilmektedir. Toplamda, dil üzerinde çalışan ve kullanabilen kişi sayısı muhtemelen birkaç yüzü geçmemektedir ve dilbilgisinin temel kuralları hakkında bile hâlâ büyük tartışmalar vardır. Alanın en önde gelen bilim insanları bile bazı pasajların anlamları konusunda kesin bir görüşe sahip değildir. Sümerce, sözlerini yazıya dökerek onları ölümsüzleştirmeyi başaranların yaşamları ve edebiyatları hakkında zorlu ama büyüleyici bir bilmece sunar. Yazıya dökenlerin kendisi kadar merak uyandırıcı bir dil olması, Sümercenin en ilgi çekici yanlarından biridir.
