Romalılar, önceki Yunan bilimini kendi amaçlarını doğrultusunda önemsemişlerdi. Tıpkı savaş, sanat ve tiyatro konularında olduğu gibi diğer alanlarda da kendilerince en faydalı olanı değerlendirmeye alıp kabul etmiş veya reddetmişlerdi. Romanın Yunan düşüncesini özümseme süreci MÖ 2.yüzyılda başlamıştı ve benimsedikleri düşünceleri genellikle uygulayıcılarıyla birlikte almışlardı. Roma dünyasındaki ilk uzman mimar ve doktorlar Yunan kökenli kişilerdi. Romanın kendi bilginlerine duyduğu saygısı imparatorluğun sonuna kadar devam etmiş ve bu nedenle Romalı bilim insanları geliştirdikleri yenilikleri büyük ölçüde yeni düşüncelerden daha ziyade gelişmelerle olsa bile, uzun ve eski bir bilimsel düşünce geleneğini belgeleyip kaydetmeyi ve böylece sözkonusu geleneği gelecek nesillere aktarmak üzere korumaya başlamışlardı. Tarihçilerin, Romanın önemli bir bilimi olmadığı yönündeki eski yaklaşımında değişiklik olmuş, mimamri, mühendislik ve tıp gibi alanların evrimine yaptıkları pratik katkıları yansıtacak şekilde yeniden değerlendirmeye almışlardır. Bu katkıları geometri, fizik ve biyoloji gibi bilim dallarındaki gelişmelerle desteklenmiştir.
Bilime Yönelik Tutumlar
Romalı bilim insanlarının en dikkat çekici özelliklerinden biri; gündeme gelen dünya konularıyla ilgili her türlü soruya adeta otorite olacak bir cevap bulma arzuları olmuştur. Roma, pratik zihniyeti doğrultusunda bilimsel gerçek projelerinin başarılı sonuçlar vermesini sağlayacak faydalı bilgiler de sunulmalıydı. Uzun ve sonuçta amaçsız kalan tartışmalar ve de tamamen teorik düzeyde kalan araştırmalar Romalı bilim insanı hedefi için uygun değildi. Fizik bilim dalı, etkili burulma mancınıkları üretmek üzere pratik bir kullanım alanına sahip olmalıydı; biyoloji, tarımsal verimi artırmalıydı, matemetik ve geometri bilim dalları, en etkili kubbe ve kemerleri inşa etmek amacıyla en iyi cevapları sağlamak üzere birleşmeliydi. Genellikle halk arasında aktif kültür destekçisi oldukları sıfatı olan, kazanmanın faydalarını arayan zengin özel kişiler bu bilimsel bilgi arayışına sponsor oluyorlardı.
Roma Bilim Yazarları
Roma’da öne çıkan bazı yazarlar, daha önceki Yunan bilimini incelemeye ve bilgi birikimini bazı yeni keşifler ve teoriler ile birleştirerek Roma yaşam tarzını uygun, kullanışlı pratik düşünceler bütünü oluşturmaya çalışmışlardı:
- Cato (doğumu MÖ 234 ) - ünlü bir hatip idi, aynı zamanda iyi bir çiftliğin nasıl yönetileceğine dair tavsiyeler içeren, şarap ve zeytinyağı üretimi ve de çeşitli mahsul hastalıklarına karşı çözüm yolları hakkında notlar içeren değerli bir inceleme olan De agricultura (Tarım Üzerien) adlı eseri yazmıştır.
- Varro (doğumu MÖ 116 ) – en üretken bilimsel bir yazardı, ancak eserlerinin çok azı günümüze ulaşmıştır. Bir istisnası, büyük bir malikeneyi yönetmenin en iyi yollarını anlatan Res Rustica (Kırsal Yaşam) adlı çalışmasıdır. Matematik, coğrafya, biyoloji ve daha birçok alanda kaleme alınan diğer eserleri, Vitruvius, Pliny, Augustine ve Martianus Capella gibi sonraki yazarlar üzerindeki büyük etkisi olmuştur.
- Cicero (doğumu MÖ 106 ) – ünlü bir hatip ve siyasetçi olan Cicero’nun bilime en büyük katkısı, Yunanca metinleri Latince’ye çevirmesi şeklinde olmuştur. Felsefe üzerine çalışmalarıyla özellikle kozmoloji ve fizik alanlarında etkili olmuştur.
- Julius Caesar (doğumu MÖ 100) – Gallic Wars (Galya Savaşları Üzerine) adlı eseri coğrafya konusunda birçok bilgi içeriyordu ve yıldızlar üzerine bir eser de kaleme almıştı ancak bu eseri kayıptır.
- Lucretius (doğumu MÖ 94) – Atomcu felsefe konusunda Yunan eserleri üzerinde çalışmış, De Rerum Nature (Şeyleri Doğası Üzerine) adlı bir eser yazmış, özellikle optik ve biyoloji konularıyla ilgilenmiştir.
- Nigidius (doğumu MÖ 1.yüzyıl) – Astronomi, zooloji hava durumu ve insan doğası üzerine (parçalar halinde günümüze ulaşan) eserler yazmıştır
- Vitruvius (doğumu MÖ 1.yüzyıl) – Mimarlık Üzerine (De Architectura) etkili bir eser yazmış; bu eser, haritacılık, şehir planlaması, matematik, orantı ilkeleri, malzeme, astronomi ve mekanik konuları içeriyordu.
- Seneca - Doğa Felsefesi alanında çalışmaları arasında meteoroloji, depremler, volkanlar, kuyruklu yıldızlar ve meteorlar üzerine araştırmalar yer alıyordu.
- Columella (doğumu MÖ 50) – tarımsal uygulamalar üzerine en kapsamli klavuz bir eser yazmıştır. Büyük arazi sahiplerine tavsiyelerde bulunmak üzere tasarlanmış 12 kitap çalışması; bağcılık, bahçecilik, animal husbandry (hayvancılık), çiftçilik takvimleri ve bir villa inşası için en iyi yerleşim planı gibi konuları kapsıyordu.
- Marcus Manilius (MS 1.yüzyıl) - Astroloji üzerine beş cilt yazmıştır, Astronomica (Astronomi) eseri
- Pomponius Mela (MS 1.yüzyıl) – Akdeniz ve Kuzey Avrupa coğrafyası üzerine kapsamlı bir araştırma derlemiş ve bu araştırmayı üç ciltlik De Chorographia (Koreografi Üzerine) adlı eserinde yayınlamıştır.
- Aulus Cornelius Celsus (MS 1.yüzyıl) - De Medcina; Tıp Bilimi (eski ve yeni) diyet, tedavi ve cerrahi gibi konuları inceleyen sekiz ciltlik geniş bir ansiklopedi eseri derlemiştir.
- Scribonius Largus (MS 1.yüzyıl) özellikle gladyatörler için faydalı, tıbbi çareler konusunun yer aldığı Compositones (Reçeteler) adlı bir el kitabı derlemiştir.
- Yaşlı Plinius (doğumu MS 23) – Hayvan, bitki ve mineral konularında 36 ciltlk bir ansiklopedi olan Naturalis Historia (Doğa Tarihi) adlı bir eser derlemiştir.
- Frontinus (doğumu MS 103) – askeri bilim, özellikle savaş makineleri konularda eserler kaleme almış ve De acquis urbis Romae (Roma Şehri Suları Üzerine) adlı eserinde Roma’nın su sistemi konsunda yazılar yazmıştır.
- Galen (doğumu MS 129) – Yunan kökenli olup gladyatörlere tıbbi yardım sağlayarak kariyerine başlayıp daha sonra imaparatorlar hekimi olmuştur. Özellikle Hipokrat olmak üzere, eski tıp konularında paha biçilmez bir kaynaktır, aynı zamanda kendisi de karmaşık ameliyatlarda başarılı bir uygulamacı olmuştur.
Geç İmparatorluk dönemi̇nde bi̇li̇me yöneli̇k tutumlar
Milattan sonra 3.yüz yılı ortalarında, din ve felsefe ile birlikte, Mısırlı Plotinos ve Suriyeli Porphyry gibi Neoplatonist/Yeni Platoncu düşünürlerin etkisiyle bilimsel düşünce konularında dönüşüm yaşanmıştı. Tartışılan konular geniş alanını göstermek üzere daha sonraki birçok Neoplatonist bilgi konularından biri de geometri, aritmetik, astronomi, müzik teorisi ve coğrafya üzerine yazılar yazan Martianus Capella olmuştur (MS yaklaşık 430). Bu yeni yaklaşıma ek olarak, 4.yüzyıla gelindiğinde, Hıristiyanlık monoteizm dini inancı resmi devlet dini haline gelmişti. Hıristiyanlar, evren hakkındaki görüşlerine aykırı bilimsel herhangi bir teoriye karşı temkinliydiler, ancak bu iki pozisyon mutlaka düşmanca bir gelişme göstermiyordu ve kozmoloji üzerine geniş kapsamlı yazılar yazan Calcidius (MS yaklaşık 375) gibi birçok önemli bilim insanı aslında Hıristiyan kişilerdi.
Tıp bilimcileri üretken yazarlar olmaya devam etmişlerdi. Dönemin öne çıkan isimleri arasında; geniş bir ilaç koleksiyonu konusunda yazan Bordeaux’lu Marcellus (MS yaklaşık 400) ve çoğu zaman daha önceki ancak günümüzde kaybolmuş eserlerden yararlanan Theodorus Priscianus, Caelius Aurelianus (MS yaklaşık 450) ve Vegetius yer almaktadır. MS 5.yüzyıla ve Batı Roma İmparatorluğunun çöküş dönemine gelindiğinde, Roma bilimi artık tanımlanabilir bir keraktere sahip olmaktan çıkmıştı ancak bu dönemden önce öne çıkan iki yazar, Yunan kaynakları ve geleneğine Romalıların duyduğu saygı sergileyen Cassidorus Senator (MS 485) ve Boethius olmuşlardır (MS yaklaşık 520).
Bilimsel Başarılar
Mimari
Romalılar, Yunan mimari düzenini benimsemiş, repertaurlarına karma başlık ve Toskana sütunu eklemiş ve genel olarak binalarına çok daha karmaşık süsleme yapmışlardı. Anıtsal yapı projelerinde iddialı olan Romalılar, tuğlaları yeni şekillerde kullanmaya, geniş kemerler ve destekleyici payandalar inşa etmeye, hatta büyük kubbeler için yeterince hafif ve liman mendirekleri için de yeterince suya dayanaklı yeni bir beton türü icat etmeye yönelmişlerdi. Bazilika, zafer takı, anıtsal su kemeri, amfi tiyatro ve tahıl ambarı gibi yeni bina türlerini ortaya çıkarmışlardı. Ayrıca farklı sıcaklıklara sahip odaları, yerden ısıtmalı zeminleri, havuzları olan devasa hamam kompleksleri ve yoksul sınıflar için çok katlı konut blokları da vardı. Bu tür projeler, geniş kapsamlı matematiksel becerinin kullanıldığı karmaşık tasarımlar gerektiriyordu ve sonuç olarak artık sadece binanın yapısı ve bloklarına değil, kullanılan malzemenin çevrelediği alanın ihtişamına da vurgu yapılıyordu.
Astronomi ve Astroloji
Romalılar, Yunanın ve Ptolemaios/Batlamyus dönemi Mısır’ın astronomi alanında daha önce elde ettikleri birçok başarıyı benimsemişlerdi. Güneş saatleriyle zaman ölçümü, Roma döneminde daha doğru hale gelmiş, hatta taşınabilir güneş saatleri popülerleşmiş ve bazen konum değişikliklerini telafi etmek üzere değiştirilebilir diskler de kullanmışlardı. Bütün büyük şehirlerde halka açık alanlarda güneş saatleri yerleştirilmiş ve popülerlikleri Pompeii’den elde edilen 35 güneş saati arkeolojik buluntularla kanıtlanmıştı. Augustus döneminde yedi günlük bir astrolojik hafta takvimi benimsenmişti.
Ptolemaios dönemi Mısır’ında benimsenen astroloji konuları, Romalılar arasında da popülerdi ve birçok diğer antik kültürde olduğu gibi, gök cisimlerinin hareketleri ile Zodyak burçları arasındaki bağlantının insan deneyimiyle kesin olduğu kabul ediliyordu (bilim insanları arasında birkaç şüpheci olsa bile). İmparatorlar, alınan kararın her zaman en iyisi olduğunu halka göstermek amacıyla sıklıkla astrologlardan yararlanırlardı. İmparator Augustus, astrologların özel vatandaşlara danışmanlık yapmalarını yasaklamıştı.
Tarım
Romalılar, Columella’nın çalışmaları başta olmak üzere, iklim şartları, toprak tipi ve arazi yapısının en iyi üretim sonuçları almadaki öneminin farkındaydılar. Romalılar, 19.yüzyıl Avrupalı çiftçilerinin aşina oldukları teknikleri etkili bir şekilde kullanmışlardı. Bu teknikler arasında; ürün rotasyonu, budama, aşılama, tohum seçimi, drenaj ve gübreleme yer alıyordu. Bağcılık gibi uzmanlık gerektiren sektörler, 20.yüzyıl üreticilerinin elde ettikleri üretim sevyesine kolayca ulaşmıştı. Tekerlekli pulluklardan öküzle çekilen hasat makinelerine kadar çeşitli aletler geliştirilmiş ve bu geliştirme süreci verimliliği önemli oranda artırılmıştı. Ekmek yapımı için ince un üretmek üzere öğütme değirmenleri (ve elekler) geliştirilmiş ve alınan hasadı daha iyi depolamak amacıyla özel binalar inşa edilmişti. Çiftçiler, sera kurmanın değerini biliyorlardı ve hatta elma ile kabağın çaprazlama işlemleri gibi genetik modifikasyonlarda deneyler yapmışlardı.
Hayvancılık becerileri de gelişmişti; koyun, inek, kümes hayvanları ve domuz başarıyla yetiştirilmişti. Bu faaliyetin boyutu ve alınan yünün kalitesi konusunda, Romalıların kendilerinde önce veya sonra gelen herhangi bir hayvan yetiştiricisi kadar uzman olduklarının kanıtıdır. Tavşan, yaban tavşanı, yaban domuzu ve geyik gibi av hayvanları, ormanın geniş ve kapalı alanlarında başarıyla yeşiltirilmişti. Balık ve deniz canlıları da benzer şekilde, suyun düzenli olarak değiştirildiği (bazen ısıtıldığı) ve en iyi yapay yemlerin geliştirildiği yapay ve kontrollü ortamlarda yetiştirilmişti. Romalılar ayrıca tütsüleme, tuzlama, kurutma, küreleme, salamura ve sirke ile turşu yapma ve balda saklama gibi her türlü tekniği kullanarak yiyeceklerini korumada da ustalaşmışlardı.
Mühendislik
Romalılar büyük mühendislerdi, sürekli olarak doğal çevreyi kontrol altına almaya ve fizik bilimi sınırlarını zorlamaya çalışmışlardır. Su kemerleri sadece devasa inşaat projeleri olmakla kalmamış (vadileri aşarken 50 metre kadar yüksekliğe ulaşıyor ve suyu kaynağından 100 Km uzağa taşıyordu), aynı zamanda su akışını kolaylaştırmak ve saflığı artırmak amacıyla birçok mühendislik hilesi de kullanmışlardı: Ters sifonlar, vanalar, çökeltme tankları, havalandırma şelaleri ve ağ fitreleri. Yolları ve su kemerleri inşa etmek üzere daha doğrudan güzergâhlar sağlamak amacıyla tüneller inşa edilmiş ve bir dağa tam olarak istenen noktadan girip çıkmak üzere hassas bir şekilde kazı işleri yapılmıştı. Su değirmenleri işletilmiş, nehirlerden gelen su gücü marifetiyle karmaşık tekerlek ve dişli sistemleri kullanılarak elde edilen enerji, un üretimi için değirmen çalıştırmak, mermer kesmek için testere veya değerli metaller arayışında cevher kırıcı olarak kullanılmıştı.
Romalıların, savaş ve teknoloji alanında yenilikleri çoğu zaman zaferi garantilemek amacıyla, kuşatma makineleri ve topçu silahları gibi antik savaş alanı temel unsurlarını mükemmelleştirme çalışmasına yol açmıştı. Roma sihalarıyla, daha önce hiç görülmemiş büyüklükte, daha uzak ve daha isabetli füzeler fırlatabiliyordu. Burulma (torsiyon) makineleri mekaniği mükemmelleştirilmiş ve hatta topçu silahlarını kolayca başka bir yere taşıyıp yeniden monte etmek suretiyle tekrar kullanmanın yolları bile geliştirilmişti.
Romalılar, insan çabasının diğer tarafında, mühendislik becerilerini eğlence sektöründe de kullanmışlardı. Amfitiyatrolar ve sirkler başlı başına mimari harikalardı, halka açık gösterileri renklendirmek amacıyla her türlü mekanik cihazın kullanılması da bu mimari kullanım alanı içindeydi. At arabaları hızla geçerken su orgları çalınıyor, makineler gök gürültülü fırtınaları taklit ediyor ve arena zemininde gizli tuzak kapıları ortaya çıkarmak merifetiyle, sihirli bir şekilde egzotik ve korkunç hayvanları gladyatör dövüş alanı salma ve savaş sahnelerini canlandırma kaosunu organize etmeyi gerektiriyordu.
Coğrafya
Romalılar, teorik bir konu olarak coğrafyada Yunan geleneğine çok fazla katkıda bulunmamışlardır, ancak coğrafya, ansiklopedilerinde temel bir madde haline gelmişti. Düzenlenen seferlerde askeri komutan ve bölgesel valiler, görev alanlarıyla ilgili pratik öneme sahip bölgeleri haritalandırdıkları için belki de Romanın en büyük coğrafyacıları olmuşlardı. Pomponius Mela, MS 1.yüzyılın ortalarında yazdığı De Chorographia aslı eserinde, denizler ve tarihi öneme sahip bölgler de dâhil olmak üzere, bilinen dünya insanları ve yerleşim yerlerinin kapsamlı bir kataloğunu oluşturmaya çalışmıştır
Matematik ve Geometri
Roma matematiğinde, disipline ilişkin daha önceki Yunan görüşlerinde olduğu gibi, felsefeyle güçlü bir bağ sürdürülmüştü. Teorinin pratik uygulamasıyla her zaman ilgilenen matematik gelişimi, doğal olaylara ve astronomiye de odaklanma eğlimindeydi. Romalılar, matematiği sadece mimari problemlerinde değil, aynı zamanda, vergi muhasebesi ve arazi ölçümü gibi temel idari görevlerde de uygulamışlardı. Buna ek olarak, Pisagor ve diğerlerinin ele aldığı saf matematik konuları, satandart Roma Eğitiminin bir parçası olarak incelemişlerdi.
Roma kültürünün belki de en tanınabilir özelliklerinden biri ve modern dünyada hala yaygın olarak kullanımda olanı, Roma rakamları sistemi olmuştur. Bu sistemde I = 1; V=5; X = 10; L=50 ve 1000 sayısı milla/mille (bin) kelimesinin kısaltması olan M ile temsil ediliyordu. Sistem, rakamları temsil etmek için hem toplama hem de çıkarma işlemlerini kullanır (Ör: XX = 20 ve IX = 9). Romalılar ayrıca kesirleri de kullanıyorlardı ve bazı sayılar özel bir anlam da kazanmıştı (Ör, 365 sayısı) ve hatta isimler bile temsilli bir sayıyla sunulabiliyordu, bilinen bir örnek olarak, Nero Caesar’ın adı 666 sayısıyla temsil ediliyordu.
Tıp
Romalıların tıp alanına belki de en büyük katkısı; risalelerin yayınlanması ve sıradan vatandaşların profesyonel bir doktora daha kolay ulaşabilmesi yoluyla tıbi konularda bilgiyi yaymak olmuştır. Ordunun kendi özel doktorları vardı, büyük özel evlerde de durum aynıydı. Doktorlar, ayrıca forseps’lerden yara açıcı eletlere kadar daha geniş bir yelpazede özel aletlerle donatılmış oldukları için ameliyatlarda daha iddialı hale gelmişlerdi. Doktorlar ayrıca savaş alanında ve arenada yaralananları tedavi ederek değerli deneyimler kazanmışlardı. Diğer bir yenilik ise her bir ordu kampında özel hastanenin kurulması olmuştur.
İlaç, eskiye göre daha kolay üretiliyor ve daha kolay bulunabiliyordu; haplar genellikle bitki ve otlardan üretiliyor, hatta haşhaş suyundan elde edilen morfin de kullanılıyordu. Diseksiyon yoluyla daha detaylı incelenme yapılması sayesinde böbrek hasarı ve omurga çıkığı gibi iç yaralanmaların tedavileri henüz zor olsa bile, doğru bir şekilde teşhisi yapılabiliniyordu.
