Zamanın akışı, ister ne zaman yemek yiyip uyuyacağımız gibi temel ihtiyaçların karşılanması, ister göç ve tarım amaçları için mevsimlerin önemi, ister zamanı haftalar, günler ve saatler gibi belirli aralıklara ayırarak daha ayrıntılı bir şekilde ölçmek olsun, her zaman insanlığın ilgisini çeken bir konu olmuştur.
Gök Cisimlerinin Kullanımı
Zamanı ölçmenin en eski yöntemi; güneş, ay, yıldızlar ve antik çağda bilinen beş gezegen gibi gök cisimlerinin gözlemlenmesi yoluyla gerçekleştirilirdi. Güneşin doğuşu ve batışı, gündönümleri, ayın evreleri ile belirli yıldız ve takımyıldızların konumu, tüm eski uygarlıklarda belirli faaliyetlerin zamanlamasını belirlemek için kullanılmıştır. Örneğin, Mısır ve Minos yapıları genellikle güneşin doğuşuna göre inşa edilirdi veya belirli yıldızları gözlemleyecek şekilde hizalanırdı. MÖ 8. yüzyıl civarında Homeros ve Hesiodos gibi yazarların eserleri gibi en eski metinlerimizden bazıları, yelken açmak ve tarım yapmak için en uygun dönemleri belirlemek amacıyla yıldızların nasıl kullanıldığını anlatır; bu tavsiyeler günümüzde bile geçerliliğini korumaktadır.
Yıldız takvimleri Yakın Doğu’da oluşturuldu ve Yunan takvimleri muhtemelen ayın evrelerine dayanıyordu. MÖ 5. yüzyıldan kalma, Meton ve Euctmon’a atfedilen Yunan Parapegmata'sı, bir yıldız takvimini haritalandırmak için kullanıldı; astronomik gözlemlere bağlı bir festival takvimi ise MÖ 300 civarına tarihlenen Hibeh’ten bir Mısır papirüsünde günümüze ulaşmıştır. MÖ 1. yüzyılın ortalarına tarihlenen ve Ege Denizi'nde bir gemi enkazında bulunan ünlü Antikythera Mekanizması, karmaşık bir çark ve dişli düzeneği aracılığıyla tutulmalar da dahil olmak üzere gök cisimlerinin hareketini gösteren ve ölçen gelişmiş bir cihazdır.
Güneş Saatleri
Güneş, Klasik Dönem boyunca zaman ölçümünün başlıca kaynağı olmaya devam etti. Nitekim, hem antik Atina Meclisi’nin hem de Roma Senatosu’nun oturumları güneşin doğuşu ve batışıyla belirleniyordu; Roma Senatosu’nda ise gün batımından sonra alınan kararlar geçerli sayılmıyordu. İlk güneş saatleri sadece ayları gösteriyordu, ancak daha sonraki çalışmalar, günü düzenli birimlere bölmeye ve Mısırlılar ve Babilliler tarafından ilk kez icat edilen gündüz ve gecenin on iki saatini göstermeye çalıştı. Yarım saatlik ölçümün kökeni belirsizdir, ancak MÖ 4. yüzyılda Menander'in yazdığı bir Yunan komedisinde bahsedildiği için yaygın olarak kullanılıyor olmalıydı. Günümüze ulaşan en eski güneş saati, MÖ 3. yüzyılda Delos’tan gelmektedir.
Helenistik dönemden itibaren, açılar ve özellikle enlem gibi coğrafi konum değişikliklerinin etkisinin daha iyi anlaşılmasıyla zaman ölçümü giderek daha hassas hale geldi ve güneş saatlerinin doğruluğu da arttı. Güneş saatleri dört türden birine aitti: yarım küre, silindir, koni ve düzlem (yatay ve dikey); genellikle iç bükey yüzeyi işaretlenmiş taştan yapılmışlardı. Bir gnomon (saat mili), kadranın yüzeyine gölge düşürürdü veya daha nadiren, güneş bir delikten geçerek kadran üzerinde bir nokta oluştururdu. Roma İmparatorluğu'nda, konum değişikliklerini telafi etmek için değiştirilebilir disklere sahip taşınabilir güneş saatleri popüler hale geldi. Tüm büyük şehirlerde halka açık güneş saatleri mevcuttu ve bunların popülaritesi sadece arkeolojik buluntularda (sadece Delos'tan 25, Pompeii'den 35 adet) değil, aynı zamanda Yunan tiyatrosu ve Roma edebiyatındaki referanslarda da kanıtlanmıştır. Hatta bu konuyla ilgili İmparator Trajan'a atfedilen ünlü bir şaka vardır; Trajan, birinin burnunun büyüklüğünü fark edince şöyle espri yapmıştır: “Burnunu güneşe doğru çevirip ağzını genişçe açarsan, gelip geçen herkese saati göstermiş olursun” (Anthologia Palatina 11.418). Geç Antik Çağ'a (MS 400-600 civarı) gelindiğinde, 16 farklı konuma kadar ayarlanabilen son derece sofistike taşınabilir güneş saatleri üretildi.
Su Düzenekleri
Su kullanan zaman ölçme cihazları da icat edildi. Belirli bir süre boyunca belirli miktarda yağla yandığı bilinen eski yağ lambalarından gelişmiş olabilecek bu ilk “su saatleri”, bir kaptan diğerine belirli bir süre içinde belirli miktarda su boşaltıyordu. Belki de en eskisi MÖ 1600 civarında Mısır'da ortaya çıkmıştır, ancak bu fikri Babillilerden almış olabilirler. Yunanlılar, Atina mahkemelerinde bu tür bir cihazı (klepidra) kullanıyorlardı ve bu cihaz, tek bir konuşmanın ne kadar süreceğini belirliyordu: yaklaşık altı dakika.
Yunan ve Roma orduları da vardiyalı çalışmaları, örneğin gece nöbetlerini ölçmek için su saatlerini kullanıyordu. Cihazın içine su dökerek yüzen bir tamburu yükselten, bunun sonucunda düzenli hareketi ölçülebilen bir dişliyi döndüren daha gelişmiş su saatleri geliştirildi. Bu tür saatlerin ilk örnekleri MÖ 280 civarında Ktesibios’a atfedilirken, cihazın daha yüksek bir doğruluk derecesine ulaşacak şekilde geliştirilmesi büyük ölçüde Arşimet’in eseri olarak kabul edilir. Büyük kamuya açık su saatleri de yaygındı ve genellikle tam bir günü ölçerdi; örneğin, MÖ 4. yüzyılda Atina'nın agorasında 1000 litre su içeren böyle bir saat vardı. Andronicus tarafından inşa edilen MÖ 2. yüzyıldaki Atina Rüzgar Kulesi de büyük bir su saati ve dış duvarlarında en az dokuz güneş saati içeriyordu.
